Brief regering : Tweede kabinetsreactie op de uitkomsten van het onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië, 1945-1950’

Nr. 98
BRIEF VAN DE MINISTER-PRESIDENT, MINISTER VAN ALGEMENE ZAKEN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 14 december 2022

Hierbij treft u, mede namens de ministers van Buitenlandse Zaken, Defensie, Justitie
en Veiligheid en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, aan de
tweede kabinetsreactie op de uitkomsten van het onderzoeksprogramma «Onafhankelijkheid,
Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië, 1945–1950».

De Minister-President, Minister van Algemene Zaken, M. Rutte

Tweede kabinetsreactie op de uitkomsten van het onderzoeksprogramma «Onafhankelijkheid,
Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië, 1945–1950».

Op 17 februari 2022 publiceerden het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies,
het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en het Nederlands
Instituut voor Militaire Historie (NIMH) de belangrijkste resultaten van het onafhankelijk
uitgevoerde onderzoeksprogramma «Onafhankelijkheid, Dekolonisatie, Geweld en Oorlog
in Indonesië, 1945–1950». Diezelfde dag legde de Minister-President een mondelinge
verklaring1 af en stuurde het kabinet een eerste kabinetsreactie naar uw Kamer2. Zoals toegezegd, bieden wij u hierbij een nadere reactie aan op de uitkomsten van
het onderzoeksprogramma en het maatschappelijke debat dat hier op volgde. Hierin staat
het kabinet stil bij de onderwerpen die in dit debat bijzondere aandacht kregen. Deze
nadere kabinetsreactie is geen sluitstuk van het maatschappelijk debat, maar een bijdrage
er aan.

Het historisch onderzoek levert een belangrijke bijdrage aan het vergroten van de
kennis over de onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië en de rol die Nederland daarin
heeft gespeeld. Het kabinet wil nogmaals benadrukken dat het de hoofdconclusies van
het onderzoeksprogramma onderschrijft en nadrukkelijk de verantwoordelijkheid op zich
neemt voor het Nederlandse optreden in de onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië.

Indonesië

Het Nederlandse optreden in die periode heeft de bevolking van Indonesië en vele anderen
die deze periode hebben meegemaakt veel leed berokkend. Voor het structurele extreme
geweld van Nederlandse zijde in de strijd die daarop volgde, heeft het kabinet zijn
excuses aan de Indonesische bevolking tot op het hoogste niveau overgebracht aan de
Indonesische regering. Indonesië heeft bij herhaling aangegeven de blik vooral op
de toekomst te willen richten.

Als bekend zijn er schadevergoedingsmogelijkheden voor weduwen en kinderen van slachtoffers
van standrechtelijke executies in Rawagadeh en Zuid-Sulawesi en voor nabestaanden
van slachtoffers van zaken van vergelijkbare ernst en aard elders in Indonesië3. Het kabinet ziet in het verschijnen van de resultaten van het onderzoek en de nieuwe
claims die dit heeft opgeleverd aanleiding de periode waarin het mogelijk is een beroep
te doen op deze regelingen te verlengen tot 31 december 2030. Daarnaast worden deze
regelingen meer laagdrempelig gemaakt, door die voor kinderen en weduwen samen te
voegen, te verduidelijken en de wijze van indiening van verzoeken tot schadevergoeding
verder te vereenvoudigen.

Maatschappelijk debat

Op 17 februari 2022 verschenen het overkoepelend slotwerk «Over de grens» en vier
deelstudies4 van het onderzoeksprogramma «Onafhankelijkheid, Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in
Indonesië, 1945–1950». Eerder verscheen al «Extreem geweld tijdens dekolonisatieoorlogen
in vergelijkend perspectief, 1945–1962». Sinds februari 2022 zijn er nog twee deelstudies
verschenen: «Het geluid van Geweld. Bersiap en de dynamiek van geweld tijdens de eerste
fase van de Indonesische revolutie, 1945–1946» en «Empire’s Violent End. Comparing Dutch, British and French Wars of Decolonization,
1945–1962». De overige deelstudies5 hebben vertraging opgelopen en zullen volgens het NIOD verschijnen tussen januari
2023 en juni 2023. Gelet op het maatschappelijk debat dat thans plaatsvindt over de
conclusies van het onderzoeksprogramma, acht het kabinet het gepast om niet tot de
zomer van 2023 te wachten, maar nu deze aanvullende kabinetsreactie te versturen.

Het kabinet sprak op 17 februari jongstleden de hoop uit dat dit onderzoek niet het
eindpunt zou zijn in de discussie over ons koloniale verleden, maar een volgende stap
in de gezamenlijke verwerking ervan. Ruim tien maanden later kan geconstateerd worden
dat de uitkomsten van het onderzoek en de eerste kabinetsreactie hierop hebben geleid
tot een indringende discussie, waarbij het leed van degenen die deze periode hebben
meegemaakt, opnieuw naar boven kwam. Ook bleek opnieuw hoeveel verschillende visies,
belevingen en ervaringen op deze periode van onze geschiedenis naast elkaar bestaan.
Al deze perspectieven verdienen het gehoord te worden.

De discussie vond onder meer plaats in de Tweede Kamer, in diverse media maar ook
tijdens dialoogsessies voor Indië-veteranen en de Indische en Molukse gemeenschap,
die door Stichting ARQ, Stichting Pelita en het Nederlands veteraneninstituut werden
georganiseerd, met financiële steun van het kabinet. Tijdens deze bijeenkomsten konden
de personen die de oorlog in Indonesië zelf nog hadden meegemaakt en hun nabestaanden,
in gesprek treden met de onderzoekers. Het werd door de aanwezigen zeer gewaardeerd
dat men rechtstreeks met de onderzoekers van gedachten kon wisselen over de uitkomsten
van het onderzoek en dat er gelegenheid was om zorgen te uiten over de impact die
het onderzoek en de beeldvorming over het onderzoek op hen persoonlijk had. De gesprekken
met de onderzoekers werden voor een deel van de aanwezigen gevoeld als erkenning.
De zorg over de beeldvorming over veteranen en de Indische en Molukse gemeenschap
was een terugkerend element tijdens deze bijeenkomsten.

Er waren veel positieve en betrokken reacties op zowel de conclusies van het onderzoek
als de excuses van het kabinet die hierop volgden. Uit het maatschappelijk debat kwamen
echter ook verschillende onderwerpen en reacties naar voren die het kabinet graag
in deze brief wil adresseren. Ten eerste gaat het om de onderzoeksopzet en de term
Bersiap. Vervolgens willen we ingaan op de reacties uit de diverse gemeenschappen.
Ook verduidelijkt het kabinet zijn positie ten aanzien van het gebruik van de term
«oorlogsmisdrijven» en wordt nader gereflecteerd op hoe in de onderzochte periode
om is gegaan met dienstweigeraars en bevelweigeraars.

Onderzoeksopzet

Het onderzoeksprogramma heeft zich primair gericht op het gebruik van extreem geweld
door de Nederlandse krijgsmacht tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog en
op de gevolgen daarvan. In het bredere maatschappelijke debat kwam naar voren dat
het onderzoek volgens sommigen een te eenzijdige focus op het geweld van Nederlandse
zijde had, met onvoldoende aandacht voor het geweld van Indonesische kant. Het kabinet
meent dat deze focus voortvloeit uit het onderzoeksvoorstel dat voor aanvang van het
onderzoek met uw Kamer is gedeeld6. Er is bovendien wel degelijk ook aandacht besteed aan extreem geweld van Indonesische
zijde: onder andere in de deelstudie over de Bersiap-periode komt dat geweld uitgebreid
aan bod. Het kabinet is van mening dat de onderzoekers daarmee op correcte wijze invulling
hebben gegeven aan het onderzoeksvoorstel.

De term Bersiap

De term Bersiap heeft een plaats in het Nederlandse collectieve geheugen, in het bijzonder
bij de Indische gemeenschap, die zelf slachtoffer is geweest van het extreme geweld
dat deze periode kenmerkt. Op het gebruik van de term Bersiap bestaan verschillende
perspectieven en het is belangrijk om deze term van context te voorzien.

Het kabinet volgt de conclusies van het historisch onderzoek waar die aangeven dat
de periode volgend op de Japanse capitulatie zich kenmerkte door extreem geweld, waarvan
naast Nederlandse, Indo-Europese en Molukse slachtoffers, ook Indonesische en Chinese
burgers en anderen slachtoffer waren. Het geweld in deze periode was echter niet alleen
afkomstig van Indonesische zijde. Uit het historisch onderzoek blijkt dat er ook sprake
was van geweld van Japanse, Britse en Nederlandse zijde. De gewelddadige gebeurtenissen
tijdens deze periode hebben mensen voor hun verdere leven getekend. Het grote leed
dat hen is aangedaan, wordt door het kabinet erkend. Het kabinet vindt het belangrijk
dat ruimte en respect wordt geboden aan alle slachtoffers en hun nabestaanden.

Indië-veteranen

Het kabinet deed en doet er alles aan om zijn waardering voor de offers en inzet van
individuele veteranen te onderstrepen. Desalniettemin voelt een deel van de Indië-veteranen
zich als oorlogsmisdadiger weggezet. Het kabinet betreurt dit. Om haar waardering
voor hen te onderstrepen, heeft de Minister van Defensie enkele dagen voorafgaand
aan de publicatie van het onderzoek een brief gestuurd aan alle nog in leven zijnde
Indië-veteranen. Met deze brief heeft zij hen en hun nabestaanden een hart onder de
riem willen steken, wetende dat een publicatie over de dekolonisatieperiode veel emoties
losmaakt. Op 17 februari 2022, de dag van de publicatie van de bevindingen van het
onderzoek, bood het kabinet excuses aan eenieder die met de gevolgen van de koloniale
oorlog heeft moeten leven. Dat excuus betrof ook de veteranen en hun naasten. Het
kabinet realiseert zich dat de individuele dienstplichtigen en andere militairen van
toen slecht voorbereid op een onmogelijke missie werden gestuurd. Zij deden hun plicht
zo goed en zo kwaad als dat ging en kregen na terugkeer in Nederland te maken met
een gebrek aan zorg en erkenning. Op 3 september 2022 heeft de Minister-President
tijdens de jaarlijkse herdenking in Roermond van de duizenden militairen die zijn
omgekomen in voormalig Nederlands-Indië en Nieuw-Guinea nogmaals zijn grote waardering
uitgesproken voor het werk van alle Indië-veteranen die zich destijds als goed militair
hebben gedragen.

Desalniettemin blijven de bevindingen van het onderzoek voor een deel van de veteranen
een pijnlijke conclusie, waarin zij zichzelf en hun kameraden niet herkennen. Het
kabinet is zich ervan bewust dat het dit gevoel niet volledig kan wegnemen. Wel wil
het kabinet er nogmaals op wijzen dat de hoofd- en eindverantwoordelijkheid voor het
Nederlandse optreden lag bij de toenmalige gezagsdragers: de Nederlandse regering,
het parlement, de krijgsmacht als instituut en de justitiële autoriteiten.

Met de excuses van 17 februari heeft het kabinet niet alleen een belangrijk signaal
willen afgeven aan de betrokken veteranen en hun thuisfront, maar ook aan alle huidige
militairen en veteranen die sinds 1945 zijn uitgezonden op andere missies. Alle militairen
die worden uitgezonden kunnen rekenen op steun van het kabinet en de volksvertegenwoordiging,
in wiens opdracht zij zijn uitgezonden, vaak met gevaar voor eigen leven.

Indische en Molukse gemeenschap in Nederland

In de eerste kabinetsreactie heeft het kabinet ook excuses gemaakt aan een ieder die
door het Nederlandse optreden is geraakt. Deze excuses zijn nadrukkelijk ook bestemd
voor de Indische en Molukse gemeenschap in Nederland. De excuses zijn bestemd voor
al diegenen die als gevolg van het Nederlandse optreden in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog
kampen met zware lichamelijke en mentale gevolgen, iets waarvoor lang te weinig aandacht
en te weinig erkenning is geweest. De excuses gelden ook voor de kille ontvangst die
de gemeenschap ten deel viel toen zij zich na afloop van de oorlog in Nederland vestigden.
De excuses acht het kabinet ook van belang voor de tweede en volgende generaties die
niet zelf het geweld hebben meegemaakt, maar die zijn opgegroeid met de pijn en het
verdriet van hun ouders en grootouders.

Verschillende kabinetten zijn de afgelopen jaren in gesprek gegaan met de Indische
en Molukse gemeenschap over het leed dat hen is aangedaan. Dit heeft vanaf 2015 onder
andere geleid tot het overheidsbeleid van de collectieve erkenning van de Indische
en Molukse gemeenschap7. Met de wetenschap van nu kunnen wij zien dat de geschiedenis rond de ontvangst van
de Indische en Molukse Nederlanders die naar Nederland zijn gekomen en het rechtsherstel
minder kil en bureaucratisch had kunnen en moeten verlopen.

Het beleid van de collectieve erkenning richt zich op het verankeren van de geschiedenis
van voormalig Nederlands-Indië in de samenleving, als belangrijk onderdeel van onze
geschiedenis. Ook wil de overheid haar dank en erkenning laten zien voor wat de Indische
en Molukse gemeenschap heeft betekend en nog steeds betekent voor Nederland en daarbij
erkenning geven voor wat deze gemeenschap heeft doorgemaakt, in het volle besef dat
het verdriet misschien nooit geheel zal verdwijnen – daarvoor is de historie te lang
en zijn de gevoelens te diep. Voor de periode 2021 – 2024 krijgt het beleid van de
collectieve erkenning een extra impuls8. Belangrijke prioriteit binnen deze extra impuls is het vergroten van de kennis over
de geschiedenis van voormalig Nederlands-Indië. Om dit doel te bereiken, brengt de
commissie «Versterking kennis geschiedenis voormalig Nederlands-Indië» onder leiding
van Jet Bussemaker advies uit. Over de voortgang van het beleid van de collectieve
erkenning rapporteert de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan
uw Kamer. Het kabinet zet de dialoog met de Indische en Molukse gemeenschap voort.

Gebruik van de juridische term oorlogsmisdrijven

De onderzoekers concluderen dat de justitiële autoriteiten onvoldoende of in het geheel
niet optraden tegen extreem geweld van Nederlandse zijde en daarmee een legitimerend
signaal afgaven. Het onderzoek spreekt zich niet uit over de vraag of het extreme
geweld van Nederlandse zijde in de periode 1945–1949 gekwalificeerd moet worden als
oorlogsmisdrijven. Zoals het kabinet al in de eerste reactie op de uitkomsten van
het onderzoek heeft aangegeven, aanvaardt het kabinet ten volle de verantwoordelijkheid
voor het stelselmatige en wijdverbreide extreme geweld van Nederlandse zijde in de
periode van 1945–1949. Het kabinet heeft daarvoor diepe excuses aangeboden, zowel
aan de bevolking van Indonesië, als aan een ieder die in ons land met de gevolgen
van de onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië heeft moeten leven, vaak tot de dag van
vandaag. In de maatschappelijke discussie die hierop volgde, is ook gediscussieerd
over de toepasbaarheid van de juridische term oorlogsmisdrijven als kwalificatie van
het extreem geweld van Nederlandse zijde.

Voorafgaand aan de totstandkoming van de Verdragen van Geneve in 1949 bevatten het
strafrecht en het internationaal recht nog geen strafbaarstellingen van schendingen
van het humanitair oorlogsrecht als oorlogsmisdrijf tijdens een niet-internationaal
conflict. Dit betekent dat de term oorlogsmisdrijven niet van toepassing was op de
onafhankelijkheidsoorlog van Indonesië. In juridisch opzicht kunnen de gevallen van
structureel extreem geweld dan ook niet worden gekwalificeerd als oorlogsmisdrijven.
Niettemin constateert het kabinet dat sommige vormen van extreem geweld die in de
periode 1945–1949 zijn gebruikt, zoals marteling en buitengerechtelijke executies,
wanneer tegenwoordig gepleegd, als oorlogsmisdrijven zouden worden aangemerkt.

Het niet gebruiken van de juridische term oorlogsmisdrijven doet niets af aan de ernst
van de conclusies van het onderzoek en de aandacht die het kabinet heeft voor het
leed dat slachtoffers en hun nabestaanden nog steeds voelen als gevolg van het extreme
geweld. Het onderzoek beschrijft dit geweld tot in gruwelijke details, zoals het doden
van gevangenen, marteling en de vernietiging van kampongs zonder militaire noodzaak.
Die bewoordingen zijn ook zonder de juridische term oorlogsmisdrijven te gebruiken
niet mis te verstaan.

Het kabinet wil in het bijzonder stilstaan bij de Verjaringswet van 1971. In het onderzoek
is aandacht besteed aan (de totstandkoming van) de Verjaringswet die beoogde te voorkomen
dat oorlogsmisdrijven gepleegd door onder andere de Duitse bezetter zouden verjaren.
Het toenmalige kabinet heeft er volgens de onderzoekers voor gekozen om misdrijven
die door Nederlandse militairen zijn gepleegd in Indonesië wel te laten verjaren en
de Tweede Kamer hier niet actief op te wijzen. Het kabinet constateert dat dit niet
in lijn is met de huidige politieke inzet op het gebied van voorkomen van straffeloosheid
wereldwijd.

Weigeraars

Het kabinet constateert dat er vragen zijn gerezen over de behandeling van dienstweigeraars.
Dienstweigeraars konden zich beroepen op de wet betreffende dienstweigering. Deze
wet bevatte daartoe een uitputtende procedure. Op basis hiervan zijn destijds meerdere
personen vrijgesteld van militaire dienst maar er zijn ook vele verzoeken afgewezen.
Een beroep op gewetensbezwaren werd (en wordt) alleen erkend indien het gericht is
tegen geweldgebruik in algemene zin, dus in alle omstandigheden en overal. Bovendien
moest de weigeraar destijds nog kunnen aantonen dat het gewetensbezwaar direct te
relateren was aan zijn godsdienstige overtuiging. Een beoordelingscommissie ging daarbij
toen streng en selectief te werk. Veel dienstweigeraars werden vasthoudend vervolgd
en kregen zware straffen opgelegd. Daarbij kwamen ze nauwelijks in aanmerking voor
strafvermindering. Het kabinet ziet in dat dit beleid hardvochtig kon uitpakken en
voelt mee met het hierdoor ervaren leed.

Bij dienstweigeraars is het van belang om de strenge reactie destijds te plaatsen
in de context van een periode waarin oorlog in Europa, en zeker ook in Nederland,
niet ver weg was. In ons democratisch bestel is bovendien bepaald dat de regering,
gecontroleerd door het parlement, besluit tot inzet van de krijgsmacht. De mogelijkheid
om militaire dienst te weigeren is eveneens wettelijk vastgelegd. Het is uiteindelijk
aan de rechter om de belangen en motieven te wegen. Inmiddels is de wet aangepast
en hoeft gewetensbezwaar niet meer onderbouwd te worden met religieuze motieven. Tegenwoordig
is er dus meer ruimte voor het inroepen van gewetensbezwaar.

Een aparte categorie vormden bevelweigeraars, die als militair in Indonesië actief
waren op het moment dat ze een bevel weigerden. In zijn algemeenheid kan overigens
niet worden gezegd dat in elke zaak waarin destijds is gestraft voor het weigeren
van een bevel, er automatisch sprake is van onjuist of onrechtmatig handelen door
de militaire autoriteiten. Dat hangt af van de specifieke casus. Indien een veteraan
van mening is dat zijn weigering van een bevel zou moeten worden gewogen in het licht
van de conclusies van het onderzoek, is het kabinet bereid om daar actief aan mee
te werken.

En hoewel de middelen van communicatie eind jaren veertig beperkt waren, is het voorstelbaar
dat het besluit van sommige dienstweigeraars in die tijd ook al gebaseerd was op kennis
over de toepassing van extreem geweld. Ook voor deze personen wil het kabinet de mogelijkheid
bieden om hun casus te laten onderzoeken.

Aanvragen voor een verificatieonderzoek voor degenen die behoren tot de twee bovenvermelde
categorieën, zullen in behandeling genomen worden door het Nederlands Instituut voor
Militaire Historie. Dit instituut zal vervolgens bij de aanvrager de benodigde gegevens
opvragen en onderzoeken ter verificatie. Kanttekening daarbij is dat er met name ten
aanzien van dienstweigeraars maar een beperkte hoeveelheid bronmateriaal bewaard is
gebleven. Het kabinet zegt evenwel toe dat waar de uitkomst van het verificatieonderzoek
daar aanleiding toe geeft, een passende vorm van rehabilitatie onverwijld zal volgen.
Dat geldt voor beide groepen.

Tot besluit

Het kabinet acht het van belang dat de kennis wordt vergroot over de geschiedenis
van voormalig Nederlands-Indië, die onverkort onderdeel uitmaakt van de Nederlandse
geschiedenis. De conclusies van het historisch onderzoek zijn betekenisvol voor de
manier waarop we als samenleving naar deze periode uit het verleden en de nasleep
ervan kijken. Ook voor het onderwijs heeft dit onderzoek belangrijke betekenis. De
makers van lesmateriaal kunnen gebruik maken van de uitkomsten van dit onderzoek.
Tot slot is deze periode in Indonesië een venster in de Canon van Nederland.

Het kabinet spreekt de hoop uit dat eenieder zijn of haar kant van het verhaal van
de collectieve geschiedenis kan delen in een respectvolle dialoog, waarbij alle bladzijden
van de geschiedenis – hoe donker ook – kunnen worden belicht en besproken.

De publicatie van de deelstudies en de conclusies van het onderzoeksprogramma «Onafhankelijkheid,
Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië, 1945–1950» en het hierop volgende maatschappelijk
debat hebben de dialoog over een bewogen periode in de Nederlandse en Indonesische
geschiedenis verder gebracht. Het kabinet wil de onderzoekers en eenieder die een
bijdrage heeft geleverd aan het maatschappelijk debat hier voor danken en ziet uit
naar de verdere deelstudies die nog moeten verschijnen.