Plenair verslag Tweede Kamer, 23e vergadering
Woensdag 11 november 2026

• Begin

  10:15 uur
• Sluiting

  0:00 uur
• Status

  Ongecorrigeerd

---

Opening

Voorzitter: Zwinkels

Aanwezig zijn leden der Kamer, te weten:

De voorzitter:
Een hele goede morgen allemaal. Ik verzoek iedereen om plaats te nemen. Ik open de vergadering.

Sahelregio

Sahelregio

Aan de orde is het tweeminutendebat Sahelregio (CD d.d. 01/10).

Termijn inbreng

De voorzitter:
Aan de orde is het tweeminutendebat over de Sahelregio. Ik wil graag allereerst het woord geven aan de heer De Roon van de PVV. Ik wil u allen verzoeken om het aantal interrupties beperkt te houden. Er staan nog veel debatten op de agenda van vandaag. U mag altijd een toelichtende vraag stellen over een van de moties die door uw collega's worden ingediend.

De heer De Roon, aan u het woord.

De heer De Roon (PVV):
Goedemorgen, voorzitter, en dank u wel. De minister had zes weken geleden in het commissiedebat nog toegezegd dat hij een nadere toelichting zou geven op zijn uitlating dat er aanwijzingen zijn dat desinformatie vanuit bronnen in de Sahelregio richting Europa verspreid wordt. Ik zie uit naar die toelichting.

Ik heb verder twee moties. Ik moet ze even separeren. De eerste motie.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon.

Zij krijgt nr. 274 (29237).

De heer De Roon (PVV):
De tweede motie luidt als volgt.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon.

Zij krijgt nr. 275 (29237).

De heer De Roon (PVV):
Tot zover, voorzitter.

De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we naar de volgende spreker en dat is mevrouw Van Ark van het CDA. Gaat uw gang.

Mevrouw Van Ark (CDA):
Voorzitter. In het debat over de Sahel heb ik gezegd: wie de Sahel wil begrijpen, moet ook begrijpen waar mensen hun vertrouwen vandaan halen. Ik denk bijvoorbeeld aan ebola en het voorbeeld dat religieuze leiders tien jaar geleden gaven door zich te laten vaccineren, waarmee zij anderen over de streep trokken. Religieuze leiders zijn eigenlijk een soort influencers, maar dan zonder TikTokaccount, maar religie kan ook een bron zijn van desinformatie en worden gebruikt om geweld te legitimeren. Voor een effectief buienlandbeleid moet je dus heel goed begrijpen wat de rol van religie is.

Voorzitter. In 2018 deelde VVD-minister Stef Blok in een brief met de Kamer dat hij de religieuze geletterdheid binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken op tal van manieren wilde versterken. Hij deed dat vanuit de overtuiging dat — ik citeer — "adequate kennis van religie en religieuze tradities leidt tot een beter buitenlands beleid". Nu heeft de wereld sinds die tijd niet stilgestaan. In tijden van toenemende conflicten verandert de rol van religie. Mijn fractie roept de minister daarom op om opnieuw met aanbevelingen te komen. Daarom de volgende motie.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Ark, Bamenga, Stoffer en Ceder.

Zij krijgt nr. 276 (29237).

Mevrouw Van Ark (CDA):
Dank u wel.

De voorzitter:
Dank u wel. Dan kijk ik naar mevrouw Rajkowski. Geen inbreng vandaag? Nee. Dan komen we bij de laatste spreker en dat is de heer Van Dijk van de SGP.

De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dank u, voorzitter. Ik heb één motie.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Diederik van Dijk en Ceder.

Zij krijgt nr. 277 (29237).

U ook bedankt. Hiermee zijn we aan het einde gekomen van de spreektijd van de Kamer. De heer Bamenga had zich opgegeven voor nul minuten, dus mogelijkerwijs heeft hij straks nog een interruptie. Hij zal nu niet het woord nemen. Ik heb begrepen dat de minister voor vijf minuten wil schorsen om de beantwoording van de moties voor te bereiden. Dat gaan we dus bij dezen doen. Ik schors de vergadering.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De voorzitter:
Mag ik iedereen verzoeken om weer plaats te nemen? Ik heropen de vergadering. Aan de orde is het tweeminutendebat over de Sahelregio. We hebben zojuist de zijde van de Kamer gehoord en komen nu aan bij de minister, die eventuele vragen zal beantwoorden en appreciaties van de ingediende moties zal geven. Ik geef de minister het woord.

Termijn antwoord

Minister Berendsen:
Dank u wel, voorzitter. Ik zal eerst ingaan op de openstaande vraag van de heer De Roon: hoe wordt Europa gedestabiliseerd via desinformatie vanuit de Sahel? Zoals ik heb aangegeven in het debat, zijn er aanwijzingen bij de diensten dat desinformatie-inzet in de Sahel onderdeel is van een bredere Russische campagne om de regio te beïnvloeden en ook de zuidflank van Europa te destabiliseren. Dat zien we op meerdere terreinen, onder andere door het verspreiden van antiwesterse narratieven. Om die reden heeft het kabinet vorige maand ook een regionaal programma gestart ter waarde van 40 miljoen, gericht op het versterken van lokale onafhankelijke journalistiek.

Dan kom ik bij de appreciatie van de moties, voorzitter. De eerste motie, die op stuk nr. 274, ontraad ik, met verwijzing naar het debat. Nederland gelooft dat engagement het beste onze belangen dient, zoals ook in de Sahelbrief verwoord.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 274: ontraden. Gaat u verder.

Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 275 ontraden we ook. En in aanvulling op wat ik net zei: omdat we nationaal iets minder gaan doen, is het goed dat de EU daar aanwezig is en we dus zo de inzet blijven voortzetten.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 275: ontraden.

Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 276 geef ik oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 277 geef ik ook oordeel Kamer.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 276: oordeel Kamer. De motie op stuk nr. 277: ook oordeel Kamer.

Dank u wel. Ik kijk rond. Geen verdere interrupties. We zijn daarmee aan het einde gekomen van dit tweeminutendebat. Iedereen heel erg bedankt voor zijn deelname.

De beraadslaging wordt gesloten.

De voorzitter:
Ik schors de vergadering. We gaan straks door met het tweeminutendebat over de Raad Buitenlandse Zaken. Dank u wel.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Raad Buitenlandse Zaken d.d. 16 november 2026

Raad Buitenlandse Zaken d.d. 16 november 2026

Aan de orde is het tweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken d.d. 16 november 2026 (CD d.d. 05/11).

Termijn inbreng

De voorzitter:
Goedemorgen. Welkom terug. Ik heropen de vergadering. Aan de orde is het tweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken van 16 november. Ik heet de leden van harte welkom, ook de minister. Iedereen is inmiddels in de zaal, dus dan kunnen we starten. Ik begin bij mevrouw Dobbe.

Voordat ik dat doe … Ik vergeet het bijna. Mevrouw Van der Plas heeft niet deelgenomen aan het commissiedebat, maar zou wel graag met een nulminuteninbreng willen deelnemen. Ik kijk naar de collega's of dat akkoord is en ik zie dat dat het geval is. Hartstikke fijn. Dan ga ik nu naar mevrouw Dobbe. Aan u het woord.

Mevrouw Dobbe (SP):
Dank u wel. Goedemorgen. In het debat hebben we nog gevraagd naar de uitvoering van onze aangenomen motie over doorgang van het E1-project op de Westelijke Jordaanoever. De aanbesteding van dat project is, voor zover wij weten, twee weken geleden afgelopen, dus de bouw gaat nu beginnen. Deze nederzettingen zijn in strijd met het internationaal recht, splitsen de Westelijke Jordaanoever in twee stukken en maakt het komen tot een Palestijnse Staat nóg moeilijker. Israël trekt zich niks aan van het veroordelen, wat ook door Nederland is gedaan. Daarom is onze motie daarover eerder aangenomen. Het is mij naar aanleiding van het debat nog steeds onduidelijk hoe die motie wordt uitgevoerd. Die motie vraagt de minister om aan te dringen op maatregelen van de EU als het E1-project doorgaat. Gaat de minister dat doen in de Raad? De Kamer vraagt aan de minister wat hij dan gaat doen en bij wie, en wat hij gaat voorstellen. Graag ontvangen we van de minister ook de terugkoppeling van het resultaat, dus wat het aandringen heeft opgeleverd.

Dan heb ik één motie naar aanleiding van het debat.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.

Zij krijgt nr. 3499 (21501-02).

Mevrouw Dobbe (SP):
Dank u wel.

De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we naar de heer Van Baarle. Gaat uw gang.

De heer Van Baarle (DENK):
Voorzitter.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 3500 (21501-02).

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 3501 (21501-02).

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 3502 (21501-02).

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 3503 (21501-02).

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 3504 (21501-02).

De heer Van Baarle (DENK):
Voorzitter, tot slot. Ik wil de minister vragen, want dat werd mij in de beantwoording tijdens het commissiedebat niet geheel duidelijk, hoe hij uitvoering geeft aan de motie die hem vraagt te bepleiten om de leden van de schaduwregering van de RSF op de Europese sanctielijst te zetten.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitter:
Dank u wel voor uw inbreng. Dan is het woord aan de heer Van Dijk van de SGP.

De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil de stemmingslijst graag op de volgende manier verrijken.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Diederik van Dijk, Bamenga en Ceder.

Zij krijgt nr. 3505 (21501-02).

De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dank u, voorzitter.

De voorzitter:
Dank u wel. Ik zie dat u nog een interruptie heeft van de heer Van Baarle. Graag kort. U heeft vandaag ook nog een heel begrotingsdebat Buitenlandse Zaken, dus daar heeft u ook alle gelegenheid. Maar ga uw gang.

De heer Van Baarle (DENK):
Ik juich het zeer toe dat collega Van Dijk een motie indient om de oorlogseconomie in Sudan te raken. Veel landen zijn betrokken bij die oorlogseconomie, waaronder de Verenigde Arabische Emiraten. Collega Dobbe en ik hebben een motie ingediend om de regering te verzoeken meer druk te zetten op de Verenigde Arabische Emiraten. Tot mijn spijt stemde de SGP daar niet voor. Juist de Verenigde Arabische Emiraten hebben een rol in die handel in Arabische gom. Kan ik de fractie van de SGP uitnodigen om het pleidooi om meer druk te zetten op de VAE, middels die onderhandelingen over een handelsakkoord, nu ook te steunen?

De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dank voor deze vraag. Ik begrijp hem ook, want de motie die ik net heb uitgesproken is helder. Wij willen alles uit de kast halen om die bijdrage aan de oorlogseconomie in Sudan tegen te gaan. De positie van de VAE is natuurlijk een hele ingewikkelde, omdat ze op meerdere borden van belang zijn en we er contacten mee onderhouden. Wij sluiten het verder onder druk zetten van dit land dus zeker niet uit, om hierin een goede rol te spelen, maar we laten het ook wel enigszins over aan de wijsheid van de minister. Op welk moment moet je drukken en wat betekent dat voor andere geopolitieke borden waarop geschaakt wordt? We geven dus enig vertrouwen aan de minister om hier op een wijze manier mee om te gaan.

De heer Van Baarle (DENK):
Over de wijsheid van welke minister dan ook zal ik geen waardeoordeel geven, maar in het geval van de onderliggende motie was de appreciatie van de betreffende minister "oordeel Kamer" en alsnog stemde de SGP tegen. Nogmaals dus het pleidooi richting mijn collega. Als u dit onderwerp belangrijk vindt — dat juich ik toe — zou het goed zijn om de pleidooien van mij, mevrouw Dobbe en anderen om de druk richting de VAE op te voeren, te steunen. Het is een appel in uw richting.

De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dank voor het appel. Daar slaan we ook graag acht op. De problematiek is het waard. Wij beraden ons altijd heel zorgvuldig op moties, ook op eventuele nieuwe moties, om het juiste te doen, dus bedankt voor dit appel.

Dank, voorzitter.

De voorzitter:
Dank u wel. U was aan het einde van uw inbreng gekomen. Daarmee hebben we ook de laatste spreker gehad, want er zijn nog een aantal collega's aanwezig, namelijk de heer Van Lanschot, mevrouw Rajkowski, de heer Hoogeveen en mevrouw Van der Werf, maar zij hebben allen aangegeven dat ze op dit moment geen inbreng zullen doen. Zij hebben een inbreng van nul minuten. Ik kijk dus naar de minister: hoelang denk hij nodig te hebben? Tien minuten, begrijp ik. We schorsen voor tien minuten. We zijn dus om 11.00 uur terug.

De vergadering wordt van 10.49 uur tot 11.00 uur geschorst.

De voorzitter:
Goedemorgen. Ik wil iedereen vragen om weer plaats te nemen. De minister is ook terug en is klaar om te starten met de beantwoording van de gestelde vragen en de appreciatie van de moties. Ik zie dat bijna iedereen er is. Ik wacht nog een ogenblik en dan geef ik het woord aan de minister. Ik stel voor dat u begint, minister.

Termijn antwoord

Minister Berendsen:
Dank u wel, voorzitter. Ik ga eerst even in op de twee gestelde vragen over de uitvoering van moties. Mevrouw Dobbe had een vraag over de E1-situatie. Nederland zet zich in voor sancties tegen gewelddadige kolonisten en organisaties, in lijn met de relevante moties. Onze eisen richting Israël, ook over het E1-project, zijn ongewijzigd. Zoals ik in het debat heb gezegd, wil Nederland dat EU-maatregelen op tafel blijven en dat we druk op Israël blijven houden. Dat blijft ook mijn inzet in de Raad, dus ik zeg toe dat ik in de komende RBZ wederom aandacht zal vragen voor druk op Israël om dit project te stoppen. Dat doen we met gelijkgezinden. Ik heb in het debat ook aangegeven dat we op dit moment op EU-niveau nog in de situatie zitten dat men, zo net na de verkiezingen in Israël, afwacht wat de ontwikkelingen daar zullen zijn.

De voorzitter:
Daar is een vraag over van mevrouw Dobbe. Ik stel voor dat u maximaal twee interrupties pleegt, want u heeft vandaag ook nog een begrotingsdebat over Buitenlandse Zaken waarin u nog veel meer ruimte heeft. Aan u het woord.

Mevrouw Dobbe (SP):
Dat klopt, maar ik heb een heel concrete vraag gesteld over een motie die is aangenomen. Deze minister zegt: we zetten ons in voor sancties tegen gewelddadige kolonisten. Daar vroeg ik niet naar, maar dat is wel heel goed. Deze minister zegt: we blijven aandacht vragen voor druk op het stoppen van het E1-project. De motie was echter heel specifiek. De motie vroeg om binnen de Europese Unie voor maatregelen te pleiten als het E1-project doorgaat. Voor welke maatregelen gaat deze minister pleiten?

Minister Berendsen:
Binnen de Europese context pleiten wij al langer voor een breed pakket aan maatregelen om de druk op Israël op te voeren. Dat blijf ik doen, zoals meerdere malen in het debat met de Kamer gezegd. De context blijft uiteindelijk hetzelfde. Wat betreft het verkrijgen van meerderheden voor maatregelen voor het verder opvoeren van de druk geldt dat we op dit moment in een periode net na de Israëlische verkiezingen zitten. Veel landen willen aankijken met wat voor nieuwe plannen de Israëlische regering gaat komen.

De voorzitter:
Mevrouw Dobbe, tot slot.

Mevrouw Dobbe (SP):
Dat kan zo zijn, maar deze motie vraagt om binnen de Unie te pleiten voor maatregelen op het moment dat het E1-project doorgaat. Het E1-project lijkt door te gaan. De aanbesteding is afgelopen, dus de bouw kan beginnen. Dan zegt deze minister: we pleiten al langer voor een breed pakket aan maatregelen. Maar welke maatregelen gaat deze minister voorstellen naar aanleiding van deze motie om het E1-project te stoppen? Welke maatregelen zijn dat dan? Gaat u naar de Raad en zegt u dat u een breed pakket aan maatregelen wil en laat u het daar dan bij? Of gaat u ook maatregelen benoemen?

Minister Berendsen:
Druk op Israël voor gedragsverandering is niet specifiek op één puntje gericht. Die druk is gericht op nederzettingenbeleid en de humanitaire situatie in Gaza. Het is niet zo dat één maatregel ervoor zorgt dat er op één specifiek onderwerp een gedragsverandering gaat komen. Er is in algemene zin druk op Israël nodig voor gedragsverandering. Voor het brede pakket aan maatregelen verwijs ik ook naar het gezamenlijke statement dat wij met een aantal grote landen over de specifieke E1-situatie hebben uitgebracht.

De voorzitter:
Dank u wel. Ik stel voor dat u verdergaat.

Minister Berendsen:
De heer Van Baarle vroeg naar de uitvoering van de motie over het op de sanctielijst zetten van leden van de schaduwregering van de RSF. Die hebben wij destijds ontraden, maar ze is aangenomen. Dat betekent dat wij daarop inzet plegen binnen de versterkte Nederlandse inzet op een EU-sanctieregime. Het probleem van sancties tegen individuele personen is dat ze een verrassing moeten zijn. Ik kan dus niet verder ingaan op individuele gevallen, situaties en voornemens. Wij voeren deze motie uit.

De voorzitter:
De heer Van Baarle, een korte vraag.

De heer Van Baarle (DENK):
Een korte vraag. De minister zegt: wij voeren deze motie uit. Dit is niet zo'n grote verrassing meer, want het staat in de motie. Daarnaast kan ik me voorstellen dat de minister niet alles kan zeggen. Wordt deze motie serieus uitgevoerd, in het bredere scala van voorbereidend ambtelijk overleg tot het zoeken van draagvlak bij andere Europese landen en het verkennen van juridische mogelijkheden? Moet ik het antwoord van de minister zo horen?

Minister Berendsen:
Elke motie die wij uitvoeren, voeren wij serieus uit. Dit is inderdaad onderdeel van een brede inzet die we in de Raad op Sudan plegen en de bredere zorgen die daarover leven. Dit soort drukmiddelen horen daar ook bij.

De voorzitter:
Tot slot, de heer Van Baarle.

De heer Van Baarle (DENK):
Tot slot. Ik vroeg niet naar onderdelen van een bredere inzet. We hebben een bredere inzet, maar ik vind dat we hier specifiek op moeten drukken. Dit is een specifiek punt waar we nu specifiek op kunnen inzetten. Wordt daar nu, op dit moment, specifiek uitvoering aan gegeven? Wordt er langs de verschillende wegen die ik net heb genoemd druk gezet?

Minister Berendsen:
Ja, als onderdeel van een bredere inzet en omdat dit ook voor Nederland een prioritair dossier is. We vragen aandacht voor Sudan en zetten druk om hier oplossingen voor te vinden. Nogmaals, ik kan daar niet meer over zeggen, omdat het verrassingseffect van individuele sancties weg is als we hier gaan bespreken wat de inzet is en wat daarvan eventueel het resultaat is.

De voorzitter:
Oké. Dan gaat u naar de appreciaties, denk ik.

Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 3499, over de oefening van de Multinational Force-Ukraine, ontraad ik, met verwijzing naar het debat. We hebben daar uitgebreid over gedebatteerd.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 3499 wordt ontraden.

Minister Berendsen:
Ook de motie op stuk nr. 3500 ontraad ik. Ook dit punt is in het debat uitgebreid aan de orde gekomen. Het ontraden van de motie heeft te maken met het feit dat plaatsing op de EU-terrorismelijst moet voldoen aan juridische vereisten en unanimiteit. De juridische basis ontbreekt hier. In het brede palet blijven wij natuurlijk inzetten — ik verwijs naar wat we net zeiden — op bredere druk op de situatie in Sudan en de spelers die daarin een rol hebben.

De voorzitter:
Ook de motie op stuk nr. 3500 wordt ontraden. De heer Van Baarle heeft daar nog een korte vraag over.

De heer Van Baarle (DENK):
Het Europees Parlement durft het met de minister oneens te zijn, want het heeft hier wél toe opgeroepen. Het Europees Parlement zegt dat de juridische grondslag er wél zou zijn. In de motie wordt gevraagd om de plaatsing op de terrorismelijst te verkennen. De minister is heel stellig. Ik zou hem willen vragen waar zijn stelligheid op is gebaseerd, want ...

De voorzitter:
Dat is uw vraag. De minister.

De heer Van Baarle (DENK):
… blijkbaar wil men het in het Europees Parlement wél doen.

De voorzitter:
Ja, dat is duidelijk. De minister.

Minister Berendsen:
Ik ken het Europees Parlement als een zeer diverse groep mensen, maar in meerderheid hebben zij die resolutie aangenomen. Op basis van het juridisch advies dat ik gekregen heb, ontbreekt de juridische basis om dit te doen. Het tweede element, dat ik ook steeds genoemd heb, is dat er, als we dat zouden willen doen, unanimiteit nodig is. Op dit punt zie ik geen unanimiteit.

De voorzitter:
Dank u wel. We gaan door naar de motie op stuk nr. 3501.

Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 3501 ontraden we. Het is juist de inzet van Nederland geweest om dit verdrag voort te zetten.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 3501 wordt ontraden.

Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 3502 geef ik oordeel Kamer.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 3502 krijgt oordeel Kamer.

Minister Berendsen:
Ook de motie op stuk nr. 3503 geef ik oordeel Kamer. Beide moties gaan over de situatie in Gaza.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 3503 krijgt oordeel Kamer.

Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 3504 ontraad ik, ook met verwijzing naar het debat. We hebben daar uitgebreid over gesproken. Wij zetten in op een ontmoedigingsbeleid.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 3504 wordt ontraden.

Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 3505 geef ik oordeel Kamer.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 3505 krijgt oordeel Kamer.

Dat waren alle appreciaties op de ingediende moties. Dank aan de minister. Heeft u nog een laatste punt?

Minister Berendsen:
Ja, voorzitter, excuses daarvoor. Ik zie dat het bijna 11 minuten over 11 is, op de 11de van de 11de. Dit betekent dat in een groot deel van Nederland het startschot wordt gegeven voor het carnavalsseizoen. Namens het kabinet wil ik niet alleen alle mensen die dat vieren een geweldig carnavalsseizoen toewensen; met name ook al die duizenden vrijwilligers die dit feest in allerlei gemeenschappen mogelijk maken, wil ik hartelijk danken.

(Geroffel op bankjes)

De voorzitter:
Mooi. Een prachtige timing. Ik denk dat ik namens de hele Kamer hetzelfde kan zeggen. Dat heeft u goed gedaan. Dank u wel.

De beraadslaging wordt gesloten.

De voorzitter:
Daarmee zijn we aan het einde gekomen van dit tweeminutendebat. Ik schors voor een ogenblik. Daarna zal de vergadering worden hervat met de begroting van Buitenlandse Zaken.

Begroting Buitenlandse Zaken 2027

Voorzitter: Van Campen

Begroting Buitenlandse Zaken 2027

Aan de orde is de behandeling van:

• het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2027 (37020-V).

Termijn inbreng

De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken. Ik heet daarvoor de minister van Buitenlandse Zaken van harte welkom. Hij was al in ons midden. Vandaag is aan de orde de behandeling in de eerste termijn van de zijde van de Kamer, dus de leden gaan met elkaar in debat. De voorzetting daarvan, dus het debat met het kabinet en de rest, zoals we dat dan noemen, zal morgenochtend plaatsvinden. Vandaag is dus het woord aan de leden.

De algemene beraadslaging wordt geopend.

De voorzitter:
Ik geef als eerste het woord aan mevrouw Piri voor haar eerste termijn namens PRO. Gaat uw gang.

Mevrouw Piri (PRO):
Dank u wel, voorzitter. Op 27 oktober jongstleden bracht de CAVV, het belangrijkste adviesorgaan van de regering op het gebied van internationaal recht, op eigen initiatief een uiterst kritisch rapport naar buiten. Het begon met deze woorden: er is een verschuiving zichtbaar in de houding van de Nederlandse regering ten aanzien van het internationaal recht. De CAVV zet op zorgvuldige wijze uiteen hoe de inconsistente houding van het kabinet het internationaal recht en de historische reputatie van Nederland als verdediger ervan verzwakt.

De CAVV noemt twee voorbeelden in het bijzonder. Het eerste voorbeeld betreft de uitspraak van de minister van Buitenlandse Zaken dat het internationaal recht niet het enige kader is van waaruit de aanval van de VS en Israël tegen Iran kan worden beoordeeld. Het tweede voorbeeld gaat over de uitspraak van de minister van Defensie dat het internationaal recht ons bijna tandeloos kan maken. Dit zijn allebei ondermijnende uitspraken voor internationale vrede en veiligheid en voor keiharde Nederlandse belangen. We wachten nog op de kabinetsreactie op dit rapport, maar ik hoor graag van de minister of hij inmiddels spijt heeft van deze woorden en of hij bereid is om ze terug te nemen.

Het rapport past in de bredere kritiek die mijn fractie heeft op het buitenlandbeleid van dit kabinet. Het kabinet investeert terecht in defensie. Ook is het fijn dat er nu iets meer ruimte komt voor ontwikkelingssamenwerking. Maar op het punt van de diplomatie, de corebusiness van Buitenlandse Zaken, doet het kabinet echt te weinig. Er is een breed besef dat de zogenaamde middle powers, waar ik Nederland maar even toe reken, intensiever zullen moeten samenwerken in de nieuwe wereld waarin de grootmachten proberen hun invloedssferen verder uit te bouwen. Maar wat doet dit kabinet? Dit kabinet zet alsnog de bezuinigingen op het postennet door. Het schrapt arbeidsplekken. Het budget voor het Mensenrechtenfonds krimpt. Het budget voor Matra krimpt. Het budget voor het Stabiliteitsfonds krimpt.

Een schrijnend voorbeeld is de halvering van de subsidie voor Instituut Clingendael om buitenlandse diplomaten te trainen. In 30 jaar tijd heeft Clingendael bijna 12.000 buitenlandse diplomaten in Den Haag opgeleid. Het heeft zo gebouwd aan een sterke band tussen Nederland en invloedrijke beleidsmakers over de hele wereld. Voor de prijs van één Patriotraket wordt nu dit lang opgebouwde diplomatieke kapitaal in één klap vernietigd. Ik vind het onbegrijpelijk dat de minister deze keuze maakt. Is hij bereid om dit terug te draaien?

Voorzitter. Vanaf Clingendael is het een korte wandeling naar het Internationaal Strafhof. Het kabinet neemt zes maanden de tijd om met de VS te onderhandelen over het Amerikaanse sanctiepakket tegen het hof, maar de sancties hebben nu al effect. We zagen het in het nieuws: zeker twintig mensenrechtenorganisaties hebben hun werk met het hof ingeperkt of gestaakt. Wanneer wordt het blocking statute van de EU ingesteld, waar deze Kamer al twee keer toe heeft opgeroepen? Ook begint over negentien dagen de conferentie van verdragspartijen. De Kamer heeft nul informatie over de inzet van het kabinet voor deze onderhandelingen. Is het kabinet bereid om klip-en-klaar ieder voorstel dat strijdig is met het Statuut van Rome af te wijzen zolang het een inperking van de bevoegdheden van het hof betekent? Ik wil hier een duidelijk antwoord op van de minister: nee, Nederland gaat niet tornen aan de bestaande bevoegdheden van het hof, de onafhankelijkheid van rechters en arrestatiebevelen. Welke stappen zet het kabinet om mensenrechtenorganisaties hun werk met het hof te laten hervatten?

Voorzitter. Dan ga ik naar het dossier over de noodvisa voor journalisten en mensenrechtenverdedigers. De repressie tegenover dappere mensen die opstaan voor de vrijheid van meningsuiting en de vrije pers neemt in veel landen toe. Zie bijvoorbeeld de gedwongen sluiting van Novaja Gazeta in Rusland of de arrestatie van de gehele redactie van Matsaddash in Egypte. Al jarenlang ligt er een motie van collega's Dassen en Van der Lee om per jaar 50 noodvisa te verstrekken aan journalisten in acuut levensgevaar. Het kabinet heeft hier nog steeds geen besluit over genomen. Kan de minister toezeggen om hier nog dit jaar uitvoering aan te geven?

Voorzitter. Dan over tweelandensituaties. Afgelopen zondag kwamen naar schatting zo'n 200.000 mensen bijeen in Amsterdam om deze regering op te roepen om maatregelen te nemen tegen de genocide in Gaza en de kolonisatie van de Westelijke Jordaanoever. Ze vroegen om drie hele concrete maatregelen. Eén: de uitbreiding van het handelsverbod voor nederzettingen naar diensten en investeringen. Twee: een stop op wapenhandel en militaire samenwerking met Israël. Drie: steun aan het Internationaal Strafhof en mensenrechtenorganisaties die met het hof samenwerken. Graag hoor ik een concrete reactie van de minister op alle drie de voorstellen, en in het bijzonder op de vraag wanneer hij van plan is het ambtelijk advies over de uitbreiding van het handelsverbod naar de Kamer te sturen. We wachten daar inmiddels al drie maanden op.

Dan heb ik nog een concrete vraag over het E1-project. Ik hoorde toevallig dat het daar net ook heel even over ging. Het is altijd een rode lijn geweest voor alle voorgaande kabinetten, juist omdat het iedere mogelijkheid voor een tweestatenoplossing kapotmaakt. In september heeft het Verenigd Koninkrijk bedrijven gewaarschuwd om niet aan het E1-project bij te dragen, op straffe van zware en gerichte sancties. Deze Kamer heeft met de motie-Dassen, uit mei 2025, het kabinet ertoe opgeroepen om het VK te volgen in alle sancties tegen Israëlische kolonisten. Kan de minister bevestigen dat hij ook nu in dit geval deze motie zal uitvoeren en het Verenigd Koninkrijk hierin zal volgen?

Voorzitter. Tot slot de oorlog in Oekraïne.

De voorzitter:
U heeft een interruptie van de heer De Roon. In drieën en kort en bondig, meneer De Roon. Gaat uw gang.

De heer De Roon (PVV):
Heel kort. Beschouwt PRO Hamas als een terreurorganisatie?

Mevrouw Piri (PRO):
Ja.

De heer De Roon (PVV):
Dan weten we dat. Dank u wel.

Mevrouw Piri (PRO):
Ik denk dat dat geen verrassing was voor de heer De Roon.

Voorzitter. Tot slot de oorlog in Oekraïne. De Oekraïners staat opnieuw een zware winter te wachten. Met aanvallen op de energie-infrastructuur, appartementencomplexen en andere civiele doelen zal Poetin opnieuw proberen om het moreel van het Oekraïense volk te breken. Europa moet alles op alles zetten om de schade te beperken. Tot nu toe weigert het kabinet nieuwe steun voor Oekraïne aan te kondigen en blijft het wijzen naar iets in Brussel, terwijl het kabinet-Jetten dit jaar bijna de helft minder — de helft minder! — aan militaire steun geeft dan het kabinet-Schoof vorig jaar deed. Het is schandalig. Het kabinet weigert ook nog steeds om de breed aangenomen motie-Klaver voor aanvullende steun aan Oekraïne uit te voeren. Het bedrag van 1,3 miljard euro staat nog steeds open. Kan de minister aangeven wanneer dit bedrag alsnog wordt vrijgemaakt?

Voorzitter. Met de mogelijke verkoop van Russische activa in Europa aan mensen uit de kring rondom Trump wil Poetin zijn oorlogskas extra spekken. Het zou onder andere gaan om activa van Lukoil, ook in Nederland. Hoe kunnen we voorkomen dat de verkoop van vitale infrastructuur in Nederland bijdraagt aan de Russische oorlogskas? Kunnen we hierbij de Wet vifo inzetten? Ik vroeg dit al eerder aan de minister, maar ik kreeg toen geen antwoord. Het kabinet heeft inmiddels voldoende tijd gehad om dit uit te zoeken, dus ik hoor graag wat het van plan is te doen.

Voorzitter. De VS spelen nog een andere kwalijke rol in dit dossier. Dat betreft het voorzitterschap van de G20 en het feit dat ze dit jaar Poetin hebben uitgenodigd om deel te nemen aan de top in Miami. Is het kabinet voornemens daarnaartoe te gaan zonder een uitnodiging aan president Zelensky te eisen? Wat de fractie van PRO betreft is dat een keiharde voorwaarde voor Nederlandse en Europese aanwezigheid. Als alleen Poetin er is, moeten we niet gaan.

Voorzitter, tot slot. We zien dat een van de grote afhankelijkheden van Europa steeds meer het gebrek aan eigen satellietnetwerken betreft. Zonder Starlink is Oekraïne kwetsbaar. Zonder datzelfde Starlink kan ook het Iraanse regime makkelijker het internet blokkeren om demonstranten en mensenrechtenverdedigers te onderdrukken. We moeten een Europees alternatief hebben. Is het kabinet bereid om in te zetten op een uitbreiding van de plannen voor IRIS² en/of een betere publieke samenwerking met Eutelsat? Graag een reactie.

Dank u wel.

De voorzitter:
Dank u wel. U heeft nog een interruptie van meneer Van Baarle.

De heer Van Baarle (DENK):
Meer dan 200.000 mensen gaven bij de Rode Lijndemonstratie een helder signaal in de richting van het kabinet-Jetten, namelijk dat er meer gedaan moet worden om de genocide te stoppen. PRO wil graag met het kabinet-Jetten onderhandelen over brede steun voor alle begrotingen om dit kabinet in leven te houden. Zijn dit breekpunten voor PRO? Met andere woorden, is mevrouw Piri bereid om tegen het kabinet-Jetten te zeggen: "Als u wapens blijft kopen van Israël, kunt u erin zwelgen met uw kabinet. Als u niet meer doet, kunt u erin zwelgen en komt er geen steun."

Mevrouw Piri (PRO):
Ik begrijp deze vraag van de heer Van Baarle, maar volgens mij is het inmiddels duidelijk dat er in deze Kamer waarschijnlijk niet een heel breed akkoord over alle begrotingen gaat zijn. We gaan kijken hoe het afloopt met het Belastingplan. Het doel van PRO is niet zozeer om dit kabinet in leven te houden; het doel van PRO is om Nederland vooruit te helpen. Volgens mij zit er nu echt helemaal niemand te wachten op verkiezingen. Dus ja, er zijn contacten en gesprekken over de begroting. Die zijn er met veel partijen hier. We gaan morgen kijken of we eruit zijn gekomen. We zijn niet bezig met gedoogsteun voor dit kabinet. Onze kritiek blijft staan. Het was voor mij persoonlijk de vierde keer dat ik bij de Rode Lijndemonstratie was en ik deel alle punten van de organisaties. De heer Van Baarle kan ook zien dat wij consistent zijn in hoe we in deze Kamer stemmen.

De heer Van Baarle (DENK):
Maar PRO geeft niet thuis als het erop aankomt om tegen het kabinet te zeggen dat Gaza en de Palestijnen een breekpunt zijn, dat het kabinet moet doen wat het moet doen om een genocide te stoppen en dat het niet moet doorgaan met het kopen van wapens uit Israël. Dan zegt PRO: dat is voor ons geen onderwerp waarvan wij onze steun voor dit kabinet laten afhangen. Dan leveren mevrouw Piri en PRO dit toch nu al in? Dan zijn mevrouw Piri en PRO toch niks anders dan Rob Jetten, die het ook heeft ingeleverd?

Mevrouw Piri (PRO):
Ik vind dit echt een verkeerde voorstelling van zaken. We zijn hier niet bezig met onderhandelingen over het formeren van een kabinet waarbij PRO eisen voor bijvoorbeeld de erkenning van een Palestijnse staat zou loslaten. Het gaat hier om het Belastingplan en om financiële maatregelen. Een aantal partijen in deze Kamer kiezen ervoor om daar ook niet-materiële voorwaarden aan te verbinden. Dat is hun goed recht. Wij vinden dat het bij het Belastingplan om financiële zaken gaat. Het is ook onze inzet en onze poging om te kijken of het kabinet bereid is om daarmee akkoord te gaan. Dat laat onverlet wat de inzet is van PRO in dit debat en alle andere buitenlanddebatten. Dat zijn sancties tegen Israël en het hele rijtje dat ik net heb opgenoemd.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Van Baarle (DENK):
Het gaat om het spreken over steun voor alle begrotingen, een totaalpakket. Dat is wat Jesse Klaver zei. Dat is wat PRO wil. Ik constateer dat in het spreken over alle begrotingen en het totaalpakket PRO niet zegt dat Gaza een breekpunt is en dat PRO niet zegt: onze steun hangt af van of dit kabinet stopt met het kopen van wapens van Netanyahu. Dan constateer ik dat PRO het dus nu al heeft laten vallen en dat PRO daarmee dus niks beter is dan Rob Jetten en D66, die het ook hebben laten vallen. Dat vind ik zorgelijk.

Mevrouw Piri (PRO):
Ja, het klinkt leuk, maar misschien heeft Van Baarle ook doorgekregen dat er eigenlijk geen enkele onderhandeling is gestart over een totaalpakket. Het is dus echt een verkeerde voorstelling van zaken. Wij hebben al maanden de bereidheid getoond om breed over alle begrotingen en het Belastingplan te onderhandelen met dit kabinet. Volgens mij heeft de heer Van Baarle net als de rest van Nederland gezien dat onderhandelingen over een breed pakket nooit zijn gestart.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Piri.

Mevrouw Piri (PRO):
Dank u wel.

De voorzitter:
Het woord is aan mevrouw Van der Werf voor haar eerste termijn namens D66. Gaat uw gang.

Mevrouw Van der Werf (D66):
Voorzitter. Op 29 april 1945 opent het Amerikaanse leger de poorten van Dachau. Voor de uitgemergelde gevangenen is de oorlog voorbij. Maar thuiskomen? Dat moeten ze zelf regelen. Een groepje Nederlandse verzetsstrijders regelt bij de Amerikanen een busje. Ze plakken er een sticker op met in grote witte letters: back from concentration camp Dachau. Zo rijden ze naar huis. Aan boord zit ook mijn oudoom, Willem Eggink, ome Wim uit Ruurlo. Hij werd verraden om zijn werk voor het verzet, maar hij overleefde het kamp dankzij moed, onzelfzuchtigheid en doorzettingsvermogen, waarmee hij door de donkerste dagen van de Europese geschiedenis kwam.

Voorzitter. Ook vandaag zijn het moed, onzelfzuchtigheid en doorzettingsvermogen die Europa overeind houden. In Oekraïne vecht een nieuwe generatie al bijna vijf jaar voor het recht om Europeaan te mogen zijn. Ze weten waar ze vóór vechten en ze weten waar ze tégen vechten. Achter de frontlinie doet Poetin zijn beste Stalin na. Burgemeesters, journalisten, leraren en mensen in de rij bij de bakker: op klaarlichte dag worden ze opgepakt en verdwijnen ze in een van de bijna 200 kampen, waar de oude Sovjetmethoden nog in de mode zijn. Ik heb hierover regelmatig contact met Protect Ukraine. Zij brengen antidronemateriaal en operatiekits naar het front. Ze zamelen ook luiers in — niet voor kinderen, maar voor vrijgelaten gevangenen die voor de rest van hun leven incontinent blijven. Op de Europese sanctielijst staan slecht 24 beulen uit die 200 kampen, en precies één kamp. Vandaar mijn vraag aan het kabinet: wil de minister zich in Europa inzetten om het bewijs uit deze martelkampen structureel veilig te stellen en de kampen en hun commandanten op de sanctielijst te zetten?

Aan het front verovert Poetin nauwelijks grond, dus zal hij deze winter opnieuw proberen Oekraïense steden te ruïneren en voert hij zijn hybride oorlog in Europa op. In Kiev slapen gezinnen in de metro. Kinderen maken hun huiswerk bij kaarslicht. En hier zitten we warm, maar zeggen sommigen ook dat we oorlogsmoe zijn. Op de Dam demonstreerden honderden mensen voor een vrede die er zogenaamd moet komen door te stoppen met de steun aan Oekraïne. Maar stoppen met steun leidt niet tot vrede. Dat leidt tot capitulatie, tot nog meer Oekraïners in de martelkelders van het Kremlin. We moeten die steun dus overeind houden, nationaal en Europees. Als Poetin morgen stopt met vechten, eindigt de oorlog. Als Oekraïne stopt met vechten, houdt het op te bestaan.

Voorzitter. De strijd om Europa gaat niet alleen over tanks en raketten; die gaat ook over informatie en algoritmes. Het gaat om algoritmes die je wijsmaken dat Rusland niet de agressor is, of dat de wens om bij een vrij Europa te horen imperialistisch zou zijn. Rusland en China spelen Europeanen vol tegen elkaar uit, en de techbaronnen van Trump maken dat mogelijk. Dat stopt niet bij Oekraïne, want overal in onze samenleving wordt gestookt. Die algoritmes en wie ze bespelen, keren zich tegen alles wat ons Europees maakt. Jongens leren online dat het normaal is om het wachtwoord van hun vriendin te eisen. De acceptatie van minderheden is aanzienlijk gedaald. Goedbedoelde protesten in Frankrijk werden met behulp van het Kremlin opgestookt tot rellen van absurde proporties. Europese waarden en stabiliteit worden moedwillig ondermijnd. Maakt de minister buitenlandse beïnvloeding via Amerikaanse platforms een vast onderdeel van gesprek met Washington? Dringt hij er in Brussel op aan om stevig te handhaven met Europese regels voor deze platforms?

Mevrouw Dobbe (SP):
Ik heb een vraag over het begin van het betoog van mevrouw Van der Werf. Mevrouw Van der Werf zei: hier zitten we warm. Het is wel zo dat op dit moment de helft van de Nederlanders leeft in energiearmoede. Uit onderzoek blijkt dat een kwart van de Nederlanders overweegt om deze winter de verwarming niet meer aan te zetten, omdat ze bang zijn dat ze de energierekening niet kunnen betalen. Niet iedereen in Nederland zit dus even warm deze winter. Op het moment dat dit kabinet zegt — en terecht, want we moeten mensen in nood helpen — dat we wintersteun geven aan Oekraïne, ook niet-militaire steun, zodat Oekraïners de winter kunnen doorkomen, maar we tegelijk zien dat niet eens de helft van dat bedrag per jaar wordt vrijgemaakt om mensen in Nederland te helpen met de energierekening, wat denkt mevrouw Van der Werf dan dat dat doet met het draagvlak in onze samenleving voor de steun aan Oekraïne?

Mevrouw Van der Werf (D66):
Dat vind ik ingewikkeld; ik zou de vraag terug willen kaatsen. Wat denkt mevrouw Dobbe dat deze vraag doet met het draagvlak voor de steun aan Oekraïne? Het is continu het in twijfel trekken en het aan elkaar verbinden van verschillende dingen waarmee mevrouw Dobbe zegt: we moeten Oekraïne niet verder steunen. Dat doet haar partij ook niet, want ik zie dat heel veel moties waarin wij oproepen tot meer steun, een tegenstem krijgen van de SP.

Mevrouw Dobbe (SP):
Dat is een verkeerde voorstelling van zaken; dat weet mevrouw Van der Werf ook. Ik zeg net in mijn interruptie dat de steun aan Oekraïne en aan Oekraïners om de winter door te komen, terecht is. Dat zijn namelijk mensen in nood en wij steunen mensen in nood. Als dit kabinet onder leiding van D66 er tegelijkertijd voor kiest om Nederlanders die de verwarmingsrekening niet kunnen betalen, geen steun te verlenen, in ieder geval een stuk minder per jaar, niet eens de helft, en het kabinet dus niets overheeft voor de mensen die nu de energierekening niet kunnen betalen, dan doet dat ook wat met het draagvlak. Het doet ook wat met de samenleving, waarvan wij allebei willen dat die Oekraïne blijft steunen. Erkent mevrouw Van der Werf dat, niet omdat ik het zeg, maar omdat we vanuit de wijken horen dat mensen de rekening niet kunnen betalen?

Mevrouw Van der Werf (D66):
Ik erken dat niet, want de vorige keer dat het hierover ging, kwam mevrouw Dobbe met exact dezelfde vraag. Toen verbond zij het aan de zorgbegroting. Zij noemde toen een ander punt over de betaalbaarheid en zei onmiddellijk: dat doet wat met het draagvlak voor Oekraïne. Precies dat zou ik dus willen voorkomen. Ik ben het ook zeer met de heer Hoogeveen eens, die ik vorige week in een debat hoorde zeggen dat dit andere grootheden zijn. Daar sluit ik mij bij aan.

De voorzitter:
Afrondend.

Mevrouw Dobbe (SP):
Als je praat met mensen in wijken in Nederland, met mensen die het niet zo breed hebben en nu de energierekening niet kunnen betalen … Een kwart van de Nederlanders zegt dat zij de verwarming deze winter niet aandoen, omdat ze bang zijn voor de energierekening. Dat zijn inderdaad vaak dezelfde mensen die ook straks de zorgkosten niet kunnen betalen. Zij zien dat door dit kabinet het leven onbetaalbaar wordt. Op het moment dat er wel geld gaat naar Oekraïne en niet naar deze mensen — sterker nog, er wordt bezuinigd op zorg — en er voor de energierekening niet eens de helft wordt vrijgemaakt van wat er voor Oekraïne wordt vrijgemaakt, dan is het toch logisch dat wij die verhalen horen? Ik snap niet dat D66 daarvoor wegkijkt en dat zij niet wil luisteren naar de mensen in Nederland die het nu moeilijk hebben.

Mevrouw Van der Werf (D66):
Ik kijk helemaal niet weg. Ik constateer dat de steun voor Oekraïne in Nederland nog steeds enorm groot is. Er zijn ongetwijfeld ook mensen die zich heel veel zorgen maken over hun energierekening, over hun zorgrekening of over hun veiligheid. Ik kan nog wel meer onderwerpen noemen, maar het is niet zo dat dat automatisch betekent dat die mensen niet zouden zien wat het voor henzelf en hun veiligheid betekent als wij Oekraïne niet meer zouden steunen.

De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog.

Mevrouw Van der Werf (D66):
Voorzitter. Ik was bij de algoritmes. Europese waarden en stabiliteit worden ondermijnd. Ik heb de minister gevraagd om stevige handhaving van de Europese regels voor die platforms. Wij moeten staan voor die Europese waarden en voor de mensen die die waarden verdedigen. Daarom dien ik morgen met collega Ceder een motie in om het budget voor Shelter City te repareren.

Als het recht wordt aangevallen, dan zeggen we: tot hier en niet verder. De premier zei het heel helder bij de VN: blijf met je handen van het Internationaal Strafhof af. Na de Tweede Wereldoorlog bouwden we die hoven vanuit de gedachte "beter vergaderen dan vechten". Een paar grootmachten zijn dat vergeten, maar de rest van de wereld weet dat nog. We hebben regels nodig en een scheidsrechter die ze handhaaft. Op welke termijn kunnen we voorstellen verwachten van de minister om het betalingsverkeer van het Strafhof overeind te houden, zoals ons bijna Kamerbreed aangenomen voorstel vraagt? Om aan een nieuwe wereldorde te bouwen die dat recht respecteert, hebben we nieuwe vrienden nodig. Daarom ben ik blij dat dit kabinet weer investeert in onze posten in de wereld en de bezuinigingen op Matra grotendeels terugdraait. Defensie is nodig om geloofwaardig te zijn, maar diplomatie gaat altijd voor.

Als we willen dat ons woord serieus wordt genomen, moeten we ook consequent zijn. Over de aanvallen op ziekenhuizen in Oekraïne spreken we terecht harde woorden. Over de ziekenhuizen in Gaza bleef het lang stil. Het duurde ook lang voor Den Haag de druk op Israël opvoerde. Europa volgt nog steeds te traag. Wie 's avonds zijn eigen kinderen onder de warme wol stopt, kan niet wegkijken hoe Palestijnse kinderen tot hun knieën in het water staan in een lekke tent of, erger nog, worden ingecalculeerd als nevenschade van een bombardement. Het is tijd om werk te maken van zwaardere maatregelen. We moeten zorgen dat hulp deze winter wel binnenkomt in Gaza. Breng diensten en investeringen onder in het handelsverbod. Zorg dat het associatieakkoord echt opgeschort wordt. De minister weet zich gedekt door een meerderheid van deze Kamer. Wat heeft de minister concreet gedaan om dit voor mekaar te krijgen? Welke landen heeft hij gesproken? Er mag namelijk wel iets meer ambitie uit klinken.

De heer Van Baarle (DENK):
200.000 mensen stonden in Amsterdam bij de Rode Lijndemonstratie te demonstreren tegen het kabinet van D66-premier Jetten. Zij spraken schande van premier Jetten. Allereerst: was mevrouw Van der Werf eigenlijk zelf bij de Rode Lijndemonstratie?

Mevrouw Van der Werf (D66):
Nee, dat was ik niet.

De heer Van Baarle (DENK):
Dat zegt eigenlijk al heel erg veel, hè. Als D66 een verklaring uitbrengen waarin je tegen de Rode Lijndemonstranten zegt "we staan naast jullie", maar mevrouw Van der Werf was er zelf niet bij. Meneer Rob Jetten was er niet bij. De fractievoorzitter van D66 was er niet bij. Dat staat symbool voor hoe D66 deze mensen in de steek heeft gelaten door in het kabinet niet meer van een genocide te spreken, door in het kabinet door te gaan met het kopen van wapens van Israël, door in het kabinet niet de sancties te nemen die genomen zouden moeten worden om een genocide te stoppen.