Brief regering : Kosten van uitreizigers na terugkeer

29 754
Terrorismebestrijding

Nr. 130
BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN VOOR RECHTSBESCHERMING

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 26 april 2023

Tijdens het commissiedebat terrorisme en extremisme van 24 november 2022 heeft de
Minister van Justitie en Veiligheid aan uw Kamer toegezegd inzichtelijk te maken welke
kosten gemoeid gaan met terugkeer in Nederland van personen die zijn uitgereisd naar
Syrië en Irak om daar deel te nemen aan de gewapende strijd.1 Met deze brief geven wij, mede namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport, opvolging aan deze toezegging.

Voorkomen van straffeloosheid

Het kabinet hanteert als uitgangspunt dat berechting van uitreizigers in de regio
moet plaatsvinden. Als straffeloosheid dreigt kan echter worden besloten – zo mogelijk
– uitreizigers ter berechting naar Nederland over te brengen. In onder meer mijn brieven
van 29 juni 20222 en 19 oktober 20223 heb ik dit nader toegelicht.

Toelichting kosten

Om uw Kamer zo concreet mogelijk inzicht te geven in de kosten na terugkeer van uitreizigers,
maken wij een onderscheid in de kosten. Enerzijds betreft het kosten die direct van toepassing zijn op deze doelgroep, te weten detentie, reclassering en de lokale
persoonsgerichte aanpak. Anderzijds betreft het kosten die indirect voortvloeien uit repatriëring en die betrekking hebben op minderjarige kinderen van
uitreizigers.

Bij zowel de directe als indirecte kosten dient opgemerkt te worden dat er geen verschil
is tussen kosten voor kinderen van uitreizigers die actief zijn teruggehaald, die
zichzelf bij een post in het buitenland hebben gemeld, of door een buitenlandse autoriteit
worden overgedragen. Bij de directe kosten is er bovendien geen verschil tussen uitreizigers en personen die in Nederland
zijn opgepakt op verdenking van een terroristisch delict. Vanaf de aanhouding in Nederland
vallen zij allen onder dezelfde aanpak en gelden de daarbij behorende kosten.

Voor alle hieronder genoemde kostenposten geldt dat per individuele casus een maatwerkpakket
aan maatregelen wordt vastgesteld. Per post is een toelichting opgenomen waarin staat
uitgelegd hoe deze tot stand is gekomen. Hieruit blijkt dat de posten verschillende
kenmerken hebben, waardoor zij onderling niet altijd goed te vergelijken zijn. Ook
zijn vrijwel alle kosten indicatief, omdat de tijdsduur en gevergde inzet per casus
varieert en afhankelijk is van individuele omstandigheden. De kosten voor de repatriëring
zelf zijn vertrouwelijk en vallen daarom buiten de toezegging. Ook heeft deze toezegging
geen betrekking op kosten die in algemene zin gemoeid gaan met vervolging. Vanzelfsprekend
vindt verantwoording van al deze kosten plaats via het stelsel van begroten en verantwoorden.

Directe kosten

Kosten detentie

In Nederland worden verdachten van en veroordeelden voor een terroristisch misdrijf
op één van de drie terroristenafdelingen geplaatst. Het gevangeniswezen kent verschillende
regimes, met verschillende dagkosten. De begroting van het Ministerie van Justitie
en Veiligheid bevat de gewogen gemiddelde dagprijs van een plaats in een penitentiaire
inrichting.4 Indicatief kan worden gesteld dat de gemiddelde kosten per gevangene op een terroristenafdeling
circa 635 euro per dag zijn.5 De kosten en de tijdsduur van detentie verschillen per casus en zijn onder meer afhankelijk
van ontwikkelingen in individuele strafprocessen. Er is daarom geen totaalbedrag te
noemen voor een gehele detentieperiode.

De dagkosten van de terroristenafdeling zijn hoger dan de gemiddelde kostprijs van
een cel in het gevangeniswezen. Het overgrote deel van deze meerkosten wordt besteed
aan personeel. Vanwege de kleinschaligheid en veiligheidsmaatregelen van de afdeling
is de personeelsinzet hoger dan bij andere regimes. In de dagkosten is ook de coördinatie
inbegrepen tussen de Dienst Justitiële Inrichtingen en andere partners, binnen en
buiten detentie, via het Multidisciplinair Afstemmingsoverleg Resocialisatie. In dit
afstemmingsoverleg bewaken en stimuleren betrokken partijen gezamenlijk de inzet en
continuïteit van interventies door op casusniveau te bepalen welke interventies passend
zijn voor de betreffende (ex-)gedetineerde. Hiermee wordt de overdracht naar de lokale
persoonsgerichte aanpak na detentie gerealiseerd, die onder regie van de gemeente
plaatsvindt.

Kosten reclassering

Reclassering Nederland is belast met het houden van toezicht na uitstroom uit detentie.
Ook adviseert Reclassering Nederland rechters, officieren van justitie en gevangenisdirecteuren
over verdachten en gedetineerden. Ten aanzien van terrorismeverdachten en -veroordeelden,
waaronder uitreizigers, voert het gespecialiseerde team Terrorisme, Extremisme en
Radicalisering (TER-team) deze werkzaamheden uit. De kosten van toezicht en advies
door het TER-team voor een cliënt zijn gemiddeld 143,98 euro per dag. Ook hier geldt
dat de inzet en tijdsduur, en daarmee de kosten, per casus verschilt.

De dagkosten zijn relatief hoger dan de gemiddelde kostprijs van toezicht door Reclassering
Nederland. Dit komt onder meer omdat terrorismeveroordeelden twee toezichthouders
krijgen toegewezen in plaats van één. Daarnaast zijn in de kostprijs van het TER-team
specifieke kosten verwerkt, zoals de coördinatie en operatie van het TER-team door
heel Nederland; opleiding en training; de inzet van experts op het gebied van extremistische
ideologie; en op deze doelgroep gerichte risicotaxatie.

Kosten lokale persoonsgerichte aanpak onder regie van gemeenten

Wanneer terrorismeveroordeelden hun straf op de terroristenafdeling hebben uitgezeten,
worden zij gemonitord en begeleid in een lokale persoonsgerichte aanpak onder regie
van de gemeente.6 Elke gemeente bepaalt zelf hoe de lokale aanpak wordt bekostigd: bijvoorbeeld vanuit
het gemeentebudget of vanuit (regionale) samenwerkingsverbanden. Het is niet mogelijk
daarvoor een bedrag te noemen, omdat bedragen per gemeente en/of regio verschillen.
De lokale persoonsgerichte aanpak kan ook worden bekostigd vanuit de Versterkingsgelden
van het Rijk. De mate waarin gemeenten gebruik maken van deze gelden, en voor welke
taken of projecten, verschilt tussen gemeenten en regio’s.

De Versterkingsgelden bestaan uit een bedrag van zeven miljoen euro, dat jaarlijks
wordt verstrekt aan gemeenten door de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
en Veiligheid (NCTV) van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, mede namens de
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Met de Versterkingsgelden versterken
gemeenten hun integrale aanpak van radicalisering, extremisme en terrorisme. Gemeenten
mogen deze gelden besteden aan «basis op orde»-taken zoals deskundigheidsbevordering,
casusregie of signaleringsstructuren; aan preventieprojecten; en aan een flexibele
schil voor evaluaties of pilots. Ook wordt ruim één van de zeven miljoen euro beschikbaar
gesteld voor het trainen van professionals door het Rijksopleidingsinstituut voor
tegengaan Radicalisering (ROR). De gelden worden door gemeenten jaarlijks financieel
verantwoord middels de standaard verantwoordingsmethodiek van specifieke uitkeringen.

Indirecte kosten

Minderjarige kinderen van uitreizigers

Minderjarige kinderen van uitreizigers zijn slachtoffer van de keuze van hun ouders.
De meeste kinderen zijn in het strijdgebied geboren. Slechts een klein deel van de
kinderen van uitreizigers is door één of beide ouders meegenomen naar het strijdgebied.
Als kinderen met hun moeder teruggehaald worden, is het essentieel dat zij na terugkeer
veilig, gezond en vrij van extremistische invloeden opgroeien. Daarom krijgen zij
bij aankomst in Nederland direct adequate opvang en jeugdhulp.

Over het algemeen geldt dat bij deze kinderen de meest voorkomende zorgen betrekking
hebben op hechtingsproblemen en op blootstelling aan mogelijk traumatiserende gebeurtenissen.
Voorafgaand aan terugkeer stelt de Raad voor de Kinderbescherming voor deze kinderen
een advies en een plan op met focus op zorg, opvang, veiligheid en onderwijs. Na terugkeer
in Nederland worden de kinderen gescreend door het Landelijk Adviesteam minderjarige
Terugkeerders (LAT). Het LAT is een multidisciplinair overlegteam, dat bestaat uit
onder andere een orthopedagoog, kinderpsychiater, (trauma)psycholoog, duidingsdeskundige
en de Raad voor de Kinderbescherming.

Na aankomst in Nederland verblijven de kinderen gemiddeld drie maanden ter observatie
bij een instelling voor jeugdhulp. In samenwerking met deze instelling, de Raad voor
de Kinderbescherming en een gecertificeerde instelling (die de jeugdbescherming uitvoert)
screenen de experts van het LAT de kinderen op trauma, hechting en/of ideologie. Het
doel van de observatieplaatsing is om een beeld te krijgen van de specifieke ontwikkelings-
en opvoedbehoeften van de kinderen. Ook wordt er gekeken of, en zo ja welke, vervolghulp7 nodig is. De Raad voor de Kinderbescherming acht deze vorm van observatie en zorg
noodzakelijk voor deze doelgroep. De gecertificeerde instelling monitort de ontwikkeling
van deze kinderen zolang een kinderbeschermingsmaatregel van kracht is. Met deze aanpak
van een begeleide terugkeer wordt beoogd ook eventuele risico’s op radicalisering
te verminderen. Gezien de jonge leeftijd van de meeste kinderen zijn de (mogelijke)
effecten van indoctrinatie met de ISIS-ideologie op dit moment nog steeds zeer beperkt.

Advies, opvang en observatie

Een advies door de experts van het LAT kost gemiddeld 8.000 euro per kind. Daarmee
is zodoende, voor een totaal van 39 kinderen, een totaalsom van 312.000 euro gemoeid.
Voor opvang, observatie en jeugdhulp kan indicatief worden gesteld dat, vanaf de eerste
repatriëring in 2020, de gemaakte kosten 6,55 miljoen euro zijn. Dit is een optelsom
van alle gemaakte kosten tot nu toe, voor alle kinderen van teruggekeerde uitreizigers.
Deze kosten vallen onder de begroting van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS). De kosten zijn naar verhouding hoog. Reden hiervoor is dat de opvang
een relatief hoge personeelsinzet vereist en dat er leefgroepen gecreëerd en tijdelijk
vrijgehouden zijn voor deze kinderen, in afwachting van repatriëring.

Raad voor de Kinderbescherming

De Raad voor de Kinderbescherming ontvangt sinds 2017 jaarlijks van het Ministerie
van Justitie en Veiligheid middelen voor onder andere de coördinatie van het hierboven
genoemde LAT, het opstellen van terugkeerplannen en de afstemming met landelijke partners.
In 2022 ging het om een bedrag van circa 200.000 euro.

Jeugdbescherming

Het Ministerie van Justitie en Veiligheid verstrekt sinds 1 juli 2021 een bijdrage
aan een gecertificeerde instelling voor de landelijke inzet van een specialistisch
team dat de jeugdbescherming van onder toezicht gestelde minderjarige kinderen van
uitreizigers uitvoert. Deze kosten omvatten niet enkel actief teruggehaalde minderjarige
kinderen van uitreizigers, maar ook de kinderen van uitreizigers die op andere manieren
zijn teruggekeerd. Het gaat om specifieke taken die extra (landelijke) inzet vragen.
Dat bedrag komt bovenop reguliere kosten van ondertoezichtstellingen die via de reguliere
bekostiging door gemeenten blijft verlopen. De bijdrage is, met een tussentijdse verlenging,
toegekend tot 31 december 2023 en hiervoor is over 18 maanden maximaal 735.500 euro
toegekend.

Genoemde bijdragen aan de Raad voor de Kinderbescherming en de gecertificeerde instelling
zijn gebaseerd op het verwachte aantal terug te keren minderjarigen. Als de aantallen
hoger liggen, wordt de bijdrage ook verhoogd.

Tot slot

Personen die zijn uitgereisd naar Syrië of Irak om daar deel te nemen aan de gewapende
strijd worden verdacht van zeer ernstige misdrijven. Het uitgangspunt van het kabinet
is en blijft dat uitreizigers worden berecht in de regio waar de ernstige misdrijven
waarvan zij worden verdacht zijn gepleegd. Wanneer straffeloosheid dreigt, kan het
kabinet in deze specifieke gevallen besluiten deze verdachten – zo mogelijk – ter
berechting naar Nederland over te brengen. Een belangrijke afweging hierbij kan zijn
dat de strafrechter in specifieke casussen de strafzaak kan beëindigen. De beëindiging
van strafzaken tegen terrorismeverdachten moet, ook gelet op de motie8 die uw Kamer hierover heeft aangenomen (Handelingen II 2020/21, nr. 97, item 24), worden voorkomen. Want als de rechter de strafzaken beëindigt kunnen deze personen,
omdat zij de Nederlandse nationaliteit bezitten, nog altijd terugkeren naar Nederland.
Voor de nationale veiligheid is van belang dat er in dat geval geen sprake meer kan
zijn van strafrechtelijke vervolging en eventuele door de rechter opgelegde toezichtsmaatregelen
na detentie, zoals bijvoorbeeld een maatregel die ertoe leidt dat een veroordeelde
na afloop van zijn straf onder langdurig intensief toezicht kan worden geplaatst.
Zonder dit soort toezichtsmaatregelen worden de mogelijkheden om de dreiging die van
deze personen uit kan gaan te mitigeren, ernstig bemoeilijkt. De kosten voor strafrechtelijke
vervolging, detentie en re-integratie en de veilige opvang van de teruggekeerde minderjarigen
kinderen wegen daarom op geen enkele wijze op tegen het alternatief.

De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius

De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind