Brief regering : Stand van zaken aanvragen en ouderverklaringen in het kader van de wet Meer Ruimte voor Nieuwe Scholen

Nr. 54
BRIEF VAN DE MINISTER VOOR PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 3 november 2022

In deze brief informeer ik uw Kamer over het aantal aanvragen voor bekostiging van
nieuwe scholen die per schooljaar 2024–2025 van start willen gaan, en over de doorgevoerde
en lopende verbeteringen in de stichtingsprocedure.

De procedure voor het starten van nieuwe bekostigde scholen in het funderend onderwijs
is in 2020 (voortgezet onderwijs) en 2021 (primair onderwijs) met de invoering van
de wet Meer Ruimte voor Nieuwe Scholen gewijzigd. Voor niet-bekostigde scholen, specifiek
de b3-scholen, zijn de regels destijds niet gewijzigd. Met deze brief informeer ik
u erover dat ik ook een wijziging in de stichtingsprocedure van dit type scholen zal
doorvoeren.1 Doel van die wijziging is om te komen tot strenge regels vóór een school kan starten,
vergelijkbaar met wat we nu kennen voor bekostigde scholen. Ik wil eerder kunnen ingrijpen
wanneer zorgelijke signalen naar voren komen. Ik vind het belangrijk om deze wijziging
zo snel mogelijk te realiseren en kom daar later in deze brief op terug.

Bij het besluit om een school voor bekostiging in aanmerking te brengen staat nu de
belangstelling onder ouders en leerlingen en de verwachte kwaliteit van het onderwijs
voorop. Op deze manier kunnen scholen die voorheen niet in aanmerking kwamen voor
bekostiging, omdat zij bijvoorbeeld niet behoorden tot een erkende richting of omdat
er binnen hun richting geen stichtingsruimte leek te zijn, wél een plek in het onderwijslandschap
krijgen. Zo wordt tegemoet gekomen aan de veranderende behoeftes van ouders en leerlingen,
waarbij voor schoolkeuze vaak niet langer de denominatie het belangrijkste keuzemotief
is. Met deze wet is enerzijds meer ruimte gecreëerd om, wanneer voldoende belangstelling
van ouders en leerlingen is aangetoond, een nieuwe school te stichten. Anderzijds
introduceerde de nieuwe stichtingsprocedure een kwaliteitstoets door de Inspectie
van het Onderwijs (hierna: inspectie), onder andere op burgerschapsonderwijs. De lat
om een nieuwe school te starten gaat daarmee omhoog. Vorig jaar wist een aanzienlijk
deel van initiatiefnemers niet voldoende belangstelling aan te tonen of werden zij
negatief beoordeeld door de inspectie op één of meerdere van de deugdelijkheidseisen.

Dit is het tweede jaar dat de aanvragen voor bekostiging van nieuwe scholen gaan via
de nieuwe stichtingsprocedure: aanvragers moesten vóór 1 november 2022 hun aanvragen
voor bekostiging indienen. Ik kan uw Kamer daarom vandaag informeren over het aantal
ingediende aanvragen en het aantal ouderverklaringen en de duiding van deze aantallen,
ook in vergelijking met het afgelopen jaar. Daarnaast ga ik in deze brief graag in
op een aantal verbeteringen die het afgelopen jaar zijn doorgevoerd in de stichtingsprocedure,
en enkele lopende verbetertrajecten. Ik heb ervoor gekozen om vooruitlopend op uitkomsten
van het lopende evaluatietraject mogelijke verbeteringen en wenselijke aanpassingen
direct door te voeren. In samenspraak met belanghebbenden uit het veld kunnen nu al
lessen getrokken worden uit de ervaringen tot op heden. Dit continu evalueren en verbeteren
van de procedure is nodig om tegemoet te komen aan de wensen van initiatiefnemers,
bestaande schoolbesturen, gemeenten en uw Kamer om de belangen van leerlingen op goed
onderwijs te waarborgen.

Aantal ingediende aanvragen

In totaal hebben 98 initiatieven vóór 1 juli een initiatief voor een nieuwe school
gemeld bij DUO. In de periode van 1 juli tot en met 29 oktober zijn er 7.280 ouderverklaringen
voor deze initiatieven afgegeven via de website van DUO. Van de 98 initiatieven hebben
er 47 een aanvraag voor bekostiging ingediend. Vorig jaar werden er meer ouderverklaringen
(10.372) afgegeven en meer aanvragen (56) ingediend (van de 102 initiatieven). Hoewel
de hoeveelheid ouderverklaringen en aanvragen is gedaald, blijkt uit deze cijfers
nog steeds behoefte aan een scholenaanbod dat meebeweegt met de wensen van ouders
en leerlingen. Daarnaast was het aantal aanvragen vorig jaar erg hoog omdat veel aanvragers
de invoering van de wet Meer Ruimte voor Nieuwe Scholen wilden afwachten. Dat het
aantal aanvragen dit jaar lager is komt dus niet geheel onverwacht.

Primair onderwijs

In het primair onderwijs zijn er 36 aanvragen ingediend, vorig jaar waren dat er 40.
De 36 aanvragen zijn onder te verdelen in:

− 20 aanvragen voor een nieuwe school (waaronder één op Bonaire) en 16 verzelfstandigingen
van bestaande vestigingen.

− 10 aanvragen voor een openbare school en 26 voor een bijzondere school.

− 31 aanvragen door bestaande schoolbesturen en 5 door nieuwe schoolbesturen.

− 2 aanvragers hebben dit jaar opnieuw een aanvraag ingediend, na vorig jaar een negatief
besluit te hebben gekregen.

Voortgezet onderwijs

In het voortgezet onderwijs zijn 11 aanvragen ingediend, vorig jaar waren dat er 16.
De 11 aanvragen zijn onder te verdelen in:

− 9 aanvragen voor een nieuwe school en 2 aanvragen voor splitsing van een bestaande
school.

− 1 aanvraag voor een openbare school en 10 voor een bijzondere school.

− 6 aanvragen door bestaande schoolbesturen en 5 door nieuwe schoolbesturen.

− 5 aanvragers hebben dit jaar opnieuw een aanvraag ingediend, na vorig jaar een negatief
besluit te hebben gekregen.

− 3 aanvragen betreffen een categorale vo-school en 8 aanvragen gaan over een scholengemeenschap.

De ingediende aanvragen worden de komende maanden getoetst door DUO en de inspectie:
zo wordt onder andere gecontroleerd of is voldaan aan de uitnodigingsplicht voor de
gesprekken met de gemeente en bestaande partijen in het voedingsgebied, of er voldoende
belangstelling is aangetoond, of de beoogde bestuurders en intern toezichthouders
beschikken over een verklaring omtrent gedrag en of zij in de afgelopen vijf jaar
geen school hebben geleid die gesloten is wegens zeer zwakke kwaliteit, of die een
onherroepelijke aanwijzing hebben ontvangen. Uiteraard zal de inspectie toetsen of
de aanvragen voldoen aan de kwaliteitseisen. De lat voor het halen van de kwaliteitstoets
is bewust hoog gelegd: in de vorige ronde zijn elf van de zestien aanvragen voor nieuwe
vo-scholen afgewezen omdat de inspectie een negatief advies gaf. Vooral burgerschapsonderwijs
bleek een grote horde. Aanvragers kunnen, zoals toegezegd tijdens het Wetgevingsoverleg
van 27 juni jl., sinds afgelopen juli terecht bij het nieuwe Expertisepunt Burgerschap
voor ondersteuning bij de invulling van de burgerschapsopdracht.2

Vóór 1 juni 2023 zal ik besluiten welke scholen voldoen aan de gestelde bekostigingsvoorwaarden.
Deze scholen kunnen vervolgens starten op 1 augustus 2024. Het aantal ingediende aanvragen
staat dus nog niet gelijk aan het aantal daadwerkelijk op te richten scholen. Ik zal
uw Kamer begin juni volgend jaar informeren over de genomen besluiten.

Monitoring en doorgevoerde verbeteringen

In de zomer van 2021 is Oberon gestart met de monitoring en evaluatie van de nieuwe
stichtingsprocedure. De evaluatie vindt plaats onder initiatiefnemers, gemeenten,
bestaande schoolbesturen en andere stakeholders. Belangrijke onderwerpen in de evaluatie
zijn het aanvraagproces, de belangstellingsmeting, de onderwijskwaliteit, huisvesting
en mogelijke effecten als concurrentie en segregatie. Ook de positie van het openbaar
onderwijs wordt, mede op verzoek van het lid Kwint, expliciet meegenomen.3 Deels zijn de effecten pas zichtbaar als scholen daadwerkelijk zijn gestart (vanaf
augustus 2023). In december 2023 volgt een tussenrapport en in december 2025 een eindrapport.
Ik zal deze rapporten, voorzien van een beleidsreactie, aan uw Kamer doen toekomen.

Ik wil niet wachten tot na de eindrapportage om de stichtingsprocedure te verbeteren.
Hieronder vindt u een overzicht van aanpassingen die reeds zijn gedaan, om tegemoet
te komen aan behoeftes en feedback uit het veld.

Ouderverklaringen

Het aantonen van voldoende belangstelling is een belangrijke voorwaarde om een school
te gaan bekostigen. Ik voer op dit punt, naar aanleiding van gesprekken met betrokken
partijen, drie wijzigingen door:

− Ik geef initiatiefnemers structureel twee weken langer de tijd om ouderverklaringen
te verzamelen, zodat zij genoeg kansen krijgen om aan deze bekostigingsvoorwaarde
te voldoen. De periode waarin ouderverklaringen kunnen worden verzameld valt deels
tijdens de zomervakantie, en dit bleek een belemmering te vormen voor sommige initiatiefnemers.
Aan hun signalen geef ik gehoor met het verlengen van de termijn.

− Vanaf deze stichtingsronde is het verboden om ouders op welke wijze dan ook te belonen
voor het verstrekken van een ouderverklaring. Zo’n beloning vind ik bijzonder onwenselijk.
Indien wordt vastgesteld dat er sprake is van het in het vooruitzicht stellen van
een beloning voor één of meer ouderverklaringen, zal geen enkele ouderverklaring voor
het desbetreffende initiatief worden meegenomen in de belangstellingsmeting.

− Ik heb besloten om ouderverklaringen, verbonden aan aanvragen met een negatief besluit
waar tegen bezwaar werd gemaakt door de aanvrager, vrij te geven. Deze ouders kunnen
op deze manier in de volgende ronde direct opnieuw hun ouderverklaring afgeven op
hetzelfde initiatief als vorig jaar of op een ander initiatief. Ik heb hiertoe besloten,
omdat door het «bevriezen» van ouderverklaringen bleek dat de route van bezwaar en
beroep werd belemmerd: aanvragers konden hangende een bezwaarprocedure niet opnieuw
ouderverklaringen verzamelen bij dezelfde ouders indien zij opnieuw een aanvraag wilden
doen tijdens de nieuwe aanvraagronde, parallel aan het lopende bezwaar. Het belemmeren
van het recht op bezwaar en beroep kan nooit de bedoeling zijn.

Gesprek in de regio

Vanaf de volgende stichtingsronde moet het gesprek in de regio, met gemeenten en partijen
in het voedingsgebied zoals bestaande schoolbesturen en het samenwerkingsverband passend
onderwijs, plaatsvinden tussen 15 september in het jaar voorafgaand aan de aanvraag en 15 september in het
jaar van de aanvraag. Een initiatiefnemer is verplicht de bestaande besturen, het
samenwerkingsverband passend onderwijs en de gemeente uit te nodigen voor een gesprek
over zijn voorgenomen aanvraag. Dit is een belangrijk gesprek: voor alle betrokken
partijen is een goede samenwerking van belang. Ik hecht er dan ook waarde aan dat
de regionale partijen vroegtijdig op de hoogte zijn van een nieuw initiatief en dat
er waar mogelijk samen kan worden gewerkt. Sommige initiatiefnemers verstuurden echter
de uitnodiging wel tijdig, maar lieten het gesprek pas na 1 november plaatsvinden.
Daarom scherp ik de termijnen voor de uitnodigingsplicht aan.

Communicatie

Ook op het gebied van communicatie was en is nog winst te behalen. Meerdere teksten
op het DUO-portaal zijn verduidelijkt, bijvoorbeeld over de «eisen» die initiatiefnemers
mogen stellen aan gemeenten over huisvesting of de voorwaarden aan de gemeentelijke
zienswijze. Mijn doel is initiatiefnemers en gemeenten nog beter te informeren over
wat er van hen verwacht wordt.

Kwaliteitstoets ná belangstellingsmeting

Een andere wijziging aan de stichtingsprocedure in deze tweede ronde is dat de inspectie
alleen een kwaliteitstoets uitvoert als de aanvrager voldoende belangstelling heeft
aangetoond. Indien een aanvraag niet voldoende belangstelling kan aantonen, en hiermee
dus niet voldoet aan één van de wettelijke bekostigingscriteria, zal de aanvraagprocedure
worden beëindigd. Op deze manier kunnen DUO en de inspectie zich focussen op aanvragen
die een kans maken op een positief besluit tot bekostiging. Ook zorgt deze wijziging
ervoor dat gemeenten eerder weten welke aanvragen wegens onvoldoende belangstelling
worden afgewezen en dus eerder hoe het totaalbeeld van aanvragen in de gemeente er
mogelijk uitziet. Op deze manier kunnen zij eerder anticiperen op bijvoorbeeld het
vinden van geschikte huisvesting voor het aantal initiatieven dat nog kans maakt op
een positief besluit tot bekostiging.

Gesprekken met veld

Ik wil in verbinding staan met scholen, gemeenten, aanvragers en ouders. Mijn ministerie
heeft hun feedback en inzichten nodig. Zij zijn de partijen die de praktische gevolgen
van de stichtingsprocedure ervaren, en hun feedback en inzichten zijn van niet te
onderschatten belang voor het verbeteren van wetgeving en beleid. Ook uw Kamer hecht
hier belang aan, gezien de aangenomen motie van de leden Paul en Van Meenen4, die van mij vraagt ongewenste praktijken en effecten te onderzoeken en aan te pakken
wanneer deze zich voordoen en ook met gemeenten en de VNG over de uitwerking van de
nieuwe stichtingsprocedure te spreken.

Met een groep van negen gemeenten en de VNG zijn we onlangs een werkgroep gestart
om de rol van gemeenten in de stichtingsprocedure te verduidelijken en te verbeteren.
Gemeenten maken zich zorgen over hun verantwoordelijkheid en mogelijkheden om tijdig
in huisvesting te voorzien. Ook vragen zij zich af hoe nieuwe initiatieven zich verhouden
tot hun lokale onderwijsvisie en hoe zij de impact van hun gemeentelijke zienswijze
kunnen vergroten. In de brief van begin juni 2023 breng ik uw Kamer op de hoogte van
de vorderingen van deze werkgroep.

Ook sprak mijn ministerie recent met bestuurders van Laurentius Stichting en Spectrum.
Uw Kamer heeft in haar brief van 7 juli jl. verzocht de conclusies van dit gesprek
te delen. U treft het gespreksverslag in de bijlage.

Aanpassing procedure start particuliere scholen

Naast de bovengenoemde aanpassingen werk ik ook aan een aanpassing van de procedure
rond de start van niet-bekostigde scholen, specifiek de zogenaamde b3-scholen.

Er zijn verschillende soorten particulier onderwijs. Naast b3-scholen bestaan er b2-scholen
(zelfstandige exameninstellingen) en b4-scholen (particuliere internationale scholen).
B2-scholen krijgen de status pas nadat ze daartoe door de Minister worden aangewezen.
Dat geldt ook voor b4-scholen, die overigens hoofdzakelijk onder toezicht van een
buitenlandse autoriteit of een internationale accreditatieorganisatie staan.

Voor bekostigde scholen is de stichtingsprocedure aangepast. De systematiek voor niet-bekostigde
scholen sluit daar nog niet goed op aan. Tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel
uitbreiding bestuurlijk instrumentarium heb ik toegezegd dat ik de procedure voor
het starten van een particuliere school zou onderzoeken, omdat het van belang is om
ook bij deze scholen te kunnen ingrijpen als sprake is van zorgelijke signalen.

Momenteel moet een initiatiefnemer de oprichting van een dergelijke particuliere school
melden binnen vier weken nadat de school is gestart met het verzorgen van onderwijs.
Ik vind het onwenselijk dat deze kennisgeving pas plaatsvindt na de start van de school.
Ik vind het ook oneerlijk en soms onverantwoord richting leerlingen. Als je leerplichtig
bent, moet je vanaf dag 1 kunnen vertrouwen op goed onderwijs, of dit nu via een bekostigde
of een particuliere route is. Het is voor mij noodzakelijk om meer kennis te hebben
van een initiatief voordat er daadwerkelijk les wordt gegeven aan leerlingen. Ook
wil ik dat de inspectie al eerder bekijkt of aan de wettelijke vereisten wordt voldaan.
Op die manier kan alleen in gevallen waarin alles op orde is, sprake zijn van een
school waar de leerplicht kan worden vervuld.

Daarom werk ik hard aan een voorstel om deze procedure aan te passen. Ik beschouw
een dergelijke gelijktrekking van regels als een technische aanpassing, die ik als
zodanig op korte termijn al kan meenemen in de Verzamelwet. Ik verwacht dit wetsvoorstel
uiterlijk medio 2023 bij uw Kamer te kunnen indienen. In de tussentijd zit ik niet
stil en roep ik initiatiefnemers op om zich vroegtijdig te melden, in het belang van
hun leerlingen. Zo zorgen we ervoor dat voor onderwijs aan leerlingen überhaupt kan
starten als er eerst een zorgvuldige procedure is doorlopen.

Tot slot

Zoals gezegd neem ik voor 1 juni een besluit over de 47 ingediende aanvragen, waar
ik uw Kamer kort daarna over informeer. Tot die tijd werk ik door aan de verbetering
van de stichtingsprocedure om het scholenaanbod steeds beter te laten aansluiten op
de wensen van ouders en leerlingen.

De Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs, A.D. Wiersma