Brief regering : Stand van zaken ontwikkelingen bevolkingsonderzoek borstkanker

Nr. 696
BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 20 juni 2023

In mijn brief aan uw Kamer van 16 december jl. over de ontwikkelingen in de bevolkingsonderzoeken
naar kanker 2022 en monitors 2021, heb ik uw Kamer toegezegd om voor de zomer de Kamer
te informeren over twee ontwikkelingen rond het bevolkingsonderzoek borstkanker.1 Met deze brief doe ik deze toezeggingen gestand. Allereerst zal ik ingaan op het
uitnodigingsinterval bij het bevolkingsonderzoek borstkanker. Dit ook conform de eerdere
toezegging aan uw Kamer om hierover halfjaarlijks te berichten. Daarnaast zal ik kort
ingaan op de stand van zaken rond het proefbevolkingsonderzoek met contrastmammografie
(CEM) voor deelnemers aan het bevolkingsonderzoek borstkanker met zeer dicht borstweefsel.

Uitnodigingsinterval bevolkingsonderzoek borstkanker

Sinds november 2020 is het interval tussen twee uitnodigingen voor het bevolkingsonderzoek
borstkanker tijdelijk verlengd tot maximaal drie jaar. Dat wil zeggen dat deelnemers
aan het bevolkingsonderzoek eens per maximaal drie jaar worden uitgenodigd voor het
bevolkingsonderzoek, in plaats van het gebruikelijke interval van twee jaar. Dit besluit
is destijds genomen vanwege het tekort aan screeningslaboranten, wat versterkt is
door de coronacrisis. Met dit besluit kreeg de screeningsorganisatie Bevolkingsonderzoek
Nederland meer ruimte om nieuwe laboranten te werven en op te leiden, en werd het
beter mogelijk voor verschillende regio’s om elkaar te ondersteunen.

Vanaf begin 2022 daalt het interval tussen twee opeenvolgende uitnodigingen voor het
bevolkingsonderzoek borstkanker. Waar dit interval eind 2021 gemiddeld op 32 maanden
lag, was dit eind 2022 gemiddeld rond de 30 maanden. Hierover heb ik uw Kamer op 22 juni
20222 en 16 december jl. voor het laatst geïnformeerd. Bevolkingsonderzoek Nederland heeft
met veel inspanning nieuwe mensen geworven en opgeleid, als gevolg waarvan deze dalende
trend zich in de meeste regio’s heeft voortgezet. Het gemiddelde interval tussen twee
opeenvolgende uitnodigingen lag in het eerste kwartaal van 2023 op iets meer dan 29
maanden. In maart was het nog gemiddeld iets meer dan 28 maanden. In ca. 13% van de
onderzoeken is er sprake van een interval tussen twee uitnodigingen van langer dan
36 maanden. Dit percentage daalt gestaag. Twee keer per jaar start een klas voor de
opleiding tot screeningslaborant. In de klas die in de eerste helft van 2023 startte,
zitten 26 mensen. Deze opleiding duurt twee jaar, na één jaar kunnen de mensen bij
goed gevolg al worden ingezet onder supervisie. Vanaf 2019 tot heden zijn 151 mensen
met de opleiding gestart.

Bij het dalend uitnodigingsinterval is wel een aantal kanttekeningen te plaatsen.
Ondanks dat de instroom van nieuwe medewerkers goed verloopt, stabiliseert de omvang
van het op de werkvloer inzetbaar personeel bij Bevolkingsonderzoek Nederland. Dit
komt doordat de uitstroom ook aan de hoge kant is, er sprake is van een hoog ziekteverzuim
is en omdat de begeleiding van laboranten in opleiding capaciteit vergt. Er wordt
alles aan gedaan om zoveel mogelijk mensen op de werkvloer in te zetten, maar de voorzichtige
verwachting is dat het stabiliseren van de inzetbare capaciteit komend halfjaar een
ongunstig effect gaat hebben op de snelheid waarmee het uitnodigingsinterval teruggebracht
kan worden naar twee jaar.

Daarnaast nemen de regionale verschillen in interval toe. Zoals ook gemeld in de eerdere
Kamerbrieven over het uitnodigingsinterval, behoeft met name de regio Zuidwest extra
aandacht. Daar ligt het gemiddelde interval een stuk hoger, in het eerste kwartaal
van 2023 namelijk op iets meer dan 34 maanden. In maart was het nog iets meer dan
33 maanden. Dit terwijl andere regio’s weer richting het reguliere interval van twee
jaar gaan. Bevolkingsonderzoek Nederland doet er al alles aan om ook in deze regio
het interval verder terug te brengen, maar verkent komende periode of er nog meer
mogelijk is. Eerder zijn de verschillen tussen de regio’s al genivelleerd, bekeken
wordt of dit nu opnieuw noodzakelijk is. Medewerkers uit andere regio’s inzetten in
regio Zuidwest gebeurt, maar kan ook niet eindeloos plaatsvinden. Langere reistijden
voor medewerkers hebben namelijk invloed op de werkdruk en daarmee op de uitstroom.

Tot slot heeft de deelname aan het bevolkingsonderzoek effect op het terugbrengen
van het interval. Zoals ook beschreven in de brief aan uw Kamer van 16 december jl.,
is er sprake van een langzaam dalende trend in deelname aan het bevolkingsonderzoek
borstkanker. Als gevolg hiervan ligt het interval tussen twee uitnodigingen lager
dan wanneer de deelname hoger zou zijn. Hoe de deelname zich ontwikkelt komende periode
en wat daarmee de impact is op het interval, is moeilijk te voorspellen.

In het algemeen vind ik de langzaam dalende trend in deelname zorgelijk. Dat is ook
de reden dat in het kader van de coalitiemiddelen voor onderzoek naar en aanpak van
de volksziektes, middelen beschikbaar zijn gesteld om de toegankelijkheid van de bevolkingsonderzoeken
naar kanker te vergroten. Daarnaast is tijdens het tweeminutendebat medische preventie
(Handelingen II 2022/23, nr. 62, item 10) de motie van het lid Agema aangenomen over de redenen voor niet-deelname bij de
bevolkingsonderzoeken.3 Zoals toegezegd, zal ik uw Kamer hierover voor het eind van het jaar informeren op
basis van de monitors over de bevolkingsonderzoeken en de laatste inzichten van het
RIVM.

Gegeven bovenstaande kanttekeningen, is het niet zeker of het gaat lukken om de eerder
gegeven prognose te halen dat vanaf begin 2024 deelnemers aan het bevolkingsonderzoek
borstkanker weer eens per twee jaar (22–26 maanden) kunnen worden uitgenodigd voor
hun volgende screeningsronde. Ik houd hierover samen met het RIVM Centrum voor Bevolkingsonderzoek
nadrukkelijk vinger aan de pols en zal Bevolkingsonderzoek Nederland zo goed mogelijk
bijstaan in het terugbrengen van het interval. Vanzelfsprekend houd ik uw Kamer op
de hoogte. Ik zal uw Kamer in ieder geval opnieuw informeren eind 2023.

Proefbevolkingsonderzoek met contrastmammografie (CEM)

Op 7 juli 2022 heeft uw Kamer de motie van de leden Mohandis en Westerveld aangenomen
(Handelingen II 2021/22, nr. 102, item 35), die de regering verzoekt om CEM zo snel als mogelijk aan te bieden.4 Hieronder licht ik toe hoe er uitvoering wordt gegeven aan deze motie. In mijn brief
aan uw Kamer van 16 december jl., heb ik aangegeven dat er op de ontwerpbegroting
van VWS aanvullende middelen voor het proefbevolkingsonderzoek met CEM waren gereserveerd,
in het kader van de coalitiemiddelen voor onderzoek naar en aanpak van de volksziektes.
Met een proefbevolkingsonderzoek kan worden onderzocht in hoeverre CEM een verbetering
is van het bevolkingsonderzoek borstkanker voor mensen uit de doelgroep met zeer dicht
borstweefsel. Bekend is dat het reguliere bevolkingsonderzoek door middel van mammografie
minder goed werkt als een deelnemer zeer dicht borstweefsel heeft. Onderzocht zal
worden of CEM beter in staat is om tumoren op te sporen in zeer dicht borstweefsel,
welke mogelijke nadelen er kleven aan CEM, alsmede de (gebruikers)ervaringen en kosteneffectiviteit.

Nadat de Ministerie van VWS begroting voor 2023 was vastgesteld, heb ik ZonMw de opdracht
verleend om een herziende subsidieoproep te publiceren voor het proefbevolkingsonderzoek
CEM. Deze subsidieoproep heeft tussen 14 februari en 16 mei jl. opengestaan. De verwachting
is dat als ZonMw een onderzoeksvoorstel honoreert, de geselecteerde onderzoeksgroep
na de zomer start met het treffen van voorbereidingen voor het proefbevolkingsonderzoek.
Belangrijke voorbereidende werkzaamheden zullen zijn het selecteren van deelnemende
centra, het maken van informatiemateriaal en het aanvragen van een vergunning op grond
van de Wet op het bevolkingsonderzoek. De Gezondheidsraad zal vervolgens adviseren
over de vergunningaanvraag. Zodra de vergunning verleend is, kan de inclusie van mensen
uit de doelgroep starten. Naar verwachting zal de studiepopulatie ongeveer enkele
duizenden mensen beslaan, waarbij de prognose is dat de inclusie na de zomer van 2024
start.

Conform de ZonMw subsidieoproep zal het proefbevolkingsonderzoek maximaal 7 jaar duren,
waarbij twee aansluitende screeningsrondes onderzocht worden. Na de eerste screeningsronde
zullen tussentijdse resultaten worden opgeleverd, op basis waarvan ik zal bekijken
of al een beleidsrichting kan worden voorbereid. Zo wil ik geen tijd verloren laten
gaan zodat, indien CEM positieve resultaten laat zien, mensen met zeer dicht borstweefsel
een verbeterd bevolkingsonderzoek borstkanker kan worden aangeboden.

Tot slot

Ik realiseer me dat een proefbevolkingsonderzoek op de korte termijn beperkt perspectief
biedt aan deelnemers met zeer dicht borstweefsel. Echter, aanpassingen in of aanvullingen
op de bevolkingsonderzoeken dienen zorgvuldig onderzocht en afgewogen te worden om
al dan niet te kunnen implementeren. Het gaat immers om grote programma’s waarbij
miljoenen gezonde mensen uitgenodigd worden voor screening. Enerzijds heb ik de verantwoordelijkheid
om binnen de geldende criteria voor verantwoorde screening zo goed mogelijke bevolkingsonderzoeken
aan te bieden, anderzijds de verantwoordelijkheid om gezonde mensen te beschermen
tegen de nadelen van screening. Daarom worden nieuwe technieken altijd zorgvuldig
onderzocht in een screeningspopulatie, voordat overwogen wordt om deze structureel
te implementeren. Dit proefbevolkingsonderzoek gaat naar verwachting belangrijke inzichten
opleveren.

Ik zal uw Kamer op de hoogte houden van de ontwikkelingen binnen het bevolkingsonderzoek
borstkanker.

De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers