Brief regering : Beleidsreactie WODC-onderzoek Meisjescriminaliteit 2023

Nr. 397 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 17 april 2023

Met deze brief bied ik u het WODC-onderzoek naar criminaliteit onder meisjes en jonge
vrouwen (hierna: meisjes) aan. Dit onderzoek, gepubliceerd op 27 maart jl., is in
2021 gestart naar aanleiding van signalen van uw Kamer1 en professionals over het fenomeen jong vrouwelijk daderschap en een mogelijk blinde
vlek voor deze groep in de strafrechtketen.

Hierna zal ik ingaan op de inhoud van het rapport en geef ik vervolgens mijn beleidsreactie.

Bevindingen van het WODC-onderzoek

Het WODC-rapport «Meisjescriminaliteit» 2023 betreft een verkennend onderzoek naar
de kenmerken en risicofactoren van delinquente meisjes (12–27 jaar) in algemene, politie-
en justitiële populaties. Er is internationaal vergelijkend literatuuronderzoek en
kwalitatief onderzoek gedaan naar:

1. Risico- en beschermende factoren van delinquente meisjes en de verschillen tussen
de justitiële en algemene populatie;

2. Kenmerken van (zelf gerapporteerde2) delinquentie van meisjes; en

3. De overwegingen van professionals ten aanzien van meisjes in de besluitvorming rondom
verdenking, vervolging en veroordeling.

De onderzoekers concluderen dat:

o Meisjes minder en aan andere risicofactoren worden blootgesteld dan jongens. Zo zijn
zij vaker slachtoffer van seksueel misbruik of ervaren zij meer problemen in de thuissituatie.

o Wanneer er sprake is van gelijke achtergrond en blootstelling aan risicofactoren,
dan hebben meisjes en jongens een even grote kans op het zelf rapporteren van delinquent
gedrag.

o Meisjes andere delicten lijken te plegen, en binnen delicten andere rollen (samen
met anderen) vervullen dan jongens. Mogelijk plegen zij meer heimelijke delicten en
vervullen zij een meer sociale, faciliterende rol in groepscriminaliteit. Zoals het
contact leggen met slachtoffers.

o Verschillen in delictgedrag tussen jongens en meisjes eraan kunnen bijdragen dat meisjes
minder snel als verdachte in beeld komen.

o De onderzoekers geven aan dat bij meisjes die eenmaal in de strafrechtketen terecht
komen, zij bewust of onbewust anders gezien en bejegend worden dan jongens. Dit heeft
deels te maken met een andere opstelling van meisjes in het contact met professionals,
zoals het tonen van kwetsbaarheid. Ook geven professionals aan dat bijvoorbeeld meer
moeite genomen wordt voor meisjes om een veilige sfeer te creëren bij verhoor.

o Concrete verschillen tussen meisjes en jongens in de inhoudelijke strafrechtelijke
overwegingen zijn in het onderzoek niet gevonden. Professionals zeggen dat, ondanks
de seksedifferentiatie in bejegening, sekse geen grote rol speelt in strafrechtelijke
beslissingen. Er is meer aandacht voor leeftijd, de persoonlijke omstandigheden van
de verdachte en het gepleegde delict.

Daar waar mogelijk heeft het WODC een vergelijking gemaakt met jongens in dezelfde
leeftijdsgroep. Dit verkennend onderzoek is waardevol, aangezien voorgaande studies
naar de verschillen tussen meisjes en jongens dateert van vóór 2012. Het rapport laat
zien dat meisjes relatief weinig in de strafrechtketen terechtkomen.3 De cijfers uit de Monitor zelfgerapporteerde Jeugdcriminaliteit (MZJ), politiecijfers
en het CBS geven weer dat meisjes ten opzichte van jongens zich minder vaak schuldig
maken aan gewelddadige delicten.

Daarbij legt het onderzoek bloot dat zelf gerapporteerd crimineel gedrag waardevolle
informatie oplevert over criminaliteit. Want zowel meisjes als jongens melden vaker
zelf betrokken te zijn geweest bij delicten die niet bij politie in beeld zijn. De
onderzoekers geven aan dat dit niet verwonderlijk is, omdat het bij zelfrapportage
van delinquent gedrag vaker om lichte feiten gaat met een lage pakkans zoals oplichting
en afpersing. Wel wijzen de onderzoekers op een gat tussen de informatiebronnen «zelfgerapporteerde
delinquentie» en «politiecijfers» die voor meisjes groter is dan voor jongens. Zij
achtten het aannemelijk dat meisjes mogelijk delicten plegen die minder snel tot vervolging
leiden of sneller door de politie over het hoofd worden gezien dan delinquente jongens.

Uit het onderzoek komt verder naar voren dat wanneer een meisje verdacht wordt van
een strafbaar feit, er soms praktische zaken spelen waardoor voor meisjes andere beslissingen
worden genomen dan voor jongens. Uit interviews en vonnisanalyse komt naar voren dat
rechters in de voorlopige hechtenisfase bij meisjes in sommige gevallen kiezen voor
civiele afhandeling, in plaats van voorlopige hechtenis. Reden die de rechters hiervoor
aandragen is niet gender of sekse, maar de beperkte detentiecapaciteit voor meisjes.
Deze resultaten dienen voorzichtig geïnterpreteerd te worden, aldus het WODC, vanwege
een beperkt aantal respondenten (25 interviews) die de onderzoekers gesproken hebben.

Een belangrijke kanttekening die de onderzoekers plaatsen is wel dat de resultaten
niet zonder meer te generaliseren zijn naar alle delinquente meisjes, omdat longitudinaal onderzoek in Nederland slechts in beperkte
mate aanwezig is. Daarmee wordt onderzoek bedoeld naar het volledige proces dat delinquente
meisjes door de opsporings- en vervolgingsketen doorlopen. Om deze reden doen de onderzoekers
geen beleidsaanbevelingen, maar doen zij suggesties voor verdiepend onderzoek en adviseren
zij om te investeren in onderzoek rondom delinquente meisjes.

Reactie op bevindingen

De resultaten van het WODC-onderzoek suggereren dat er sprake is van een blinde vlek
voor meisjes in de strafrechtketen. Deze bevinding, die gezien de besproken beperkingen
van het onderzoek voorzichtig geïnterpreteerd dient te worden, is zorgelijk omdat
delinquente meisjes mogelijk te laat in beeld komen. Vooral bij jonge meisjes die
opgroeien in een kwetsbare omgeving is het belangrijk dat professionals in de strafrechtketen
zicht hebben op complexe en/of meervoudige problemen waarvoor passende hulp nodig
is. Het WODC-onderzoek naar criminaliteit onder meisjes laat zien dat de sleutel ligt
in maatwerk en het eerder signaleren van kwetsbare meisjes door professionals in de
strafrechtketen.

Tegelijkertijd is het positief te constateren dat er binnen de strafrechtketen niet zozeer sprake is van een blinde vlek voor meisjes. Ondanks
de genoemde sekse-differentiatie in bejegening, geven professionals aan dat sekse
geen rol lijkt te spelen in strafrechtelijke overwegingen. Samen met ketenpartners
wordt dagelijks hard gewerkt om straf, bejegening en interventie zo goed mogelijk
aan te laten sluiten op het individu, met oog voor genderverschillen. Zo geeft de
Raad van de Kinderbescherming en reclassering in de adviezen meer toelichting over
vrouwelijke verdachten om te voorkomen dat (onterechte) beeldvorming invloed heeft
op verdere besluitvormingsprocessen. Deze praktijken worden ook uitgelicht in het
onderzoek.

Ik ben de onderzoekers erkentelijk voor hun werk. De onderzoekers geven een aantal
aanbevelingen waarop ik hieronder in zal gaan.

1. Aanbeveling voor verdiepend longitudinaal onderzoek

De onderzoekers constateren dat het van belang is om in Nederland meer informatie
te verzamelen over jongens en meisjes die longitudinaal van aard is. Longitudinaal
onderzoek kan tot een beter inzicht leiden in de ontwikkeling van deviant gedrag van
meisjes. Op deze manier kunnen verbanden gelegd worden tussen risicofactoren zoals
ontwikkelstoornissen, internaliserende problematiek (o.a. angst, depressie, negatief
lichaamsbeeld) en seksueel misbruik in relatie tot delinquent gedrag. Longitudinaal
onderzoek zou meer zicht geven op de werking van dergelijke mechanismen. Tevens biedt
longitudinaal onderzoek de mogelijkheid om meer respondenten, bijv. van de politie,
te interviewen voor een beter beeld ten aanzien van de mate waarin meisjes in beeld
komen als verdachte. Tegelijkertijd zie ik ook de risico’s van deze onderzoeksmethode:

1. Longitudinaal onderzoek vraagt om een grote investering in tijd, vaak minimaal vijf
jaar en meerdere metingen voordat er resultaten komen;

2. Een ander bezwaar is de grote uitval die kan optreden gedurende de onderzoeksperiode
wanneer bij dezelfde personen meerdere metingen verricht.

Dat neemt niet weg dat een verdiepend onderzoek behoort tot een van de mogelijkheden,
waar ik uitvoering aan zal geven wanneer hier meer aanleiding voor is. Dit zal ik
verkennen met het WODC.

2. Investeren in de evidence based kennis over delinquente meisjes

Ten aanzien van justitieel beleid en de praktijk is een van de aanbevelingen in het
WODC-rapport: investeer in het verkrijgen en vergroten van (evidence based) kennis over delinquente meisjes. In dat kader kan ik uw Kamer informeren dat het
Nederlands Instituut voor Forensisch Psychiatrie en Psychologie (NIFP) een wetenschappelijk
onderzoek is gestart naar de wijze waarop psychiatrische stoornissen jeugddelinquentie
bij jongens en meisjes beïnvloeden. De resultaten van dit onderzoek volg ik met belangstelling
en worden eind 2023 verwacht.

Tevens ben ik in 2022 een pilot gestart om meisjes (en jongens samen) te plaatsen
in de Laag Beveiligde Unit (LBU) van de RJJI. De primaire reden hiervoor is dat hiermee
meer mogelijkheden ontstaan ten aanzien van maatwerk in het beveiligingsniveau voor
meisjes. Een bijkomstigheid is dat hiermee tevens extra capaciteit voor meisjes ontstaat.
Daarbij wil ik wel aangeven dat het beeld dat bij er sprake is van een gebrek aan
detentiecapaciteit voor meisjes niet door DJI als zodanig wordt herkend. Tot nu toe
is in de justitiële jeugdinrichtingen (JJI) voldoende plek voor meisjes. Wanneer er
sprake is van een piek in de bezetting op de meisjesafdelingen, kan worden opgeschaald.
Sinds de piek eind 2021, zien we een daling in de bezetting van de meisjes-afdelingen
waarvan de oorzaak door DJI niet direct te duiden valt.

3. Investeren in kennis en scholing rondom delinquente meisjes

Deze aanbeveling ondersteun ik zeer en neem ik mee in de lerende aanpak van Preventie
met Gezag. In deze lerende aanpak wordt samen met gemeenten, lokale justitiële partners
en uitvoerende partijen continue gereflecteerd op wat wel en niet werkt. Zo wordt
doorlopend data verzameld om inzicht te geven in de langetermijneffecten van effectief
bewezen interventies. Op basis van deze informatie zal ik met gemeenten kijken welke
interventies (opnieuw of beter) kunnen worden aangeboden voor delinquente meisjes
en meisjes die dreigen af te glijden naar criminaliteit. Daarnaast lopen er op gemeentelijk
niveau diverse initiatieven om kennis te vergroten over de aard, omvang en verschijningsvormen
van delicten gepleegd door meisjes. Bijvoorbeeld in Rotterdam, waar de gemeente een
verkennend onderzoek heeft laten uitvoeren naar de rol van meiden binnen de straatcultuur
van Delfshaven. Ook in het Programma tegen Seksuele Intimidatie en Seksueel Geweld
van de gemeente Amsterdam wordt gewerkt aan het zichtbaar maken van de problemen rond
kwetsbare meisjes. Dergelijke initiatieven volg ik nauwlettend en zal ik waar nodig
stimuleren.

De Minister voor Rechtsbescherming, F.M. Weerwind