Brief regering : Reactie op het rapport van de commissie Brouwer over feiten en omstandigheden van het overlijden van de medewerker en de werkwijze van het team WOD

Nr. 1050
BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 17 november 2021

Inleiding

In mijn brief van 26 april1 heb ik uw Kamer geïnformeerd dat een medewerker van de Dienst Specialistische Ondersteuning
(DSO) van de Landelijke Eenheid (LE) is overleden. De medewerker in kwestie was als
infiltrant2 werkzaam bij het team Werken Onder Dekmantel (WOD). Uit forensisch onderzoek van
de Rijksrecherche is gebleken dat hij suïcide heeft gepleegd. Dit is een schokkend
en tragisch gegeven voor naaste familieleden en andere dierbaren. De korpschef heeft
in overleg met het OM besloten een commissie onder leiding van onafhankelijk voorzitter
dhr. Oebele Brouwer onderzoek te laten doen naar de feiten en omstandigheden van het
overlijden van de medewerker en de werkwijze van het team WOD. Ik wil de commissie
hierbij bedanken voor haar grondige onderzoek3.

De omstandigheden van het overlijden van deze politiemedewerker zijn tragisch. Ik
wil ook op deze plek mijn oprechte deelneming betuigen aan de nabestaanden en collega’s
van deze politiemedewerker. Ik wens hen sterkte bij de verwerking van dit verschrikkelijke
verlies.

De bevindingen en conclusies van de commissie Brouwer zijn eenduidig en ontluisterend.
Het rapport geeft een feitelijk inzicht in de tragische gebeurtenissen in de periode
voorafgaand aan de suïcide en de mentale toestand van de WOD-medewerker. Ik kan mij
voorstellen dat de bevindingen en de conclusies van de commissie Brouwer hard aankomen
bij de nabestaanden en bij de politiemensen die werkzaam zijn in het heimelijke domein.
Ik deel de gevoelens van ontluistering, verdriet en boosheid die het rapport oproept.

Ook bevestigt dit rapport voor mij eens te meer dat stevige verbeteringen bij de LE
nodig zijn, zoals al bleek uit eerdere onderzoeken die naar aanleiding van signalen
van de politievakbonden waren ingesteld. Het in januari te verschijnen rapport van
de Inspectie Justitie en Veiligheid bij de DSO zal dit naar verwachting verder aanvullen.

Conclusies van de commissie Brouwer

Naast een openbare samenvatting en conclusies, die bij deze brief zijn gevoegd, bestaat
het rapport uit twee delen met de rubricering «politie zeer geheim». Deel 1 betreft
de feiten en omstandigheden van het overlijden en deel 2 de werkwijze van het team
WOD.

In deel 1 van het rapport trekt de commissie de conclusie dat er een relatie is tussen
het overlijden van de infiltrant en zijn werk. De commissie noemt dit een harde, maar
onvermijdelijke conclusie.

In deel 2 van het rapport constateert de commissie dat vrijwel alle knelpunten ten
aanzien van de werkwijze binnen het team WOD zich in meer of mindere mate hebben voorgedaan
in de onderzochte casus. De commissie stelt vast dat de professionaliteit van de organisatie
als geheel ernstig te wensen overlaat. De commissie stelt dat veiligheidsrisico’s
inherent zijn aan de aard van heimelijke inzetten, en zoveel mogelijk worden ingeperkt.
Maar volgens de commissie lijkt het bewustzijn van het risico voor het mentale welzijn
van infiltranten minder nadrukkelijk ontwikkeld. De commissie vindt dat de inzet van
heimelijke bevoegdheden, een zwaar middel in onze rechtsstaat, verplicht tot een hoge
mate van professionaliteit van de politieorganisatie, waarbij niet alleen de veiligheid
en afscherming van infiltranten voorop moet staan, maar ook hun mentale welzijn en
integriteit. De commissie concludeert dat het huidige systeem binnen en buiten het
team WOD deze waarborgen niet voldoende bezit. Verder is gebleken dat ook al in 2016
duidelijk had kunnen zijn dat de in 2007 ingezette professionalisering van het team
WOD nauwelijks van de grond was gekomen en dat er ook sinds 2016 weinig verbetering
in de situatie bij het team WOD is geweest.

Ten aanzien van het Openbaar Ministerie en de rol van de Centrale Toetsingscommissie
(CTC)4 wijst de commissie erop dat er voorafgaand aan het traject in de onderzochte casus
geen toetsing is gevraagd bij de CTC. Er was toen sprake van een voorgenomen inzet
van de bevoegdheden stelselmatige informatie-inwinning en pseudodienstverlening. De
commissie kan deze afweging bij aanvang in strikt juridische zin begrijpen, maar is
van mening dat toetsing [eerder] gedurende het traject, gezien de praktische kenmerken
en voorzienbare en gewenste ontwikkeling tijdens dit langdurige en intensieve traject,
in de rede lag.

De commissie doet acht aanbevelingen die volgens de commissie in ieder geval onderdeel
moeten zijn van de snelle professionalisering van het team WOD. Het betreft aanbevelingen
ten aanzien van de werkwijze, organisatie en personeelszorg van het team WOD. De korpschef
heeft mij gemeld dat hij alle conclusies en aanbevelingen omarmt en volledig overneemt.
Aan het einde van deze brief licht ik toe op welke wijze ik wil borgen dat deze aanbevelingen
ook werkelijk worden gerealiseerd.

Reactie op het rapport van de commissie Brouwer

Het is voor mij evident dat er lering moet worden getrokken uit de bevindingen omtrent
de casus en de werkwijze bij team WOD. Het rapport maakt duidelijk dat meerdere waarschuwingen
en signalen dat het mentaal niet goed ging met de WOD-medewerker beperkt zijn opgepakt,
waardoor niet of onvoldoende is ingegrepen. Ik acht de huidige gang van zaken bij
het team WOD niet acceptabel. Ik ben het eens met de korpschef dat wat er gebeurd
is in de onderzochte casus, nooit weer mag gebeuren. De politiemensen die met grote
toewijding in het heimelijke domein werken en daarmee grote successen bereiken, verdienen
beter.

Het rapport is voor mij en de korpschef aanleiding om direct maatregelen te treffen
om de veiligheid en het welzijn van de medewerkers die dit belangrijke en moeilijke
werk doen beter te ondersteunen en beter te beschermen. Voor deze maatregelen stel
ik op korte termijn drie miljoen euro structureel beschikbaar.

Ook tref ik conform het advies van de commissie maatregelen om de inzet van heimelijke
bevoegdheden met betere en sluitende waarborgen te omgeven. De noodzaak daartoe staat
vast, maar voor de juiste en gepaste invulling is een verdiepend advies noodzakelijk.

Heimelijke bevoegdheden zijn onmisbaar voor de bestrijding criminaliteit

Zoals de commissie constateert, is werken onder dekmantel een onmisbaar middel geworden
in de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. Criminele organisaties worden
steeds professioneler. Zij maken in toenemende mate gebruik van methodieken en technieken
om hun communicatie en activiteiten af te schermen. In het licht van deze ontwikkelingen
zijn heimelijke bevoegdheden een onmisbaar en effectief instrument om de georganiseerde
criminaliteit het hoofd te bieden. Stoppen met de inzet van deze bevoegdheden zie
ik dan ook niet als een reële optie en zou niet in het belang zijn van de veiligheid
van onze samenleving. Tegelijkertijd maakt het rapport duidelijk dat de inzet van
heimelijke bevoegdheden vergt dat nadere maatregelen worden getroffen.

Urgente operationele maatregelen worden getroffen

De commissie doet enkele aanbevelingen die gericht zijn op een snelle professionalisering
van het team WOD. De korpschef neemt, zoals gezegd, alle aanbevelingen over en treft
de volgende maatregelen, waarover hij mij regelmatig zal informeren:

Lopende trajecten opnieuw beoordeeld

De korpschef heeft eerder dit jaar alle lopende heimelijke trajecten laten doorlichten,
direct nadat hij op de hoogte was van de uitkomst van het forensisch onderzoek naar
het overlijden van de medewerker. Waar nodig zijn toen ingrepen gedaan om onverantwoorde
risico’s weg te nemen.

De korpsleiding heeft naar aanleiding van het rapport in overleg met het College van
procureurs-generaal besloten de organisatorische, juridische en ethische condities
van alle lopende trajecten bij het team WOD en bij de afdelingen Heimelijke Inwinning
in de regionale eenheden (deels nogmaals) te beoordelen, teneinde te bepalen of deze
trajecten verantwoord kunnen worden voortgezet.

Toetsing op hoger niveau belegd en personeelszorg verbeterd

In afwachting van meer permanente afspraken over de waarborgen en besluitvorming in
het heimelijke domein, heeft de korpschef opdracht gegeven om in de nu lopende trajecten
relevante, richtinggevende beslissingen altijd te laten toetsen door strategisch leidinggevenden.
De landelijke WOD-officieren van justitie worden hier bij betrokken.

Ook wordt, mede op basis van de aanbevelingen van de commissie, de personeelszorg
bij het team WOD per direct versterkt. Er moet meer aandacht komen voor de mentale
belasting die het werk oplevert en de risico’s voor de geestelijke gezondheid die
het met zich meebrengt. Het gaat hierbij onder meer om het creëren van kleinere werkverbanden,
het vormgeven van goede loopbaanbegeleiding en het aanstellen van deskundigen, waaronder
psychologen die dicht op de operatie gevraagd en ongevraagd adviseren over het mentale
welzijn.

Professionalisering team WOD met externe expertise

Voor de werkwijze van het team WOD, waaronder de aansturing en begeleiding van politiemedewerkers
in heimelijke trajecten, worden protocollen opgesteld, zodat professionele standaarden
en verantwoordelijkheden duidelijk vastliggen. Ook wordt de kennis over (effecten
van) het heimelijk werken versterkt, onder andere door onderzoek naar bindingstermijnen.
Bij het opstellen van deze protocollen en werkwijzen wordt externe expertise betrokken.

Inrichten functionaliteit voor zorgen, klachten en (vermoedens van) misstanden

Bij zorgen, klachten en (vermoedens van) misstanden moeten individuele medewerkers
en hun directe omgeving zich kunnen wenden tot een gezaghebbende functionaliteit,
die waar nodig doortastend kan ingrijpen. De politie zal daar in de eigen organisatie
invulling aan geven, met inachtneming van de noodzakelijke geheimhouding en afscherming
in het heimelijke domein.

Maatregelen OM

Naar aanleiding van het rapport van de commissie heeft het College van procureurs-generaal
eveneens besloten met voorrang maatregelen te nemen. De positionering van de landelijke
WOD-officieren van justitie wordt versterkt, zodat er meer gebruik kan worden gemaakt
van hun adviserende rol. Daartoe moeten de WOD-officieren van justitie een volledig
beeld krijgen van de lopende trajecten en moeten zij betrokken worden bij de beoordeling
van ethische dilemma’s in deze trajecten. Verder heeft de CTC op verzoek van het College
van procureurs-generaal een eerste richtlijn opgesteld, die de gezagslijn binnen het
OM opdraagt advies in te winnen over de rechtmatigheid en toelaatbaarheid van ingrijpende
trajecten van stelselmatige informatie-inwinning, naast de al bestaande verplichte
toetsing van infiltratietrajecten.

Naar betere waarborgen in het heimelijke domein

Hoewel de commissie constateert dat er geen juridische grenzen zijn overschreden en
ook uit jurisprudentie niet blijkt dat de inzet van heimelijke bevoegdheden niet geschiedt
binnen (straf)rechtelijke kaders, toont het rapport aan dat de huidige werkwijze en
werking van het stelsel van organisatorische en ethische waarborgen niet voldoende
is. De commissie concludeert dat het heimelijke middel niet alleen moet worden omgeven
met waarborgen zoals vastgelegd in wet en jurisprudentie maar dat ook, beter dan nu
het geval is, geborgd moet zijn dat ethische aspecten goed worden afgewogen. Het stelsel
van waarborgen moet sluitend worden gemaakt om de inzet van heimelijke bevoegdheden
nu en in de toekomst verantwoord voort te zetten.

Commissie voor betere waarborgen in het heimelijke domein

De commissie Brouwer heeft op basis van haar onderzoek aanbevelingen gedaan over de
werkwijze binnen de politieorganisatie en stelt vast dat er betere en waarschijnlijk
nieuwe waarborgen moeten worden gecreëerd.

Ik constateer dat verdiepend onderzoek noodzakelijk is om te komen tot een sluitend
stelsel van waarborgen in het heimelijke domein en in de werkpraktijk van politie
en het OM, met inachtneming van de bijzondere rechtstatelijke positie van het OM.
Ik ben daarom voornemens een gezaghebbende, onafhankelijke commissie in te richten,
waarvoor ik mevr. mr. Winnie Sorgdrager als voorzitter heb gevraagd. De commissie
zal zich richten op de volgende aspecten:

a. Onderzoeken op welke aspecten nadere versterking van waarborgen nodig is, met daarbij
aanvullend aandacht voor de samenhang tussen organisatorische en ethische aspecten
en het mentale welzijn van medewerkers.

b. Adviseren over de (verbetering van de) werkwijze en daarbij passende waarborgen in
het heimelijke domein. Daarbij dient te worden gekeken naar de mogelijkheden voor
een bredere en doorlopende toetsing, naar de meerwaarde van een bredere en doorlopende
rol voor de Centrale Toetsingscommissie, en ten slotte naar een versteviging van de
coördinerende, sturende rol van de WOD-officieren.

c. Toetsen op de voortgang van de uitvoering van de aanbevelingen van de commissie Brouwer
door middel van visitaties. Daarbij dient te worden beoordeeld of de verbeteringen
bij het team WOD doelmatig en doeltreffend worden uitgevoerd en of de waarborgen in
sturing en leiderschap voldoende worden ingevuld.

Deze aspecten moeten leiden tot een advies over een werkbaar en sluitend stelsel van
waarborgen voorafgaand, tijdens en na afloop van de inzet van dit middel, met inachtneming
van de rollen en verantwoordelijkheden van betrokken partijen.

Ik heb met de beoogd voorzitter besproken dat de commissie op zeer korte termijn van
start gaat. De commissie zal toegang kunnen krijgen tot alle door de commissie noodzakelijk
geachte informatie van de politie en het Openbaar Ministerie, indien nodig met inachtneming
van de daarvoor benodigde veiligheidsmaatregelen, een en ander binnen wettelijke regimes.
Dit zal ook worden opgenomen in het instellingsbesluit van de commissie.

Omgang met geheime delen van dit rapport

Zoals gezegd, is het openbare deel van het rapport van de commissie bij deze brief
gevoegd.

Deel 1 van het rapport bevat naast een korte inleiding aangaande de werkwijze van
de commissie een gedetailleerde omschrijving van de gebeurtenissen omtrent de (aanloop
naar) de suïcide van de WOD-medewerker, waaronder een tijdlijn. Vanwege zijn privacy
en die van zijn naaste familie, de zeer vertrouwelijke aard van de werkzaamheden van
de overleden medewerker en de lopende strafzaak kan dit deel niet openbaar worden
gemaakt en kan uw Kamer dit deel ook niet vertrouwelijk inzien, met uitzondering van
de inleiding. Het is daarbij van het grootste belang voor de veiligheid van de nabestaanden
en van de politiemensen die werkzaam zijn in het heimelijke domein dat de identiteit
van de overleden medewerker nooit in het openbaar bekend wordt.

Deel 2 bevat een analyse van de werkwijze van het team WOD. Ook dit deel kan niet
openbaar worden gemaakt, maar kan desgewenst wel ter vertrouwelijke inzage aan uw
Kamer worden voorgelegd.

Ik wijs er ten slotte op dat de commissie rapporteert dat het OM, onder andere met
verwijzing naar de lopende strafzaak, zeer beperkt informatie heeft verstrekt ten
behoeve van het onderzoek.

Tot slot

Ik hecht eraan op te merken dat alle maatregelen die ik tref en laat treffen erop
gericht zijn om de veiligheid van politiemensen te garanderen en om op een verantwoorde
wijze gebruik te kunnen blijven maken van de onmisbare heimelijke bevoegdheden. Dit
is absoluut noodzakelijk voor de veiligheid van ons land.

Ik zal uw Kamer vanzelfsprekend op de hoogte houden van de voortgang van de maatregelen
die ik in deze brief heb aangekondigd.

De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus