Brief regering : Stand van zaken rond de opvang van ontheemden uit Oekraïne in Nederland

36 045
Situatie in de Oekraïne

Nr. 2854
BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 6 april 2022

Inleiding

Door de oorlog in Oekraïne zijn volgens de Europese Commissie op moment van schrijven
circa 4 miljoen mensen, voornamelijk vrouwen en kinderen, Oekraïne ontvlucht. Verreweg
de meesten worden opgevangen in de omringende landen. Zo vangt Polen 2,5 miljoen ontheemden
op, maar een deel van de ontheemden reist door binnen Europa, onder meer naar Nederland.
Naast het harde werk dat hier wordt verzet door veiligheidsregio’s en gemeenten, blijven
ook burgers, maatschappelijke en commerciële organisaties zich op allerlei wijzen
inzetten om een bijdrage te leveren aan de opvang van ontheemden uit Oekraïne. Ik
heb daar grote waardering voor.

De ontwikkelingen in Oekraïne en daarbuiten ten gevolge van de situatie in Oekraïne
volgen elkaar zeer snel op. In deze brief wordt ingegaan op de laatste stand van zaken
rond de opvang van ontheemden uit Oekraïne in Nederland. Hierbij komen diverse onderwerpen
aan bod, waaronder financiële afspraken met gemeenten, onderwijs en toeslagen gasthuishoudens.
Ook is een budgettaire tabel opgenomen.

Gezien het brede scala aan onderwerpen schrijf ik deze brief mede namens alle kabinetsleden
van de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb).

Aanpak van de opvang van ontheemden uit Oekraïne

Op dit moment zijn er ruim 33.000 plekken gerealiseerd in de gemeentelijke opvang,
waarvan er circa 24.000 zijn bezet. Het aanbod van het Rijksvastgoedbedrijf aan het
COA en de Veiligheidsregio’s van ruimte voor naar schatting 15.000 plekken heeft los
van de lopende gesprekken inmiddels geleid tot 400 gerealiseerde plekken. Ook zijn
er 1.100 plekken waarop bestuurlijk akkoord is en die naar verwachting op korte termijn
gerealiseerd zullen worden.

Financiële afspraken met gemeenten

Gemeenten en veiligheidsregio’s ontvangen een normbedrag van € 700 euro per week per
gerealiseerde gemeentelijke opvangplek. Dit normbedrag geldt niet voor de particuliere
opvang. Het normbedrag is van toepassing op de periode waarin de regelgeving van kracht
is (3 tot 6 maanden). Financiële verstrekkingen aan personen in de POO (Particuliere
Opvang Oekraïners) kunnen apart worden gedeclareerd. De wijze waarop gemeenten gecompenseerd
worden voor de financiële verstrekkingen aan ontheemden in de POO wordt nader uitgewerkt
in de nog te verschijnen Specifieke Uitkering (SPUK). Dit is niet afhankelijk van
het gebruik van de opvangplek. Gemeenten en veiligheidsregio’s ontvangen reële compensatie.
De hoogte en omvang daarvan vraagt om politiek bestuurlijke weging met als uitgangspunt
dat gemeenten er als gevolg van de opvang van ontheemden niet slechter voor komen
te staan dan daarvoor. Over de overige gemeentelijke kosten worden afzonderlijke afspraken
gemaakt (met OCW over onderwijs gerelateerde kosten en met VWS voor wat betreft kosten
gemeentelijke zorg en ondersteuning Wmo, jeugd, PG).

Declaratie vindt plaats op basis van de SiSa systematiek door middel van een Specifieke
Uitkering die op dit moment uitgewerkt wordt. De komende SPUK heeft een terugwerkende
kracht. Het normbedrag kan dus gedeclareerd worden vanaf het moment dat een Gemeentelijke
Opvang Oekraïne (GOO) gerealiseerd is.

Gemeenten kunnen een contract aangaan met een locatie voor een termijn van maximaal
12 maanden. Daarbij vraagt het Rijk gemeenten alleen lange termijncontracten aan te
gaan wanneer dit een kostenvoordeel oplevert ten opzichte van korte termijncontracten.
In de praktijk zien we dit al goed gaan. Aan gemeenten wordt ook gevraagd om rekening
te houden met de mogelijkheid om de locatie op enig moment in te zetten voor andere
doeleinden zoals spoedzoekers, studentenhuisvesting etc.

Registratie code

De inzet van de overheid is erop gericht om zo spoedig mogelijk zorg te dragen voor
de registratie en de daarbij behorende codering voor ontheemden uit de Oekraïne. Mensen
worden nu geregistreerd onder een tijdelijke codering en hebben daarmee recht op de
verstrekkingen waar uw Kamer eerder over geïnformeerd werd, maar het is van belang
de geautomatiseerde systemen te voorzien van een definitieve codering specifiek voor
deze groep. Dat voorkomt handmatig werk en vermindert de kans op menselijke fouten.
Er wordt hard gewerkt om dit goed te regelen. Fouten kunnen zich nu wel voordoen,
maar zullen na signalering zo snel mogelijk hersteld worden.

Studenten

In het lopende studiejaar zijn ruim 700 studenten uit Oekraïne ingeschreven in het
hoger onderwijs in Nederland. In het mbo zijn tientallen Oekraïense studenten ingeschreven.
Dit zijn studenten die in september 2021 met hun studiejaar in Nederland zijn begonnen
en daar (in het geval van het ho) het instellingscollegegeld voor hebben betaald.
Alle ho-studenten hebben destijds een studievisum verkregen om hun studie in Nederland
te mogen doen.

De studenten kunnen te maken hebben met onvoorziene problemen met hun financiën vanwege
de situatie in hun thuisland en met hun familie, omdat zij geen toegang meer hebben
tot hun bankrekening of door de extreme waardedaling van hun munteenheid. Wij blijven
in gesprek met het veld om te zorgen dat deze groep studenten weet waar en hoe ze
geholpen kunnen worden

Om studenten die met deze problemen te maken hebben in ieder geval in staat te stellen
hun studie te vervolgen, stelt het kabinet geld beschikbaar voor financiële ondersteuning
aan deze studenten, vanuit de onderwijsinstellingen, vooralsnog voor de periode maart
tot en met mei. Voor het hoger onderwijs gaat het om een bedrag van (maximaal): € 2,3
mln. en voor het mbo om € 0,2 mln.

Het is aan de instellingen om de inschatting te maken of studenten ondersteuning nodig
hebben. Ook moeten instellingen toetsen welk bedrag noodzakelijk is. Kern daarbij
is dat alleen noodzakelijke ondersteuning voor studie en leefgeld geboden kan worden
en voor welk bedrag zij studenten moeten ondersteunen. Met noodsteun kan het onderwijs
fungeren als eerstelijns opvang, om te voorkomen dat studenten terug moeten naar de
onveilige situatie in hun eigen land of asiel moeten aanvragen of een beroep moeten
doen op andersoortige (maatschappelijke) opvang.

Onderzoekers

Er zijn ongeveer 700 medewerkers uit Oekraïne, Rusland en Wit-Rusland werkzaam bij
Nederlandse kennisinstellingen. Uit navraag bij de kennisinstellingen blijkt dat er
uit deze groep slechts een beperkt aantal medewerkers in financiële problemen is gekomen
door de oorlog. Momenteel verkennen de kennisinstellingen de mogelijkheden om gevluchte
wetenschappers op te vangen door het bieden van een gastvrijheidsaanstelling bij een
geschikte instelling.

Geen effect toeslagen gasthuishouden ontheemden uit Oekraïne

Zoals eerder aangegeven heeft het kabinet veel bewondering voor particulieren die
mensen in huis nemen en is het uitgangspunt dat het tijdelijke verblijf van ontheemden
uit Oekraïne bij particulieren geen gevolgen heeft voor de hoogte van de bijstandsuitkering,
de uitkering van de SVB of UWV en de lokale belastingen en heffingen1. In aanvulling daarop vindt het kabinet het niet wenselijk dat een gasthuishouden
minder toeslag ontvangt wanneer het een ontheemde in huis opvangt. Wanneer ontheemden
uit Oekraïne zich inschrijven op hetzelfde BRP-adres als het gasthuishouden worden
zij in een aantal gevallen toeslagpartner van het gasthuishouden of als medebewoner
gerekend voor de huurtoeslag.

Het kabinet werkt daarom aan een oplossing om dit te voorkomen. De uitwerking, door
middel van een wetsaanpassing met terugwerkende kracht, zal aan Uw Kamer worden voorgelegd.
Vooruitlopend daarop zal Toeslagen bij wijzigingen in huishoudsamenstelling door het
opvangen van ontheemden uit Oekraïne de toeslag hier niet op aanpassen. Hiervoor zijn
een tijdige, correcte en volledige inschrijving van ontheemden uit Oekraïne in het
BRP en het toekennen van een herkenbare verblijfstitel een belangrijke voorwaarde:
Toeslagen moet immers in staat zijn deze situaties te herkennen. Mogelijk zal dit
aanvankelijk nog niet in alle gevallen automatisch goed gaan. In de communicatie zal
benadrukt worden dat het parlement zich nog moet buigen over dit kabinetsvoorstel.

Het kabinet realiseert zich dat sommige ontheemden uit Oekraïne met hun eigen auto
zijn gevlucht en beziet of voor deze omstandigheid nog aparte maatregelen genomen
moeten worden. Het kabinet beraadt zich hier de komende tijd over.

Budgettaire tabel

In onderstaande budgettaire tabel zijn enkel maatregelen opgenomen waar reeds door
het kabinet toe besloten is, inclusief een raming van het budgettaire beslag. Er zijn
andere maatregelen in voorbereiding dan wel besluitvorming.

Maatregel

Budgettair beslag (mln. euro’s)

Departement

Gemeentelijke en particuliere opvang (GOO en POO)

887

JenV

Gereedmaken Rijksvastgoed voor opvang

64

JenV

Uitvoeringskosten Rijksvastgoedbedrijf opvang

1,2

BZK

Verkenning tijdelijke uitvoeringsorganisatie

2

BZK

Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden

23

VWS

Tolken

1,6

JenV

Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS)

1,8

VWS

Zorgkosten medische evacuees

24

VWS

Transportkosten medische evacuees

8

VWS

Extra ondersteuning LOWAN en uitvoering

0,6

OCW

Tijdelijke compensatie Oekraïense studenten

2,5

OCW

Toelichting Gemeentelijke en particuliere opvang

Deze maatregel betreft de compensatie voor gemeenten voor de realisatie van noodopvangplekken
en verstrekkingen aan ontheemden. Dit bedrag is geraamd voor zes maanden, gezien de
regeling voorzien wordt voor drie maanden met eventueel verlenging met drie maanden
en uitgaande van 50.000 ontheemden. Voor de periode erna wordt een nieuwe regeling
uitgewerkt. Met deze middelen betalen gemeenten ook de huur voor het Rijksvastgoed
uit (zie post hieronder). Gemeenten mogen opvanglocaties tot 12 maanden vastleggen,
de kostenraming hiervoor wordt meegenomen bij de uitwerking van bovenstaande regeling.

Toelichting gereedmaken Rijksvastgoed voor opvang

Het Rijksvastgoedbedrijf (RvB) zal in overleg met gemeenten bestaand Rijksvastgoed
beschikbaar stellen voor de tijdelijke noodopvang van ontheemden uit Oekraïne. Om
hen een waardig onderkomen en noodzakelijke voorzieningen te bieden, moeten aanpassingen
worden gedaan aan de gebouwen.

Uitvoeringskosten Rijksvastgoedbedrijf opvang

Om de extra werkzaamheden van het RVB mogelijk te maken zijn middelen nodig t.b.v.
projectleiding en juridische/contractuele werkzaamheden.

Verkenning tijdelijke uitvoeringsorganisatie

Dit betreft een verkenning naar een tijdelijke uitvoeringsorganisatie die kan ondersteunen
in het realiseren van tijdige en goede huisvesting voor ontheemden. De bijbehorende
kosten worden gedekt binnen de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
De uitkomsten van deze verkenning worden politiek gewogen alvorens verdergaande stappen
richting vormgeving van de tijdelijke organisatie worden ondernomen.

Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden (SOV)

Ontheemden uit Oekraïne die naar Nederland komen zijn momenteel onverzekerd voor medisch
noodzakelijke zorg. Voor onverzekerden bestaat de SOV-regeling, op basis waarvan aanbieders
gecompenseerd worden voor medisch noodzakelijke zorg die zij aan hen verlenen. Het
kabinet heeft besloten de uitgaven in de SOV voor ontheemden uit Oekraïne generaal
te compenseren t/m het tweede kwartaal van 2022 en raamt het budgettaire beslag hiervan
op 23 miljoen euro.

Tolken

De wet verplicht zorgverleners om begrijpelijk te communiceren met patiënten. Dat
betekent dat bij een taalbarrière een professionele talentolk moet worden ingezet.
Omdat de ontheemden uit Oekraïne niet onder het COA vallen, waar talentolken voor
asielzoekers beschikbaar worden gesteld, wordt gebruikt gemaakt van het inkoopcontract
van JenV om 1,6 miljoen euro hiervoor beschikbaar te stellen.

Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS)

De Europese Commissie heeft haar lidstaten gevraagd te inventariseren hoeveel capaciteit
er in de lidstaat beschikbaar is om medische evacuaties van Oekraïense patiënten uit
EU-buurlanden uit te voeren en de betreffende patiënten op te vangen en zorg en ondersteuning
te bieden. De coördinatie en organisatie hiervan wordt aan Nederlandse zijde uitgevoerd
door het LCPS, onderdeel van het Landelijk Netwerk Acute Zorg (LNAZ). Het gaat om
een bedrag van 1,8 miljoen euro voor 6 maanden.

Zorgkosten medisch evacuees

Nederland kan in het tweede kwartaal 2022 maximaal 30 patiënten per dag opvangen en
raamt het budgettaire beslag van de zorgkosten voor medische evacuees op 24 miljoen
euro. De zorgkosten voor de medische evacuees worden vergoed via de SOV-regeling.

Transport medische evacuees

Voor de evacuatie van Oekraïense patiënten uit EU-buurlanden wordt gebruik gemaakt
van een Europees matchingsysteem. Na acceptatie door het ontvangende land, wordt het
transport vervolgens geregeld door het land waar de patiënt zich bevindt voor overplaatsing.
Binnen de EU is afgesproken dat de kosten van transport voor het ontvangende land
zijn. Hiervoor is een bedrag van 8 miljoen euro geraamd.

Extra ondersteuning LOWAN en uitvoering

Via LOWAN (de door OCW gesubsidieerde ondersteuningsorganisatie voor het nieuwkomersonderwijs)
worden scholen ondersteund om kinderen uit Oekraïne zo snel mogelijk les te kunnen
geven. Het ministerie verhoogt de subsidie aan LOWAN-po (via de PO-Raad) en LOWAN-vo
voor extra fte ondersteuning.

Tijdelijke compensatie Oekraïense studenten

Dit betreft een compensatie voor zittende Oekraïense studenten in het studiejaar 2021
– 2022 in het ho en mbo. Deze compensatie loopt via instellingen en bedraagt maximaal
1.000 euro (betreft de kosten voor leefgeld en studie, bedrag conform Nibudnorm) per
student per maand voor in beginsel drie maanden (maart – mei). Dit wordt via een subsidieregeling
aan instellingen uitgekeerd.

Budgettaire verwerking

Uw Kamer ontvangt hiertoe een Incidentele Suppletoire Begroting (ISB) van de betreffende
departementen.

Conclusie

Tot slot wil ik benoemen dat de ontwikkelingen op het gebied van migratie en aangrenzende
werkvelden zich ten gevolge van de oorlog in Oekraïne razendsnel opvolgen, zowel op
nationaal, Europees als internationaal niveau. Dat heeft tot gevolg dat het beeld
zeer snel verandert en het kabinet zich daar continu op dient aan te passen. Ik span
mij, samen met mijn collega’s, in om uw Kamer tijdig en adequaat te informeren.

Actieve openbaarmaking stukken

In het kader van actieve openbaarmaking maakt het kabinet de stukken die ten grondslag
liggen aan de in deze brief beschreven besluitvorming openbaar. De stukken worden
op de website2 van de rijksoverheid gedeeld voor zover daar geen zwaarwegende belangen3 aan in de weg staan en zijn op korte termijn raadpleegbaar.

De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
E. van der Burg