Brief regering : Reactie op de initiatiefnota van het lid Sienot over “De ruggengraat voor goedkope en schone stroom, het elektriciteitsnet van de toekomst” (Kamerstuk 35563)

Nr. 3 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 30 oktober 2020

Op verzoek van uw vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat reageer ik op
de initiatiefnota van het lid Sienot «De ruggengraat voor goedkope en schone stroom,
het elektriciteitsnet van de toekomst» (Kamerstuk 35 563, nr. 3).

Laat ik beginnen met mijn waardering uit te spreken voor hoe de heer Sienot de complexiteit
van de problematiek rondom capaciteit op het elektriciteitsnet weet te vatten en oplossingen
en ideeën aandraagt voor de concrete vraagstukken die nu voorliggen. Daarnaast deel
ik het beeld dat het elektriciteitsnet (nu al) een belangrijke ruggengraat is om de
energietransitie vorm te geven.

Onderstaand ga ik op hoofdlijnen in op de punten die in de initiatiefnota door de
heer Sienot zijn aangedragen.

Regie op de energietransitie

Ik lees de oproep om een Rijksarchitect aan te stellen als een oproep om meer regie
over de verschillende trajecten heen en inzicht in de effecten van verschillende keuzes
op het elektriciteitssysteem en daarmee het gehele energiesysteem. Deze oproep deel
ik. Om die reden is de regie van Rijkszijde de afgelopen periode ook verder versterkt.

Allereerst heeft het kabinet dit jaar met een aantal visiedocumenten aangegeven, welke
richting het voorziet en kiest, als het gaat om het energiesysteem als geheel. Ik
verwijs dan ook naar de brieven over de Rijksvisie over de marktontwikkelingen voor
de energietransitie en de Waterstofvisie (Kamerstuk 32 813, nrs. 485 en 536). Kern daarin is onder meer dat alle energiebronnen nodig zijn en tot ontwikkeling
moeten worden gebracht om in onze toekomstige energiebehoefte te voorzien en dat gas
en elektriciteit daarbij als complementair gelden.

In de tweede plaats hebben de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en ik samen met de koepels van medeoverheden, de regie genomen in de verdere uitrol
van de opwek van duurzame energie op land, in het Nationale Programma Regionale energiestrategieën
(NP-RES). Dit programma draagt in belangrijke mate bij aan een meer planmatige ontwikkeling
van de duurzame energiestructuur.

Voor de regie op de ontwikkeling van het energiesysteem op de Noordzee dient voorts
het programma Noordzee, dat ik samen met de Minister van IenW trek.

Verder is ook in de sector mobiliteit regie op de voor verduurzaming noodzakelijke
infrastructuur noodzakelijk. Dat is het oogmerk van de Nationale Agenda Laadpalen
onder leiding van de Staatssecretaris van IenW.

Daarnaast voeren de Minister van BZK en ik gezamenlijk regie op de verduurzaming in
de gebouwde omgeving en de daarvoor benodigde maatregelen. De Minister van BZK heeft
u daarover recent bij brief van 28 september geïnformeerd (Kamerstuk 32 813, nr. 570).

Zeer recent heeft het kabinet in zijn reactie op het TIKI-advies ook aangegeven op
welke wijze het kabinet regie zal gaan voeren op de ontwikkeling van de energie-infrastructuur
ten dienste van de industrie. Ook hier kiest het kabinet voor een programmatische
aanpak, die in de komende periode met alle stakeholders nader wordt uitgewerkt.

De wensen uit al deze verschillende programma’s moeten bij elkaar worden opgeteld
en afgewogen en moeten inpasbaar zijn in het energie- en elektriciteitssysteem als
geheel, nu en in de toekomst. Integraliteit en verbinding van deze trajecten is en
blijft daarom nodig. Een belangrijk hulpmiddel daarbij is het Programma Energie Hoofdstructuur,
waarover ik u bij brief van 20 mei en 23 juni heb geïnformeerd (Kamerstuk 31 239, nrs. 317 en 321).

Netbeheerders vervullen bij dit alles als onafhankelijke en publieke partij een belangrijke
rol. Zij kunnen inzichtelijk maken wat de gevolgen zijn van keuzes in deze trajecten
en waar eventuele knelpunten liggen. Zo komt er per RES-regio komt bijvoorbeeld een
overzicht van de impact van de RES op de infrastructuur. Deze analyses vormen wat
mij betreft één van de belangrijke uitgangspunten in de verdere vormgeving van de
RES.

Proactief investeren door de netbeheerder

Gezien de doorlooptijd van investeringen van de netbeheerders vind ik het net als
de heer Sienot wenselijk dat netbeheerders proactief investeren op plekken waar voldoende
zeker is dat in de toekomst netuitbreiding nodig is. Een van de doelen uit de hierboven
beschreven trajecten is dan ook om netbeheerders meer zekerheid te geven om verantwoord
een investeringsbeslissing te kunnen nemen. Deze zekerheid vind ik een belangrijke
voorwaarde, omdat deze investeringen door alle afnemers (burgers en bedrijven) worden
betaald via de energierekening (nettarieven). Laat ik voorop stellen dat netbeheerders
proactief kunnen investeren en hierbij tegen praktische problemen aanlopen zoals bijvoorbeeld
doorlooptijden en het gebrek aan technisch personeel.

Daarnaast speelde de vraag of netbeheerders als gevolg van gehanteerde reguleringssystematiek
mogelijk een financieel nadeel zou kunnen ondervinden. De reguleringswijze stelt de
Autoriteit Consument en Markt (ACM) vast op basis van de Elektriciteitswet 1998. De
ACM heeft, in aanloop naar een nieuwe reguleringsperiode vanaf 2022, onderzocht of
de wijze van regulering proactief investeren ontmoedigt. De conclusie van dit onderzoek
is dat dat de reguleringsmethode proactieve investeringen niet in de weg hoeft te
staan. De ACM werkt nu aan de uitwerking van het reguleringskader 2022–2026, waar
het belang van de ruimte om te investeren ook door netbeheerders is aangekaart en
door de ACM wordt meegenomen.

Versnel ruimtelijke procedures met aandacht voor de ruimtelijk inpassing en draagvlak

De afgelopen jaren heeft het kabinet de ruimtelijke procedures al flink opgeschoond
met bijvoorbeeld de Crisis- en Herstelwet en de stelselwijziging voor de Omgevingswet.
Een verdere versnelling kan plaatsvinden door een constructieve samenwerking tussen
overheden en netbeheerders, zodat niet alleen de vastgestelde procedurestappen zonder
vertraging kunnen worden doorlopen, maar ook de voorbereidingstijd van die stappen
niet onnodig veel tijd in beslag neemt. Een verdere versnelling kan plaatsvinden door
actief ruimtelijk beleid op het gebied van energie. Het Rijk gaat bijvoorbeeld energy hubs aanwijzen, die de netbeheerder meer comfort moeten geven om te investeren. Met het
in een vroeg stadium starten van ruimtelijke verkenningen door overheden samen met
netbeheerders in samenspraak met hun klanten en lokale overheden kan eveneens tijd
worden gewonnen. Daarnaast worden de RES’en door zowel Rijk als decentrale overheden
verankerd in ruimtelijk plannen. Daar waar dingen spaak lopen, komt er meer ruimte
om te escaleren naar de provincies en het Rijk. Dit wordt opgenomen in de Energiewet.

Programma’s zoals het NP RES helpen om tijdig knelpunten te signaleren en daar vanuit
overheden en netbeheerders op te sturen. Ik verwacht dan ook van decentrale overheden
dat zij het belang van energie-infrastructuur onderkennen en daar ook naar handelen.
Uiteindelijk blijft het, ondanks de haast die ik ook voel, ook belangrijk dat procedures
zorgvuldig worden doorlopen om te zorgen dat er voldoende draagvlak is voor de investeringen
en ruimtelijke gevolgen.

Een marktconsultatie door netbeheerders voor innovatieve toepassingen

Bij het opstellen van congestie-rapporten vragen netbeheerders aan marktpartijen en
lokale klanten of zij een bijdrage kunnen leveren aan het oplossen van de congestieproblematiek.
TenneT heeft recent in lijn met een eerdere motie hierover van de heer Sienot (Kamerstuk
35 283, nr. 19) een pilot gehouden voor Noord-Nederland waar in TenneT een brede consultatie heeft
uitgevoerd naar allerlei denkbare marktoplossingen als mogelijk alternatief voor (structurele)
netverzwaringen. TenneT verkent nu in hoeverre het de verschillende opties zou kunnen
inzetten en zou moeten contracteren.

Hanteren van het koperen plaat-principe

De energietransitie vraagt om een uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk, zowel
als gevolg van de elektrificatie in de industrie, de mobiliteit en de gebouwde omgeving,
als vanwege de toename van de wind- en zonne-energie. Tegelijkertijd is het van belang
om het energiesysteem efficiënt te houden en de infrastructuur optimaal te benutten.
Het koperen plaat-principe vormt de basis achter onze goed functionerende Europese elektriciteitsmarkt. Hierbij
spelen de vrijheid van aansluiting en transport, handel en productie een essentiële
rol. Dit zijn kernwaarden die ik binnen de grenzen van het fysieke elektriciteitssysteem
overeind wil houden.

Tegelijkertijd lees ik in de oproep van de heer Sienot een bevestiging van mijn eigen
beeld dat het systeem soms tegen zijn grenzen aanloopt en dat daarmee het koperen
plaat-beginsel de facto niet altijd direct toepasbaar is. Om die reden heb ik in mijn
vorige brief (Kamerstuk 29 023, nr. 260) ook aangekondigd dat in de Energiewet de mogelijkheid voor netbeheerders wordt geschapen
om een aansluitverzoek niet onmiddellijk in te hoeven willigen zolang er sprake is
van fysieke congestie. Uiteraard is de netbeheerder niet bevrijd van de plicht om
de transportcapaciteit uit te breiden, zodat aansluiting van en transport ten behoeve
van nieuwe partijen op termijn alsnog mogelijk wordt. In de tussenliggende tijd kan
een deel van de vraag naar transportcapaciteit (bijvoorbeeld zon-PV) mogelijk op zoek
gaan naar een andere locatie waar wel of eerder transportcapaciteit beschikbaar is
of oplossingen zoeken die minder transportcapaciteit vragen door opslag of het aftoppen
(zie verder).

Mogelijkheid voor netbeheerders om contracten voor flexibiliteit af te sluiten en
meer onderscheid te maken in tarieven, hiermee ontstaat een prikkel voor opslag en
flexibiliteit

Netbeheerders hebben nu al de mogelijkheid om met klanten privaatrechtelijke contracten
af te sluiten om bijvoorbeeld hun elektriciteitsproductie op bepaalde tijden aan te
passen of tijdelijk te staken op aangeven van de netbeheerder. Het verder verfijnen
van de tariefstructuur is een punt dat ik in het kader van de Energiewet meeneem.
De tariefstructuur moet opslag en flexibiliteit niet onnodig in de weg staan. Tegelijkertijd
is het transporttarief gebaseerd op de kosten die gepaard gaan met het gebruik of
ter beschikking hebben van het net en is het van belang dat alle elektriciteitsgebruikers
betalen voor het net dat ze gebruiken of ter beschikking hebben. Via het tarief worden
gebruikers dan ook geprikkeld om het net zo efficiënt mogelijk te gebruiken en wordt
via deze weg dan ook flexibiliteit gestimuleerd. Uiteindelijk dienen marktprikkels
de trigger te vormen om te investeren in opslag en flexibiliteit.

Opslag

Zoals de heer Sienot terecht stelt is het heffen van dubbele energiebelasting onwenselijk.
Om die reden onderzoekt de Staatssecretaris van Financiën dan ook hoe dubbele heffing
van energiebelasting bij batterijopslag kan worden weggenomen op een manier die uitvoerbaar
is voor alle betrokkenen en tevens handhaafbaar is voor de Belastingdienst. De focus
ligt daarbij op batterijopslag die beschikt over een zelfstandige grootverbruikersaansluiting,
waarbij de geleverde elektriciteit uitsluitend wordt gebruikt voor het laden en functioneren
van de batterijopslag. Het toestaan van opslagactiviteiten door netbeheerders vind
ik onwenselijk. Netbeheerders worden dan namelijk actief op de elektriciteitsmarkt.
Netbeheerders vervullen immers een onafhankelijke rol in het energiesysteem, het toestaan
van opslag zou die onafhankelijkheid in gevaar brengen. Zij zouden dan hun eigen opslag
kunnen gaan bevoordelen ten opzichte van productie, levering of opslag door marktpartijen.
Daarom is het vanuit het Europese Clean Energy Package en de Nederlandse wetgeving
slechts in uitzonderingsituaties en met uitdrukkelijke toestemming van de toezichthouder
toegestaan. Netbeheerders zijn wel in staat om flexibiliteitsdiensten waaronder opslag,
in te kopen bij marktpartijen. Daarnaast is het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
bezig met de advisering over de basisbedragen (subsidiehoogte) voor de SDE++ voor
2021. In haar uitvraag aan marktpartijen, de marktconsultatie, heeft het PBL informatie
gevraagd over systemen voor uitgestelde levering. Dit zijn systemen waarmee elektriciteit
kan worden opgeslagen en vervolgens kan worden geleverd op een later moment met een
grotere vraag. Ik zal uw Kamer hierover na verwachting begin volgend jaar nader informeren
in samenhang met de publicatie van het advies van het PBL.

Aftoppen van energiepieken

Het aftoppen van pieken op vrijwillige basis kan ik alleen maar toejuichen, het is
voor de opwekker en maatschappij voordelig. Dit wordt dan ook in toenemende mate door
partijen toegepast. Netbeheerders en marktpartijen werken aan een convenant om daarin
afspraken te maken over het aftoppen op 70% van het piekvermogen bij zon-PV. Het aftoppen
tot 70% is een commerciële kostenoptimalisatie, om die reden behoeft dit geen aanvullende
stimulering.

Onderzoek de mogelijkheden om schaarse netcapaciteit in te prijzen

Het voorstel van de heer Sienot om het aansluittarief afhankelijk te maken van schaarste
vind ik in eerste instantie een interessante gedachte. Toch moet ik bij nadere beschouwing
hier afwijzend op reageren. Ik vind het wenselijk dat aansluittarieven gebaseerd zijn
op de kosten en dat er in dat opzicht geen onderscheid wordt gemaakt tussen soortgelijke
aanvragers of dat nu een ziekenhuis, datacentrum, zonnepark of een waterstoffabriek
is.

Wel wil ik in het kader van de Energiewet bezien of het wenselijk en mogelijk is om
het transporttarief meer te relateren aan de regionale transportschaarste. Dit heeft
na verwachting slechts een beperkt effect op netcapaciteit, omdat deze kosten in veel
gevallen maar een klein deel van totale investeringskosten uitmaken van een partij
om zich ergens te vestigen of uit te bereiden.

Investeer nu de rente laag staat in extra netcapaciteit

Netbeheerders investeren tot 2030 ruim 40 miljard euro. De capaciteit van het elektriciteitsnetwerk
wordt hierbij verdubbeld. Netbeheerders financieren deze investeringen voor een deel
met vreemd vermogen en kunnen dus ook profiteren van de lage rentestand. Wel zal dit
ook iets vragen van de verschillende publieke aandeelhouders van de netbeheerders.
Zij zijn betrokken in de RES’en en de plannen in de gebouwde omgeving en hebben daarmee
ook invloed op de hoogte van de investeringen in de energie-infrastructuur.

Beloon technieken met een lage netbelasting in de SDE++

De SDE++ is een generieke regeling waarbij het niet mogelijk is om rekening te houden
met verschillende kosten of de mate van netbelasting. Dit wel toepassen zou de regeling
onuitvoerbaar maken. Desalniettemin begrijp ik het verzoek van de heer Sienot wel.
Daarom is het voor projecten die niet terugleveren aan het net, en dus zelf al hun
opgewekte elektriciteit verbruiken, ook mogelijk om in gebieden met netcongestie SDE++
aan te vragen. Dergelijke projecten zullen van de netbeheerders een transportindicatie
ontvangen als zij deze aanvragen.

Onderzoek de mogelijkheden voor gelijkstroom

Het bestaande elektriciteitsnetwerk in Nederland en de rest van Europa is vrijwel
uitsluitend uitgelegd op wisselstroom. Dit zal zeker op korte termijn niet geheel
worden vervangen door gelijkstroom. Wel zijn deeltoepassingen mogelijk die belangrijke
voordelen kunnen bieden. Zowel netbeheerders als kennisinstellingen zijn zich zeer
bewust van deze voordelen. Daar waar mogelijk en efficiënt, kan gelijkstroom worden
toegepast. Daarnaast ondersteunen zowel netbeheerders als het Rijk innovatieprogramma’s
en faciliteiten van kennisinstellingen waar gelijkstroom onderzocht wordt. Zo is er
in 2018 vanuit de Topsector Energie een Roadmap Gelijkspanning opgesteld en hebben
het Rijk en TenneT bijgedragen aan de ontwikkeling van het Electrical Sustainable
Power lab van de TU Delft waar o.a. onderzoek wordt gedaan naar gelijkstroom(componenten).

Vervolg

Het tekort aan netcapaciteit is niet een knelpunt dat zich eenvoudig laat slechten,
en zal daarom mijn aandacht blijven houden. Ik waardeer dan ook het constructief meedenken
van uit uw Kamer en de heer Sienot in dit geval in het bijzonder.

Ik zal uw Kamer begin volgend jaar informeren van de ontwikkelingen en voortgang op
de door mij ingezette maatregelen om de netcapaciteitsproblematiek te verlichten.

De Minister van Economische Zaken en Klimaat, E.D. Wiebes