Brief regering : Verslag van de Europese Raad en de Eurozonetop van 26 en 27 oktober 2023

Nr. 1976
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 6 november 2023

Hierbij bied ik u, mede namens de Minister-President, het verslag aan van de Europese
Raad en de Eurozontetop van 26 en 27 oktober 2023.

De Minister van Buitenlandse Zaken,
H.G.J. Bruins Slot

VERSLAG VAN DE EUROPESE RAAD EN DE EUROZONETOP VAN 26 EN 27 OKTOBER 2023

Op donderdag 26 en vrijdag 27 oktober jl. vond de Europese Raad (ER) plaats in Brussel.
Op de agenda van de ER stonden de Russische agressie jegens Oekraïne, het Midden-Oosten,
het meerjarig financieel kader, economie en migratie. Daarnaast werd onder meer gesproken
over de terroristische aanvallen in Frankrijk en België, COP28, de situatie in de
Sahel, de Zuidelijke Kaukasus en de relatie tussen Kosovo en Servië.1 Na afloop van de ER vond een Eurozonetop plaats.2

Europese Raad

Russische agressie jegens Oekraïne

De leden van de ER spraken over de ontwikkelingen van de Russische agressieoorlog
tegen Oekraïne. President Zelensky sprak de leden van de ER via een videoverbinding
toe. De ER bevestigde haar steun voor de onafhankelijkheid, soevereiniteit en territoriale
integriteit van Oekraïne binnen de internationaal erkende grenzen en het recht op
zelfverdediging tegen de Russische agressie. De Europese Unie (EU) zal diplomatieke
inspanningen blijven leveren om te komen tot zo breed mogelijke internationale steun
voor een alomvattende, rechtvaardige en duurzame vrede op basis van President Zelensky’s
Vredesformule met het oog op het houden van een mondiale vredestop in de toekomst.

Steun voor Oekraïne

De EU zal Oekraïne financieel, humanitair, economisch, militair en diplomatiek blijven
steun voor zo lang dat nodig is. De EU zal de humanitaire assistentie en de steun
voor bescherming van burgers intensiveren, waaronder via de levering van generatoren,
transformatoren, mobiele verwarmingsstations en verlichtings- en elektriciteitsapparatuur
om Oekraïne bij te staan in de aankomende winter. Ook zal de EU Oekraïne blijven ondersteunen
bij herstel en wederopbouw, inclusief bij ontmijningsactiviteiten. De ER verwelkomde
de uitkomst van de internationale donorconferentie voor ontmijning die op 11 en 12 oktober
jl. in Zagreb werd gehouden.

Veiligheidsarrangementen

Ook werd gesproken over het belang van duurzame militaire steun aan Oekraïne onder
meer via de Europese Vredesfaciliteit en de EU Military Assistance Mission, als ook via de bilaterale steun van lidstaten. Lidstaten waren grotendeels eensgezind
over het belang van levering op zo kort mogelijke termijn van militaire steun om aan
de urgente militaire en defensienoden van Oekraïne te voldoen. Ook werd gesproken
over de toekomstige veiligheidsarrangementen van de EU, lidstaten die de G7 verklaring
hebben ondertekend, en andere partners voor Oekraïne die het land zullen helpen zichzelf
te verdedigen, destabilisatie te voorkomen en agressie in de toekomst te kunnen weerstaan.
De ER nodigde de Hoge Vertegenwoordiger van de Unie Josep Borrell (HV) uit om met
Oekraïne te consulteren op basis van een door de Raad goedgekeurd kader en daarover
terug te rapporteren aan de ER in december. Nederland riep EU-leiders op de veiligheidsarrangementen
conform de G7+ verklaring te concretiseren en benadrukte het belang van investeringen
in de defensiesector om aan de noden van Oekraïne en Europese landen te kunnen voldoen.3

Sancties en bevroren tegoeden

De ER sprak over het verzwakken van de mogelijkheden van Rusland om de oorlog voort
te zetten onder meer door in samenwerking met partners verdere sancties in te stellen
en door de volledige en effectieve naleving van sancties en het voorkomen van sanctieomzeiling.
De ER veroordeelde de militaire steun van Iran en Belarus aan Rusland en riep alle
landen, in het bijzonder Noord Korea, op om geen steun aan Rusland te verlenen. Ook
zal de EU haar inspanningen verhogen om met partners desinformatie van Rusland over
de oorlog tegen te gaan.

De ER riep de HV en de Europese Commissie op om versneld met voorstellen te komen
om de extra opbrengsten uit geïmmobiliseerde Russische publieke tegoeden te kunnen
aanwenden (via de windfall contribution optie) voor het herstel en de wederopbouw van Oekraïne, in lijn met het Europese
en internationale recht samen met internationale partners. Het is belangrijk om hierop
voortgang te bereiken en daarmee Rusland verantwoordelijk te houden voor de grootschalige
schade veroorzaakt door de agressie tegen Oekraïne.

Ruslands unilaterale besluit om het Black Sea Grain Initiative te beëindigen, de doelbewuste aanvallen op de Oekraïense graanvoorraden en exportfaciliteiten
en het verstoren van de vrije vaart in de Zwarte Zee laten zien dat Rusland doorgaat
met het inzetten van voedsel als wapen en het ondermijnen van de wereldwijde voedselzekerheid.
Meerdere landen spraken steun uit voor alle inspanningen, waaronder van de Verenigde
Naties, om voedselexporten te faciliteren van Oekraïne naar de landen die ze het meest
nodig hebben, waaronder in Afrika en het Midden-Oosten. De ER riep op de transit en
export capaciteit van de EU Solidarity Lanes uit te breiden en nodigde de Commissie uit met nieuwe voorstellen te komen.

De ER riep op om het werk voort te zetten, waaronder in de Core Group, voor de oprichting van een tribunaal voor de vervolging van de misdaad van agressie
tegen Oekraïne met de breedst mogelijke, cross-regionale steun en legitimiteit en
de oprichting van een toekomstig compensatiemechanisme. Ook werd steun uitgesproken
voor het werk van het internationaal strafhof en werden de Russische pogingen veroordeeld
om het mandaat en het functioneren van het internationale strafhof te ondermijnen.

De ER veroordeelde in de sterkst mogelijke bewoordingen de onwettige deportatie naar
Rusland en Belarus van Oekraïense kinderen en burgers en riep beide landen op zorg
te dragen voor hun onmiddellijke terugkeer. Diverse lidstaten pleitten voor de verlenging
van de tijdelijke bescherming voor vluchtelingen uit Oekraïne tot maart 2025.4 De EU blijft gecommitteerd aan de steun aan ontheemde personen, zowel in Oekraïne
als in de EU, waaronder door adequate en flexibele financiële assistentie aan lidstaten
die de zwaarte lasten dragen van de kosten voor medicijnen, onderwijs en levensonderhoud.

De ER sprak ook haar steun uit voor de stappen die Oekraïne, Moldavië, Georgië en
de landen in de Westelijke Balkan moeten zetten in het kader van het EU-toetredingstraject.

Midden-Oosten

De ER herbevestigde haar verklaring van 15 oktober 2023 en veroordeelde in de sterkst
mogelijke bewoordingen de terroristische aanslagen van Hamas in Israël.5 Een grote meerderheid van landen, waaronder Nederland,6 benadrukte het recht van Israël om zichzelf te verdedigen in lijn met het internationaal
humanitair recht en riep Hamas op om alle gijzelaars onmiddellijk en zonder voorwaarden
vrij te laten. De ER herhaalde het belang om te allen tijde burgers te beschermen
en betreurde het gebruik van burgers als menselijk schild door Hamas. Ook werd gesproken
over de gezamenlijke inspanningen die nodig zijn om EU-burgers te helpen om Gaza te
verlaten.

De ER sprak haar bezorgdheid uit over de verslechterende humanitaire situatie in Gaza.
Lidstaten, waaronder Nederland, riepen op tot snelle, veilige en ongehinderde humanitaire
toegang en hulp om mensen in nood te bereiken en het instellen van humanitaire corridors
en pauzes.7 De EU zal samen met partners in de regio hulp blijven bieden, onder meer voor toegang
tot voedsel, water, medicijnen, brandstof en onderdak en onderstreepte het belang
dat dergelijke hulp niet wordt misbruikt door terroristische organisaties.

De ER onderstreepte de noodzaak om regionale escalatie te voorkomen en om nauw samen
te werken met partners, waaronder de Palestijnse Autoriteit. De EU wil bijdragen aan
het nieuw leven inblazen van het politieke proces op basis van de tweestatenoplossing,
onder meer via de Peace Day Effort, en verwelkomde diplomatieke vredes- en veiligheidsinitiatieven, waaronder de organisatie
van een internationale vredesconferentie op korte termijn.

De ER benadrukte tot slot de noodzaak om de verspreiding van desinformatie tegen te
gaan en wees op de juridische verantwoordelijkheid van (online) platforms hierbij.

Meerjarig Financieel Kader

De ER sprak over de door de Commissie voorgestelde tussentijdse herziening van het
Meerjarig Financieel Kader (MFK) van 20 juni jl.8 Het Spaanse voorzitterschap gaf een toelichting op de stand van zaken van de onderhandelingen
en benadrukte het belang van overeenstemming. De Commissie lichtte toe dat een gerichte
versterking en herziening van het MFK noodzakelijk is, wil de Unie zijn bestaande
en nieuwe doelstellingen verwezenlijken. Tijdens de bespreking bleek een groot deel
van de ER kritisch te staan tegenover verschillende delen van de voorgestelde tussentijdse
herziening. Een groot aantal lidstaten benadrukte het belang van optimaal gebruik
van bestaande middelen. Er was in de ER brede steun voor de structureler vormgegeven
financiële EU-steun aan Oekraïne. Nederland gaf aan positief te staan tegenover het
structureler vormgeven van de financiële EU-steun aan Oekraïne. Uitdagingen en verplichtingen
moeten in principe worden opgevangen binnen de kaders van het MFK en de daarbij overeengekomen
speciale instrumenten, door optimaal gebruik te maken van bestaande middelen en waar
nodig in te zetten op herprioritering en flexibilisering. Een aantal lidstaten gaf
aan migratie als prioriteit te zien. De voorzitter van de ER nodigde de Raad uit de
besprekingen voort te zetten teneinde overeenstemming aan het einde van het jaar te
bereiken. Het is de verwachting dat de ER in december opnieuw over het MFK zal spreken.

Economie

In het licht van verschillende uitdagingen, waaronder toenemende concurrentie uit
andere delen van de wereld, onderschreven regeringsleiders het belang van een sterke
Europese economische basis en een gelijk speelveld, zowel binnen de Unie als mondiaal.
Regeringsleiders stonden stil bij maatregelen die al in gang zijn gezet om de economische
weerbaarheid van de Unie te versterken, en riepen in die context op de ontwikkeling
van digitale en schone technologie in de EU te versnellen, met een focus op innovatie,
onderzoek, onderwijs en vaardigheden; de aanvoer van schone en betaalbare energie
veilig te stellen; kritieke afhankelijkheden te verminderen en aanvoerketens te diversifiëren
door strategische partnerschappen; de transitie naar een meer circulaire economie
te bevorderen en de lasten van regelgeving te verminderen.

De ER riep op tot snelle afronding van de Critical Raw Materials Act (CRMA); de Net Zero Industry Act (NZIA) en de hervorming van de elektriciteitsmarkt, als ook tot snelle follow-up
van de recente mededeling van de Commissie over het adresseren van geneesmiddelentekorten
in de EU, waarbij betere toegang tot geneesmiddelen en een innovatieve en concurrerende
farmaceutische sector worden verzekerd. De ER riep de Commissie en lidstaten op om
de raamwerkvoorwaarden voor investeringen te verbeteren, waaronder via een gemeenschappelijk,
helder en coherent regelgevend kader en een investeringsklimaat dat concurrentievermogen
bevordert.

Nederland heeft deze verschillende elementen van het versterken van Europese economische
weerbaarheid en het lange termijn concurrentievermogen ondersteund, waarbij hij het
belang van een gelijk speelveld heeft benadrukt, ook in relatie tot het verlenen van
staatssteun. Nederland is geen voorstander van het verlengen van tijdelijke staatssteunkaders
die voor crisissituaties zijn afgekondigd. De ER herhaalde de oproep aan de Commissie
om te rapporteren over de impact van het staatssteunbeleid op de integriteit van de
interne markt en het concurrentievermogen van de EU. In relatie tot de Economic Governance Review, nodigde de ER de Commissie uit het werk voort te zetten, met het oogmerk het wetgevende
traject in 2023 nog af te ronden.

Op 24 oktober jl. presenteerde de Commissie een mededeling over de initiatieven die
de EU heeft ondernomen om investeringen in schone technologie te bevorderen.9 In deze mededeling wordt ook ingegaan op de impact die de Amerikaanse Inflation Reduction Act (IRA) heeft op het Europees concurrentievermogen. Zoals vermeld in het verslag van
de Raad Algemene Zaken van 24 oktober jl.10 komt dit verslag van de Europese Raad in plaats van een appreciatie van deze mededeling
per BNC fiche. De Commissie geeft in het rapport aan dat het macro-economische effect
van de IRA op de EU tot nu toe beperkt lijkt, maar voegt daaraan toe dat het lastig
is dat effect op lange termijn te kunnen doorzien. Wel wordt ingezien dat de IRA een
aantrekkelijk instrument is waarvan de EU op onderdelen zou kunnen leren. Ook geeft
de Europese Commissie aan dat de IRA samen met het verschil in energieprijzen impact
kan hebben op investeringsbeslissingen van bedrijven. Tegelijkertijd schetst de Commissie
terecht dat de IRA ook kansen kan bieden voor Europese bedrijven die een goede positie
hebben in schone technologieën, actief zijn in de VS of een positie hebben als toeleverancier.
Het kabinet roept de Commissie op de gevolgen van de IRA en investeringsplannen in
andere landen goed te blijven monitoren en ondertussen te blijven werken aan het versterken
van het Europese investeringsklimaat. Ook verwelkomt het kabinet de gezamenlijke initiatieven
die de EU en de VS hebben gelanceerd ter versterking van de trans-Atlantische samenwerking,
zoals de Trade and Technology Council, de Transatlantic Initiative on Sustainable Trade en de Clean Energy Incentives Dialogues, waarin o.a. de gevolgen van de IRA worden besproken. De mededeling van de Commissie
bevat geen (aankondiging van) nieuwe initiatieven.

Tijdens deze ER hebben de regeringsleiders, overeenkomstig de Nederlandse inzet, de
Commissie gevraagd het werk te vervolgen om verstorende effecten van tarieven en subsidies
door mondiale spelers te adresseren en een mondiaal gelijk speelveld te bevorderen.
In aanvulling wordt de Commissie gevraagd om de problematische en discriminatoire
elementen die de IRA bevat, met de VS te blijven oppakken. Het toekennen van de status
van vrijhandelspartner aan de EU in het kader van de IRA wordt hierbij met name genoemd.

Migratie

De ER boog zich over de uitdagingen op het gebied van migratie naar aanleiding van
de brief van Commissievoorzitter Von der Leyen over de implementatie van de conclusies
van de ER-bijeenkomsten van eerder dit jaar.11 Nederland sprak steun uit voor de aanpak die de Commissie in de brief uiteen heeft
gezet en de daarin geuite ambitie. De brief gaat in op de brede partnerschapsaanpak
met derde landen waarin zowel de grondoorzaken worden geadresseerd als onder meer
grensmanagement, het bevorderen van terugkeer en het aanpakken van mensensmokkel in
lijn met internationaal recht en respect voor mensenrechten. Von Der Leyen gaf aan
prioriteit te willen geven aan het opstellen van een partnerschapsovereenkomst met
Egypte. Ten aanzien van de interne dimensie van migratie is de inzet gericht op de
voortgang op het Asiel- en Migratiepact en werd de hoop uitgesproken dat de onderhandelingen
van het pact spoedig kunnen worden afgerond.

Overige onderwerpen

Terroristische aanslagen

De leden van de ER stonden stil bij de recente terroristische aanslagen in Frankrijk
en België waarbij Zweedse en Franse burgers om het leven kwamen. Zij veroordeelden
de aanslag en riepen op tot een gecoördineerde inzet om de interne veiligheid te versterken.

COP28

De ER benadrukte – nog eens onderschreven door de frequentie en intensiteit van extreme
weersomstandigheden – de urgentie van een mondiaal antwoord op klimaatverandering.
In dat opzicht werd vooruitgeblikt op de Klimaatconferentie COP28, die van 30 november
tot 12 december plaatsvindt in Dubai, de Verenigde Arabische Emiraten. Regeringsleiders
omarmden de conclusies van de Milieuraad van 16 oktober jl. die de Europese inzet
voor COP28 vastleggen.12

Sahel

De ER sprak zorg uit over de voortdurende verslechtering van de humanitaire en veiligheidssituatie
in de Sahel die werd verergerd door de politieke instabiliteit in de regio. De ER
benadrukte dat stabiliteit in de Sahel en de bredere regio, inclusief de kuststaten,
cruciaal is voor de veiligheid en welvaart van de bevolking in de regio en ook in
de EU. De EU blijft betrokken bij de regio, onder meer door samenwerking met ECOWAS
en landen in de regio. De ER nodigde de Hoge Vertegenwoordiger uit om opties te presenteren
voor aanpassing van het EU-beleid en instrumentarium aan de huidige situatie in de
regio. De Raad riep op tot de onmiddellijke vrijlating van President Bazoum en zijn
familie.

Servië en Kosovo

De ER sprak haar zorgen uit over de veiligheidssituatie in het noorden van Kosovo
en veroordeelde de aanslag op de Kosovaarse politie op 24 september jl. De EU verwacht
dat de aanslagplegers worden opgepakt en berecht en dat Servië hier volledig aan meewerkt.
Kosovo en Servië moeten toewerken naar duurzame de-escalatie en het spoedig organiseren
van nieuwe verkiezingen in het noorden van Kosovo met actieve deelname van Kosovaarse
Serviërs. Gebrek aan de-escalatie zal gevolgen hebben. De ER betreurt het gebrek aan
uitvoering door beide partijen van de akkoorden die met de EU zijn gesloten voor de
normalisatie van de betrekkingen. Het roept beide partijen op deze zonder vertraging
of voorwaarden uit te voeren, inclusief de oprichting van de vereniging van Servische
gemeenten. Normalisering van de betrekkingen is een essentiële voorwaarde voor het
Europese pad van beide landen.

Armenië en Azerbeidzjan

De ER sprak steun uit voor een duurzame vrede tussen Armenië en Azerbeidzjan gebaseerd
op de principes van de erkenning van de soevereiniteit, de onschendbaarheid van grenzen
en de territoriale integriteit. Ook werd het belang van het respecteren van de rechten
en veiligheid van Armeense inwoners van Nagorno-Karabach benadrukt, inclusief voor
hen die naar hun huizen in Nagorno-Karabach willen terugkeren. De ER ondersteunt het
door de EU-geleide vredesproces en roept beide partijen op dat voor het einde van
het jaar af te ronden. Ook werden de Hoge Vertegenwoordiger en de Commissie uitgenodigd
om opties te presenteren over hoe het beste de EU-Armenië relaties te versterken.

Eurozonetop

En marge van de ER vond de Eurozonetop plaats. Tijdens de Eurozonetop werd gesproken
over de economische situatie, het coördineren van het begrotingsbeleid voor 2024,
de toekomst van de Europese financiële en kapitaalmarkten en de mogelijke introductie
van de digitale euro. Tijdens deze top werden de blijvende zorgen over inflatie onderstreept.
Daarnaast werd kennisgenomen van de brief van de voorzitter van de Eurogroep, Paschal
Donohoe, over de stand van zaken van de besprekingen in de Eurogroep over deze onderwerpen.13 Tijdens de Eurozonetop werd de uitnodiging aan de Eurogroep herhaald om economische
ontwikkelingen te blijven monitoren.

Financiële- en kapitaalmarkten

Tijdens de Eurozonetop werd kennis genomen van het voortgaande werk van de Eurogroep
aan de toekomst van Europese kapitaalmarkten. De voorzitter van de Eurogroep gaf aan
te streven naar een strategische visie hierop en daarin prioriteiten te identificeren
om de kapitaalmarkt unie verder te ontwikkelen. De voorzitter van de Eurogroep wees
erop dat dit kan dienen als input voor de (nieuwe) Europese Commissie. Nederland steunt
dit initiatief en stelt zich hierbij constructief op, omdat het verdere integratie
van de kapitaalmarkt-unie essentieel acht voor de benodigde investeringen in duurzaamheid
en digitalisering.

Digitale euro

De voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB) Christine Lagarde gaf een presentatie
over de stand van zaken van het technische traject rond de digitale euro en het besluit
van de ECB van 18 oktober jl. om de volgende fase van hun onderzoek in te gaan. Vervolgens
gaf de Europese Commissie een toelichting over de wetsvoorstellen die zij op 28 juni
jl. heeft gepubliceerd.14 De leden van de Eurozonetop namen hier kennis van. De voorzitter van de Eurogroep,
Paschal Donohoe, gaf een toelichting op de werkstroom in de Eurogroep. Nederland benadrukte
hierbij dat de mogelijke komst van een digitale euro vraagt om een zorgvuldige afweging
en politieke besluitvorming. Het kabinet vindt immers dat de kosten (zowel van de
implementatie als van gebruik) van een digitale euro in verhouding moeten staat tot
de voordelen ervan. Daarnaast benadrukte de Minister-President het belang van privacy
en tegelijkertijd van het tegengaan van anti-witwaspraktijken hierbij.