Brief regering : Beleidskader discriminatie en racisme bij DJI

24 587
Justitiële Inrichtingen

Nr. 336
BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 29 maart 2023

In de samenleving is er veel aandacht voor discriminatie en racisme. Gezien de speciale
context waarin de Dienst Justitiële Inrichtingen(DJI) werkt is het belangrijk dat
ook DJI blijvend inzet op het tegengaan van discriminatie en racisme. Om dit te ondersteunen
heeft DJI het beleidskader discriminatie en racisme opgesteld. Het kader maakt de
huidige aanpak van DJI expliciet en moet zorgen voor continue aandacht. In het Commissiedebat
van 19 oktober 2022 heb ik uw Kamer toegezegd voor 1 april 2023 het beleidskader aan
u toe te zenden. Op 10 november 2022 heeft uw Kamer tevens een motie1 aangenomen waarin wordt verzocht een overkoepelend beleid op het gebied van discriminatie
en racisme te ontwikkelen voor de DJI. Met deze brief doe ik deze toezegging gestand
en kom ik tegemoet aan de motie. Het beleidskader is als bijlage bijgevoegd. In deze
brief vat ik de inhoud van het beleidskader samen, waarbij ik er een aantal concrete
maatregelen uitlicht.

Het thema heeft voor mij prioriteit en ik heb hierover dan ook intensief contact met
DJI. Dit eindigt niet met de vaststelling van het kader. Ik blijf in mijn gesprekken
met DJI aandacht houden voor discriminatie en racisme en de implementatie van het
kader.

Samenvatting beleidskader

In het kader wordt opeenvolgend ingegaan op het huidige beeld, de ambities van DJI
op dit terrein, de uitgangspunten hierbij en de maatregelen om die ambities te realiseren.
De maatregelen zijn verdeeld in vijf pijlers: preventie, meldingen, sancties, nazorg
en monitoring.

Huidige beeld en ambities

Er is beperkt objectieve informatie beschikbaar over de huidige situatie. De Raad
voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) heeft in haar advies van 24 mei
2022 geen ernstige voorvallen van discriminatie en racisme in detentie geconstateerd.2 Gezien het belang van het thema zet DJI er op in om alertheid en bewustwording binnen
alle lagen van de organisatie te vergroten, voortdurend aandacht te hebben voor het
tegengaan van discriminatie en racisme en bovendien de aankomende jaren nader in beeld
te brengen en te monitoren hoe de DJI er precies voor staat op dit gebied.

DJI heeft als ambitie een organisatie te zijn, waarin:

• Iedere medewerker er alles aan doet om discriminatie en racisme tegen te gaan;

• medewerkers, justitiabelen en bezoekers zich veilig voelen en discriminatie en racisme
durven te benoemen en bespreekbaar te maken;

• medewerkers, justitiabelen en bezoekers altijd de weg kunnen vinden en ook bewandelen
om misstanden te melden én het vertrouwen hebben dat iedere melding en de gevolgen
ervan serieus worden genomen, er een reactie opvolgt;

• gewerkt wordt aan herstel en waar mogelijk aan verzoening tussen alle betrokkenen
van een eventueel incident.

Scope en uitgangspunten beleidskader

Het beleidskader focust op meerdere relaties binnen de inrichtingen: de relatie tussen
medewerkers en justitiabelen, de relatie tussen justitiabelen onderling, de relatie
tussen medewerkers onderling en de relatie tussen medewerkers en bezoekers van justitiabelen.

DJI heeft vier uitgangspunten aangehouden bij het opstellen van het beleidskader:

• Er is bijzonder aandacht voor en alertheid op discriminatie en racisme nodig, gezien
de context van vrijheidsbeneming;

• DJI sluit waar mogelijk aan bij de Rijksbrede aanpak tegen discriminatie en racisme,
wel rekening houdend met de bijzondere context van vrijheidsbenemende straffen;

• met het beleidskader wordt zoveel mogelijk aangesloten bij bestaande processen en
initiatieven. Daarbij is het primaire doel om het bestaande beter te later werken;

• het beleidskader zal gaandeweg steeds weer aanvulling en bijsturing vergen, omdat
het thema niet statisch is. Het kader zal periodiek worden aangepast. Dit kan bijvoorbeeld
als bevindingen uit het medewerkersonderzoek (MO), de leefklimaatonderzoeken onder
justitiabelen of de Rijksbrede aanpak hiertoe aanleiding geven.

Pijlers

Per pijler geeft het beleidskader weer welke maatregelen reeds in werking zijn en
hoe daarop wordt voortgebouwd in 2023 en verder. Graag licht ik een aantal van die
maatregelen uit:

1. Preventie

DJI zet momenteel al proactief in op het tegengaan van discriminatie en racisme, met
onder andere een divers en inclusief wervingsbeleid, een integriteitscode en voorlichting
aan zowel werknemers als justitiabelen. In 2023 wordt hierop voortgebouwd. Zo start
een bewustwordingsprogramma om bij medewerkers en justitiabelen de erkenning en bewustwording
over het thema te bevorderen en bespreekbaar te maken door de brede dialoog op te
zoeken. Ook gaat DJI jaarlijks een landelijke dag organiseren, om zo frequent aandacht
te creëren voor het thema.

2. Meldingen

Voor justitiabelen, medewerkers en bezoekers zijn verschillende wegen beschikbaar
om incidenten van discriminatie en racisme vertrouwelijk te melden. Zo kunnen justitiabelen
onder andere terecht bij hun mentor, casemanager of afdelingshoofd en kunnen medewerkers
onder andere terecht bij de vertrouwenspersonen. Een van de extra maatregelen die
DJI neemt in 2023 is dat vertrouwenspersonen beter toegerust worden voor het omgaan
met meldingen van discriminatie en racisme. Daarbij is extra aandacht voor het vertrouwen
dat melders moeten hebben om de stap naar de vertrouwenspersoon te nemen en wat dit
vraagt van de manier waarop het vertrouwensnetwerk wordt toegerust. Ook gaat DJI na
of bij justitiabelen voldoende bekend is waar zij terecht kunnen met een melding en
of er voldoende mogelijkheid is om vertrouwelijk melding te doen van discriminatie
en racisme. Die vertrouwelijkheid is belangrijk om te voorkomen dat gedetineerden
door hun afhankelijkheidsrelatie een verhoogde drempel om te melden ervaren.

3. Sancties

Bij een vermoeden van discriminatie en racisme kan de directeur het Bureau integriteit
van DJI inschakelen voor een onderzoek. Als er sprake is van discriminatie en racisme
door de medewerker dan zal hierop een sanctie of een reactie volgen. Afhankelijk van
de ernst kunnen maatregelen getroffen worden, variërend van een berisping tot ontslag
op staande voet. Waar nodig wordt deze sanctioneringssystematiek aangescherpt en wordt
herstel en de mogelijkheid tot verzoening als expliciet onderdeel opgenomen in de
afhandeling van een incident/conflict. DJI zet eropin dat iedere overschrijding van
de norm leidt tot een sanctie of een reactie.

4. Nazorg

Nazorg voor slachtoffers van discriminatie en racisme vindt momenteel plaats zonder
expliciet beleid. DJI gaat in 2023 daarom expliciet beleid formuleren om nazorg te
geven aan slachtoffers van discriminatie en racisme en betrokken omstanders. Dit gaat
zij onder andere doen door aan het thema aandacht te geven in de leiderschapsmodule
voor leidinggevenden en door justitiabelen expliciet te verwijzen naar onder meer
de geestelijke verzorgers, die reeds in de praktijk worden ingezet en als vertrouweling
voor justitiabelen fungeren.

5. Monitoring

Met de verschillende maatregelen uit het beleidskader van DJI worden belangrijke stappen
gezet in het tegengaan van discriminatie en racisme. Een effectieve aanpak vergt een
gedegen probleemanalyse en structurele evaluatie en monitoring. DJI zet daarop in
met een instroom- en exitmonitor, medewerkersonderzoek en leefklimaatonderzoek onder
justitiabelen. Die inzet wordt verbeterd door expliciet aandacht te besteden aan discriminatie
en racisme, bijvoorbeeld door het toevoegen van vragen hierover bij de leefklimaatonderzoek.
Ook wordt bijvoorbeeld in iedere Commissie van Toezicht een aandachtsfunctionaris
discriminatie en racisme aangewezen en sluit DJI aan bij Rijksbrede onderzoeken die
worden uitgezet door de Nationaal Coördinator Discriminatie en Racisme.

Tot slot

Het beleidskader is niet het einde van een traject, maar juist een instrument om verdere
stappen te nemen en te zorgen voor een blijvend humane en rechtvaardige sanctietoepassing
en een goede bejegening van justitiabelen. Discriminatie en racisme is onacceptabel
bij DJI. Het onderwerp is onverminderd actueel en onderhevig aan nieuwe ontwikkelingen.
Het beleidskader is daarom geen statisch document en zal regelmatig aangepast worden.
Ik blijf in nauw contact met DJI over de implementatie van de maatregelen uit het
beleidskader en gezamenlijk zetten wij in op blijvende aandacht voor het thema.

De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind