Algemene Politieke Beschouwingen, eerste termijn Kamer

16 september 2026, debat - Op de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen gaan de fractievoorzitters met elkaar in debat over de kabinetsplannen voor het komende jaar.

De Kamer debatteert twee dagen over de Prinsjesdagstukken. Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA moet op zoek naar steun van de oppositiepartijen. Wie wil de coalitiepartijen aan een meerderheid helpen en op welke voorwaarden?

PRO 

We missen een adem van grootsheid, betoogt Klaver, zoals die er wel was tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Nu schuift men vooruit en kijkt men weg, totdat het te laat is. Daardoor komt Nederland in de problemen, bijvoorbeeld op het gebied van klimaat en infrastructuur.

Mijn partij is opgericht om op te komen voor gewone mensen, zegt Klaver. Hij kan daarom niet instemmen met bezuinigingen op de sociale zekerheid. Er wordt te veel gevraagd van werkenden. Hij wil dat kapitaal en vermogen veel zwaarder worden belast. Dat is volgens hem de manier om onze sociale zekerheid overeind te houden.

PRO is "natuurlijk bereid om te praten" met de coalitiepartijen. Dat is sinds de verkiezingen al zo, benadrukt Klaver. Maar dan moet het kabinet wel een fundamentele keuze maken over de koers van Nederland. Alle wensen bij elkaar proberen te brengen vindt hij een cruciale fout: daarmee rijdt het kabinet op een muur af.

D66

Paternotte realiseert zich dat een meerderheid voor de begroting van het minderheidskabinet niet vanzelfsprekend is. Hij benadrukt daarom dat de coalitie zo breed mogelijk wil samenwerken, want "niemand kan het alleen".

Paternotte hoopt op een "Binnenhof Vol Liefde" waar "mooie dingen kunnen opbloeien". Vertel waaraan u wilt meebouwen, is zijn oproep aan de Kamer. Verschillende oppositiewoordvoerders wijzen erop dat ze met het kabinet gepraat hebben. Ze willen nu dat het kabinet zélf richting kiest. Maar Paternotte zoekt naar zo breed mogelijke steun.

Volgens Paternotte zijn alle instrumenten nodig om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Bovendien wil D66 minder afhankelijk worden van fossiele brandstoffen uit landen waar we niet altijd graag zaken mee doen. Paternotte pleit voor meer wind op zee en wil investeren in het isoleren van woningen. Ook de elektrificatie van auto's is belangrijk, al is dat moeilijk vanwege een gebrek aan aanbod.

PVV

De totstandkoming van deze Miljoenennota zal de geschiedenisboeken ingaan als de meest amateuristische ooit, stelt Wilders. Hij spreekt van "geklungel" en een "totaal gebrek aan regie". Wilders ziet dat Nederlanders afhaken. Volgens hem faalt premier Jetten aan alle kanten en is zijn kabinet is stuurloos op weg naar het einde.

Het is tijd voor een grote schoonmaak van Nederland, vindt Wilders. Vreemdelingen die een misdrijf plegen wil hij het land uitzetten, alle Syriërs en Oekraïners wil hij terugsturen en de Spreidingswet wil hij afschaffen. Ook zouden speciale eenheden "op jacht moeten gaan" om illegalen op te sporen, naar het voorbeeld van immigratiedienst ICE in de Verenigde Staten.

De keuzes van Jetten zijn onnodig en vaak asociaal en onmenselijk, oordeelt Wilders. Laat u niet wijsmaken dat er geen geld is, beklemtoont hij. Het kabinet geeft miljarden per jaar aan ontwikkelingshulp, Brussel, Oekraïne, de opvang van asielzoekers en het klimaat. Dat geld zou moeten worden ingezet voor bijvoorbeeld goedkopere boodschappen, een lagere energierekening en het schrappen van het eigen risico.

VVD

We moeten bouwen aan de kracht van Nederland, betoogt Brekelmans. Oorlogen, militaire dreiging, handelsconflicten en nieuwe technologie zoals AI zorgen ervoor dat ons land onder druk staat. Om daar goed op te kunnen reageren moet er aandacht zijn voor economische groei, de kracht van mensen, militaire kracht en een sterke samenleving en democratie.

Ondernemers zorgen voor groei, zegt Brekelmans. We moeten hun daarom de ruimte geven. Iedere euro die de overheid uitgeeft aan zorg, onderwijs of defensie, moet namelijk eerst worden verdiend. Daarvoor is een mentaliteitsverandering nodig: er moet iets gedaan worden aan het moeras van regels, commissies, vergunningen en bezwaren. Hij pleit daarom voor het schrappen van onnodige regels en het inkorten van procedures.

AI biedt kansen, denkt Brekelmans. De nieuwe technologie kan volgens hem leiden tot efficiënter werken, bijvoorbeeld bij de overheid, waar 3,5 miljard euro bezuinigd moet worden op het ambtenarenapparaat. De overheid moet simpeler en dat kan door te snijden in dubbele taken en ingewikkelde overlegstructuren. Dat moet leiden tot minder overhead, project- en programmamanagers en communicatiemedewerkers.

JA21

JA21 gelooft in de ongekende mogelijkheden van Nederland, maar het roer moet om, zegt Eerdmans. Het goede nieuws is volgens hem dat Nederland grote uitdagingen aangaat met een gezonde portie nuchterheid en het lef om nieuwe wegen in te slaan. Zo moet er meer geld naar de politie en moet gaswinning in Groningen in de toekomst eventueel mogelijk blijven.

Zijn partij heeft gewaarschuwd voor de gevaren van een minderheidskabinet, benadrukt Eerdmans. Hij vraagt om duidelijkere keuzes. Hij heeft kritiek op keuzes die het kabinet wel maakt, zoals voor extra belastingen op suiker en vliegen. Maar negatief zijn over het kabinet is voor hem geen doel op zich: hij wil vooral zo veel mogelijk bereiken voor zijn kiezers.

JA21 wil een einde aan het huidige asielstelsel, want dat is niet streng en effectief genoeg. De invloed van de rechter op het beleid is te groot, vindt Eerdmans. Nederland moet minder aantrekkelijk worden voor asielzoekers. En de echte oplossing is opvang buiten Europa.

CDA

Als we niet naast elkaar staan, komen we tegenover elkaar te staan, is de waarschuwing van Bontenbal. Het CDA vindt het belangrijk dat de coalitie in gesprek blijft met het maatschappelijk middenveld en de oppositie. Het minderheidskabinet kan volgens hem niet zonder goede samenwerking met de oppositie en de polder. Hij pleit voor een politiek die meer is dan een permanente campagne.

"Nederland is sterk als de samenleving sterk is.” En volgens Bontenbal zet het kabinet een paar goede stappen om het sociale weefsel te versterken. Zo komt er het Gemeenschapsfonds, met geld voor buurthuizen en dorpsvoorzieningen. Ook is het CDA blij met investeringen in de infrastructuur en het openbaar vervoer in de regio.

Maar Nederland wordt ook van buitenaf bedreigd, ziet Bontenbal. We moeten sámen investeren in onze veiligheid, legt hij uit. Het CDA staat daarom achter de zogenaamde "vrijheidsbijdrage", een belastingverhoging om uitgaven voor defensie mee te betalen.

FVD

Dekker schetst een grimmige werkelijkheid: boodschappen worden duurder, energie wordt kostbaarder en onzekerder, wonen is voor steeds meer mensen onbereikbaar, de immigratie blijft hoog en oorlogen woekeren voort. Maar de kabinetsplannen borduren gewoon voort op bestaand beleid, met stijgende uitgaven, hogere lasten en klimaatbeleid.

FVD neemt op veel onderwerpen fundamenteel afwijkende posities in, stelt Dekker vast. Eerst ging het daarbij met name over de EU, immigratie en klimaat, later ook over het coronabeleid en Oekraïne. Het is volgens hem goed dat er verschillende meningen zijn: niemand heeft het monopolie op de waarheid. Hij ergert zich er daarom vooral aan dat zijn partij ervan beschuldigd wordt te kwader trouw te zijn.

Door het gebrek aan tegenspraak, protocoldenken en tunnelvisie gaan ongewenste ontwikkelingen gewoon door, betoogt Dekker: zaken zijn op hol geslagen. Hij wijst op de permanente immigratie, die achteraf niemand wilde. En de terechte aandacht voor het milieu uit de jaren zeventig is verworden tot een obsessie met natuur, stikstof en klimaat.

DENK

Terwijl de Tweede Kamer debatteert, vechten heel veel Nederlanders om het hoofd boven water te houden, constateert Van Baarle. Ze kunnen bijvoorbeeld hun boodschappen of benzine niet meer betalen. Het beleid van het kabinet maakt dat alleen maar erger. Het legt de rekening bij de gewone Nederlander, omdat het de belasting voor mensen met grote vermogens niet verhoogt.

DENK vindt het onacceptabel dat het kabinet op zorg en sociale zekerheid bespaart om een door de Amerikaanse president Trump opgelegde wapenwedloop te betalen. Ook moet het kabinet van DENK meer doen om de genocide in Gaza te stoppen en geen wapens of andere spullen meer kopen van Israël.

Van Baarle vindt het heel slecht dat het woord "discriminatie" niet is genoemd in de troonrede. Mensen kunnen in dit land namelijk nog steeds geen stage of baan vinden vanwege hun geloof of afkomst. Het kabinet moet dus met een plan komen om discriminatie harder te bestrijden, aldus de DENK-fractievoorzitter.

SGP

Nederland worstelt met allerlei machten die ons op de knieën willen krijgen, aldus Stoffer. We kunnen niet rekenen op andere landen. Stoffer vindt daarom dat we moeten investeren in onze onafhankelijkheid. Maar hij vindt het niet verstandig om onnodig afstand te nemen van bondgenoten. Hoe versterkt het kabinet de banden met bewezen bondgenoten, zoals de Verenigde Staten?

Stoffer waarschuwt ook voor de effecten van sociale media. Steeds meer jongeren ervaren psychische druk door sociale media en de eenzaamheid in de samenleving neemt toe. Zijn partij pleit daarom voor een verbod op sociale media voor kinderen tot 15 jaar.

Stoffer ziet een toenemende islamisering van de maatschappij. De Verenigde Naties hebben 15 maart uitgeroepen tot Internationale dag ter bestrijding van islamofobie. Maar Stoffer vindt dat oprechte zorgen over de islam niet moeten worden weggezet als een fobie. Hij is bang dat bewegingen als de Moslimbroederschap veel invloed hebben en vraagt het kabinet om de organisatie te verbieden.

PvdD

In wat voor land willen wij wonen en wat voor land willen wij achterlaten voor onze kinderen en kleinkinderen? Om die vraag zouden de Algemene Politieke Beschouwingen volgens Teunissen moeten draaien. Wat haar betreft is dat een leefbaar land waar ruimte is voor de natuur, waar de lucht schoon is, waar iedereen gelijkwaardig is en waar dieren goed worden behandeld.

Klimaat zou bovenaan de politieke agenda moeten staan, vindt Teunissen. Ze pleit voor klimaatbeleid dat direct iets oplevert, omdat er zo meer draagvlak ontstaat. Het gaat dan bijvoorbeeld om meer groen in de buurt, isolatie van sociale huurwoningen en beter openbaar vervoer. Deze voorstellen voor nieuw beleid zijn samengevat in een brandbrief klimaat van haar partij.

Het kabinet heeft geen visie op natuur en landbouw, zegt Teunissen. Natuur is geen luxe maar de basis, benadrukt ze. Er worden weliswaar stappen in de goede richting gezet, maar er is geen samenhangende aanpak. Zo ziet ze weinig in technologische oplossingen als mestvergisting, waardoor dieren binnen moeten blijven.

ChristenUnie

"Een huis dat tegen zichzelf verdeeld is, kan niet blijven staan." Bikker haalt deze beroemde uitspraak van Abraham Lincoln uit 1858 aan. Als Nederland ons gezamenlijke huis is, dan is het tijd om het aan te pakken, want het heeft onderhoud nodig, zegt ze. Bikker vindt dat we moeten investeren in het leger, om Nederland en Oekraïne tegen de gruwelijke agressie van Rusland te beschermen.

Maar welk Nederland wil het kabinet precies verdedigen? Het kabinet heeft volgens Bikker een “hyperfocus” op de belangen van vermogende Nederlanders. Het neemt nu namelijk geen beslissing over een nieuwe vorm van vermogensbelasting. Belastingheffing moet eenvoudig en rechtvaardig zijn.

Verder wil Bikker investeren in gezinnen, zodat mensen er voor elkaar kunnen zijn en zij zich kunnen richten op zorg en de opvoeding. Het kabinet zou daarom de bezuiniging van honderden miljoenen op het kindgebonden budget moeten intrekken.

SP

Dijk stelt vast dat Nederland voor veel mensen onherkenbaar is geworden. Voor grote groepen mensen is vooruitgang ver weg. De vermogensongelijkheid in Nederland is groot. Een woning, zorg, energie, vervoer en voedsel zijn in theorie basisrechten, maar in de praktijk niet voor iedereen te krijgen. Dat moet en kan anders, denkt Dijk.

Het kabinet zegt dat het wil samenwerken. Maar wie wil samenwerken, moet wel luisteren, aldus Dijk. Heel veel Nederlanders protesteren tegen de bezuinigingen op de zorg en het sociale stelsel. "Zij vragen echt geen gouden bergen", denkt Dijk. Maar heeft het kabinet ze wel gehoord? Aan wiens kant staat u eigenlijk, vraagt Dijk aan premier Jetten.

De SP is voor een overheid die "aan jouw kant" staat. Het kabinet moet keuzes maken die Nederland betaalbaar maken. Vooruitgang voor gewone mensen moet het doel van het kabinetsbeleid zijn. Dijk wil daarom werken aan een "sociaal alternatief" voor het beleid van dit kabinet.

BBB

De schaduw van de stikstofplannen hangt boven deze begroting, betoogt Vermeer. Boeren worden klemgezet en het probleem wordt niet opgelost. Er worden in zijn ogen historische offers gevraagd van de boeren. Er is sprake van een forse, gedwongen krimp van de veestapel. De koers moet worden verlegd, zo bepleit hij, bijvoorbeeld door de invoering van een rekenkundige ondergrens voor stikstof.

Wie komt nog op voor de mensen die het land draaiend houden? Die voelen zich niet gehoord en gezien, benadrukt Vermeer. Het kabinet biedt hun volgens hem geen vangnet of springplank en zorgt voor onzekerheid. Mensen beknibbelen op boodschappen, kunnen hun energierekening niet betalen, stoppen met sparen en hebben geen geld meer voor leuke dingen.

De infrastructuur verkruimelt, stelt Vermeer vast. Het kabinet trekt in zijn ogen veel te weinig geld uit voor het op tijd herstellen van wegen en bruggen. Voor transporteurs, ondernemers en weggebruikers stapelt de ellende zich op. Het achterstallige onderhoud veroorzaakt bovendien grote economische schade.

50PLUS

Als we er nu niet in slagen om samen te werken, dan zal het vertrouwen in de politiek verder afnemen en zakken we door een ondergrens, vreest Struijs. Politiek gaat ook over zoeken naar wat ons bindt en over de bereidheid om samen oplossingen te vinden. De nieuwe helden zijn voor Struijs de mensen die bereid zijn om naar elkaar te luisteren en samen het land verder te helpen.

Bijna 7,5 miljoen Nederlanders zijn 50 jaar of ouder. Ouderen zijn dus geen minderheid. Een politieke generatiestrijd dreigt, waarschuwt Struijs. Daarin worden ouderen als profiteurs neergezet en jongeren als verliezers. We moeten daarom naar een eerlijke verdeling van lasten en kansen tussen de generaties kijken.

Struijs ziet zorgfraude als een groot probleem. Miljarden die naar kwetsbare mensen hadden kunnen gaan, verdwijnen naar fraudeurs. Struijs wijst daarbij op de explosieve toename van handel in illegale medicijnen. Een nieuwe regeringscommissaris zou de aanpak van zorgfraude landelijk moeten coördineren.

Volt

"Casinopolitiek" noemt Dassen de aanpak van het minderheidskabinet. Maar de politiek mag niet worden overgelaten aan toeval. Het lukt traditionele middenpartijen niet om met oplossingen te komen voor veiligheid, klimaat en ongelijkheid. Dat voedt extreemrechts, denkt hij. Mensen verwachten volgens hem dat de politiek samenwerkt. Het kabinet moet duidelijkheid en daadkracht tonen, vindt hij.

Dassen vindt het vreemd dat het debat maar weinig over AI gaat. Hij vindt dat de Kamer het onderwerp veel serieuzer moet nemen. Technologie zorgt volgens hem voor kansen, maar kan ook het financiële stelsel, de arbeidsmarkt of belangrijke IT-systemen bedreigen. Volgens Dassen kan AI de samenleving platleggen – of erger.

Als je een opleiding deed en hard werkte, kon je vroeger een huis kopen, maar dat is niet meer zo, ziet Dassen. De komende jaren komt er een erfenisgolf van 450 miljard euro aan. Dat leidt tot ongelijkheid, omdat dat geld terechtkomt bij een kleine groep. Volt wil daarom de belasting op arbeid verlagen en de erf- en schenkbelasting verhogen.

Groep Markuszower

We zijn niet bezig met Nederland maar met onszelf, zegt Markuszower over de Algemene Politieke Beschouwingen. Nederland denkt: waarom doen die mensen in de Tweede Kamer toch zo gek? Leiders van politieke partijen beloven gouden bergen, maar ze lossen niets op. En met grote aantallen moties wekken politici onterecht de indruk dat ze zaken veranderen.

We geven steeds meer, ondertussen zo'n 60 miljard, uit aan onderwijs, constateert Markuszower, maar de kwaliteit gaat alleen maar achteruit. De oplossing is niet nog meer geld. De nadruk moet volgens hem niet meer liggen op woke onderwerpen maar op het aanleren van basisvaardigheden.

Onze machthebbers maken steeds meer gebruik van dwang, stelt Markuszower. Zo worden boeren in zijn ogen gedwongen om te stoppen en uit ons land gedreven. En asielzoekers worden op basis van dwang in steden en dorpen geplaatst. Nederlanders hebben volgens hem het gevoel dat ze hun land zijn kwijtgeraakt.

Keijzer

Welk dossier is er niet vastgelopen? Keijzer geeft een opsomming: woningbouw, economie, bedrijfsleven, zorg, de hersteloperatie van het toeslagenschandaal, onderwijs, wetenschap, stikstof en infrastructuur. Zij wil inzetten op minder ambtenaren, regels, adviesorganen en subsidies.

Een van de grootste problemen in Nederland is de vastgelopen overheid, aldus Keijzer. Het aantal rijksambtenaren is flink gegroeid. Ambtenaren produceren met elkaar een gigantische stapel regels, modellen, wetten en papier. Dit is volgens Keijzer een van de redenen dat Nederland stilstaat. De overheid verstikt de samenleving.

De Rijksoverheid heeft allerlei instellingen en commissies in het leven geroepen, maar waarom zijn dat er honderden? Als adviezen de overheid niet uitkomen, verdwijnen ze in een la. Miljarden euro's aan belastinggeld gaan bovendien naar duizenden stichtingen en andere organisaties. Keijzer wil dat deze geldstromen stoppen en dat mensen weer zeggenschap krijgen over hun eigen leven.

Het debat gaat op 17 september verder met de reactie van premier Jetten op de inbreng van de fractievoorzitters.

Zie ook:

• Het overzicht van de laatste debatten in het kort
• De geredigeerde woordelijke verslagen van Kamervergaderingen (het stenogram). Deze zijn maximaal vier uur na het uitspreken beschikbaar.
• Kijk debatten terug via Debat Direct