Brief regering : Voorstel voor de verlenging van de tijdelijke handelsliberalisering voor producten uit Moldavië

Nr. 3903
BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 1 maart 2024

Op 31 januari jl. publiceerde de Europese Commissie (hierna: Commissie) een voorstel
dat voorziet in de verlenging van de tijdelijke opschorting van importquota op producten
uit Moldavië (de autonome handelsmaatregelen) voor een periode van één jaar.1 De voorgestelde verlenging van de autonome handelsmaatregelen geldt net als de huidige
verordening voor een periode van één jaar na de inwerkingtreding. De voorgestelde
verlenging zou per 25 juli a.s. in werking treden, meteen nadat de huidige verordening
afloopt, en is dan van toepassing tot en met 24 juli 2025.

Gelet op de snelheid van de Brusselse onderhandelingsprocessen, de sterke overeenkomsten
tussen de verordening die op het moment van kracht is en de voorgestelde verlenging
daarvan, en het belang dat het kabinet hecht aan een tijdige informatievoorziening
aan uw Kamer, is ervoor gekozen u per brief een appreciatie te doen toekomen van de
voorgestelde verlenging in plaats van een BNC-fiche.

De brief is als volgt ingedeeld. Eerst zal worden stilgestaan bij de inhoud van het
voorstel met een nadruk op de elementen die zijn veranderd in de voorgestelde verlenging
vergeleken met de huidige verordening. Vervolgens wordt nader ingegaan op de Nederlandse
positie ten aanzien van de voorgestelde verlenging van de autonome handelsmaatregelen.
Deze brief bouwt daarmee voort op de Kamerbrieven van 24 juni 2022 en 16 juni 2023
waarmee uw Kamer geïnformeerd werd over de kabinetspositie ten aanzien van de reeds
verlopen en de huidige verordening, ofwel respectievelijk de invoering en eerste verlenging
van de autonome handelsmaatregelen.2

Inhoud van het voorstel

Zoals uiteengezet in de Kamerbrief ter beoordeling van de huidige verordening, kwam
de tijdelijke opschorting van importquota op producten uit Moldavië tegemoet aan het
verzoek van Moldavië aan de EU om steun te verlenen aan het behoud van de Moldavische
handelspositie en verdieping van de handelsrelatie met de EU. De Russische oorlog
tegen Oekraïne heeft een aanhoudend negatief effect op het vermogen van Moldavië om
handel te drijven met de rest van de wereld. Een groot deel van de Moldavische export
wordt onder normale omstandigheden geëxporteerd via transportroutes door Oekraïne
en maakt gebruik van Oekraïense infrastructuur. Ook is de Moldavische uitvoer naar
belangrijke afzetmarkten sterk afgenomen, in het bijzonder naar Oekraïne, Rusland
en Belarus. Verdere liberalisering van handel en de versnelde verdieping in de economische
relatie tussen de EU en Moldavië biedt de Moldavische economie steun in de rug.

De voorgestelde verlenging van de autonome handelsmaatregelen is grotendeels identiek
aan de huidige verordening. De handelsliberalisering betreft de opschorting van alle
resterende heffingen en quota die momenteel van toepassing zijn onder het EU-Moldavië
associatieakkoord. Wel blijft het mogelijk voor de EU om antidumpingheffingen en andere
heffingen op basis van EU handelsdefensieve maatregelen te innen op producten uit
Moldavië. De voorwaarden voor de unilaterale tariefpreferenties zijn onveranderd:
(1) ingevoerde producten moeten van Moldavische oorsprong zijn; (2) Moldavië mag geen
importbeperkende maatregelen tegen de EU instellen tenzij de oorlog in Oekraïne deze
duidelijk rechtvaardigt; en (3) Moldavië moet democratische beginselen, mensenrechten
en fundamentele vrijheden en rechtsstatelijkheid blijven respecteren en zich voortdurend
inspannen om corruptie en illegale praktijken tegen te gaan.

De Commissie heeft opnieuw een vrijwaringsclausule in de voorgestelde verlenging opgenomen.
Hiermee kan de Commissie in bepaalde situaties de voorkeursregelingen op grond van
dit wetsvoorstel voor producten opschorten en de huidige heffingen in het associatieakkoord
via een uitvoeringshandeling herinvoeren. De vrijwaringsclausule is op enkele punten
gewijzigd ten opzichte van de huidige verordening.

Ten eerste kan de Commissie in de voorgestelde verlenging vrijwaringsmaatregelen nemen
indien Moldavische producten geïmporteerd worden onder voorwaarden die nadelige gevolgen
hebben voor de EU markt of de markt in één of enkele lidstaten voor soortgelijke of
rechtstreeks concurrerende producten. In de huidige verordening kan de Commissie alleen
maatregelen nemen als de EU markt als geheel nadelige gevolgen ondervindt.

Ten tweede mogen voorlopige vrijwaringsmaatregelen maximaal 120 dagen duren en moeten
deze vastgesteld worden door middel van een uitvoeringshandeling conform de raadplegingsprocedure.
Onder de huidige verordening kan de Commissie reeds voorlopige vrijwaringsmaatregelen
nemen als er sprake is van uitzonderlijke omstandigheden waarbij directe actie noodzakelijk
is. Echter, deze maatregelen hebben in de huidige verordening geen maximum duur, noch
is voorzien in een vorm van controle door de lidstaten daarop middels een comitéprocedure.

Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel

Essentie Nederlands beleid op dit terrein

Sinds de verzending van de Kamerbrief over de beoordeling van de huidige verordening,
is de essentie van het Nederlandse beleid op dit terrein gelijk gebleven.

Beoordeling en inzet ten aanzien van het voorstel

Het kabinet verwelkomde in 2022 en 2023 respectievelijk de tijdelijke verruiming en
tijdelijke opschorting van importquota voor producten uit Moldavië, omdat de autonome
handelsmaatregelen mogelijk een deel van de negatieve economische consequenties voor
Moldavië als gevolg van de oorlog in Oekraïne kunnen mitigeren. De oorlog heeft immers
een ontwrichtend effect op de Moldavische uitvoer. Zo verliest Moldavië belangrijke
afzetmarkten in onder andere Oekraïne, Belarus en Rusland, en zijn belangrijke transportroutes
via Oekraïne niet langer beschikbaar. Het tijdelijk opschorten van resterende importheffingen
voor Moldavië zoals dit voorstel beoogt, kan Moldavië steun in de rug bieden om de
productie en uitvoer zoveel mogelijk in stand te houden.

Alhoewel de verruimde tariefquota’s niet volledig benut worden, is voor enkele producten
waarop de handelsliberalisatie van toepassing is de Moldavische uitvoer toegenomen.
Dit duidt erop dat de autonome handelsmaatregelen op de korte termijn een beperkt
maar positief effect hebben gehad op de Moldavische handelspositie en daarmee de Moldavische
economie. Ook daarom kan het kabinet een verlenging verwelkomen. De mate waarin de
autonome handelsmaatregelen steun bieden aan Moldavië blijft afhankelijk van de ontwikkeling
van de oorlog in Oekraïne en de praktische barrières die deze teweegbrengt.

Een ander aandachtspunt voor het kabinet in de beoordeling van de huidige verordening
was in hoeverre Nederlandse en EU marktpartijen op termijn meer concurrentie kunnen
ervaren door de verruimde tariefquota. De invoer van Moldavische landbouwproducten
was relatief laag en is sinds de inwerkingtreding van de huidige autonome handelsmaatregelen
slechts beperkt gestegen. Het verlengen van de tijdelijke opschorting van de importquota
zal naar verwachting niet tot een sterke invoertoename leiden. Het is daarom de verwachting
dat concurrentie voor EU marktpartijen beperkt zal blijven, te meer vanwege de kleine
omvang van de Moldavische economie.

Desondanks verwelkomt het kabinet de vrijwaringsclausule die in het voorstel is opgenomen,
bij wijze van handrem voor eventuele ernstige nadelige markteffecten voor EU marktpartijen.

Het kabinet verwelkomt de voorgestelde aanpassingen aan de voorlopige vrijwaringsmaatregelen.
De vrijwaringsmaatregelen moeten vastgesteld worden door middel van een uitvoeringshandeling
waarbij de Commissie wordt bijgestaan door een comité van vertegenwoordigers van de
lidstaten door middel van de raadplegingsprocedure. Alhoewel de onderzoeksprocedure
bij de vaststelling van voorlopige vrijwaringsmaatregelen juridisch voor de hand ligt
op grond van de Comitologieverordening3, is het bij uitzondering dat het kabinet in dit geval kan instemmen met de keuze
voor de raadplegingsprocedure4. Zo zorgt de raadplegingsprocedure in de voorgestelde verlenging reeds voor nauwere
betrokkenheid van de lidstaten bij voorlopige vrijwaringsmaatregelen vergeleken met
de huidige verordening en biedt het de Commissie tegelijkertijd de benodigde handelingsvrijheid
om snel te handelen in geval van kritieke omstandigheden. Bovendien stelt de Commissie
een maximumduur aan de voorlopige vrijwaringsmaatregelen wat de reikwijdte van dergelijke
maatregelen limiteert.

Het kabinet is echter kritisch over de mogelijkheid om vrijwaringsmaatregelen te nemen
als markten in één of enkele lidstaten nadelige gevolgen ondervinden van toegenomen
invoer uit Moldavië (hierna: vrijwaringsmaatregelen op lidstaatniveau), omdat het
kabinet geen voorstander is van het maken van onderscheid tussen markten in verschillende
lidstaten binnen de EU interne markt. Zo zijn algemene vrijwaringen alleen mogelijk
bij (de dreiging van) ernstige schade voor EU-marktpartijen als gevolg van toegenomen
invoer van de EU als geheel.5 Desalniettemin onderkent het kabinet dat de toename van invoer uit Moldavië tot complexe
situaties zou kunnen leiden in enkele lidstaten. Het kabinet kan zich daarom bij uitzondering
schikken in vrijwaringsmaatregelen op lidstaatniveau, mede gelet op het belang van
handelspolitieke steun aan Moldavië vanuit de EU.

Eerste inschatting krachtenveld

Naar verwachting zal binnen de Raad brede steun zijn voor de verlenging van de autonome
handelsmaatregelen, die gericht zijn op het steunen van de Moldavische economie. De
Raad stemde in 2022 en 2023 unaniem in met de invoering en de eerste verlenging van
de autonome handelsmaatregelen voor Moldavië. Wel zullen enkele lidstaten naar verwachting
aandacht vragen voor een mogelijke toename van Moldavische invoer. Het Europees Parlement
heeft in 2022 en 2023 ingestemd met (de verlenging van) de autonome handelsmaatregelen.
De positie van het Europees Parlement over de nu voorliggende voorgestelde verlenging
is nog onbekend.

Overige beoordelingen en implicaties

Aangezien het voorstel voor de verlenging van de autonome handelsmaatregelen grotendeels
identiek is aan de huidige verordening en de looptijd van de verlenging ook één jaar
betreft, zijn de oordelen ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit en proportionaliteit
ongewijzigd vergeleken met deze oordelen voor de huidige verordening. Hierbij werd
positief geoordeeld over de bevoegdheid (gebaseerd op artikel 207, lid 2 van het EU-Werkingsverdrag).
Het subsidiariteitsbeginsel is en was niet van toepassing, gezien de exclusieve bevoegdheid
van de Unie op het terrein van de gemeenschappelijke handelspolitiek (artikel 3, lid
1, sub e) van het EU-Werkingsverdrag). Het oordeel ten aanzien van de proportionaliteit
is opnieuw positief. De voorgestelde unilaterale maatregelen zijn nog steeds proportioneel
aan het doel om de handelspositie van Moldavië zo veel mogelijk te behouden en economische
banden met Moldavië te verdiepen. De aanpassingen van de vrijwaringsclausule veranderen
dit oordeel niet, omdat de vrijwaringsclausule nog steeds bij wijze van handrem werkt
voor eventuele ernstige nadelige markteffecten. Zoals gesteld in de Kamerbrief ter
beoordeling van de huidige verordening, viel er weinig te zeggen over de noodzakelijke
duur van het instellen van maatregelen. Gelet op de voortdurende Russische agressie
tegen Oekraïne en de Moldavische economie die nog steeds hard geraakt wordt door de
oorlog, is het van blijvend belang om Moldavië economisch te steunen. Daarom acht
het kabinet een verlenging van de autonome handelsmaatregelen met een periode van
één jaar passend.

De appreciatie ten aanzien van de financiële implicaties en de gevolgen voor de regeldruk
en administratieve lasten is ook ongewijzigd vergeleken met de beoordeling van de
huidige verordening. Zo zijn de gevolgen van de voorgestelde verlenging voor de EU
begroting zeer beperkt en levert de verlenging geen extra regeldruk en administratieve
lasten op.

Vanwege de kleine omvang van de Moldavische economie, de beperkte uitvoer naar de
EU en het feit dat de tariefquota’s momenteel niet volledig benut worden, is de verwachting
dat de toename in concurrentie voor Nederlandse en Europese marktpartijen beperkt
zal blijven. Indien toch een vermoeden zou zijn van schade aan Nederlandse of EU marktpartijen
door de opschorting van de quota, kan gebruik worden gemaakt van de vrijwaringsclausule
in het voorstel.

Wat de geopolitieke consequenties betreft, draagt het voorstel naar verwachting bij
aan het ondersteunen van handelsstromen vanuit Moldavië en het verdiepen van de handelsrelatie
met de EU. Ook gaat van dit voorstel een duidelijk en blijvend signaal van steun aan
Moldavië uit.

De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
G.E.W. van Leeuwen