Plenair verslag
Tweede Kamer, 20e vergadering
Woensdag 4 november 2026
-
Begin10:15 uur
-
Sluiting0:00 uur
-
StatusOngecorrigeerd
Opening
Voorzitter: Moorman
Aanwezig zijn leden der Kamer, te weten:
De voorzitter:
Ik open de vergadering van woensdag 4 november 2026.
Mededelingen
Mededelingen
Mededelingen
De voorzitter:
Ik deel aan de Kamer mee dat er geen afmeldingen zijn.
Deze mededeling wordt voor kennisgeving aangenomen.
Begrotingen Klimaat en Groene Groei en Klimaat- en Energiefonds 2027
Begrotingen Klimaat en Groene Groei en Klimaat- en Energiefonds 2027
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van Klimaat en Groene Groei (XXIII) voor het jaar 2027 (37020-XXIII);
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Klimaat- en Energiefonds voor het jaar 2027 (37020-M).
Termijn inbreng
De voorzitter:
Aan de orde is de begroting Klimaat en Groene Groei. Ik heet de bewindspersonen, minister Van Veldhoven en staatssecretaris De Bat van harte welkom. Ik vind het een mooie ochtend en hoop dat u ook allemaal goed heeft geslapen. Ik werd in ieder geval heerlijk wakker en hoop dat dat ook voor u geldt. Ik wil graag als eerste het woord geven aan mevrouw Van Oosterhout namens de fractie van PRO.
Goedemorgen, meneer Van den Berg. U staat al meteen bij de interruptiemicrofoon. U heeft er zin in. Heeft u een punt van orde?
De heer Van den Berg (JA21):
Allereerst: ik heb ook goed geslapen en ik ga niet mevrouw Van Oosterhout interrumperen, maar ik wilde graag een informatieverzoek doen aan het kabinet, over de brief die wij gisteren hebben ontvangen voor de elektriciteitsprijsenvelop. Specifiek wil ik weten wat de voorwaarden zijn waaronder bedrijven dat geld wel of niet kunnen aanvragen. Als die brief er vandaag nog kan komen of uiterlijk morgen bij het debat, heel graag.
De voorzitter:
Dat informatieverzoek wordt doorgeleid. Nu u mij toch even wat tijd heeft gegeven, waarvoor dank, wil ik ook voorstellen aan de Kamer om interrupties onbeperkt te doen, maar wel in blokjes van drie, maximaal 30 seconden per interruptie. En ik handhaaf daar streng op, zeg ik meteen.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Mevrouw Van Oosterhout, goedemorgen. Gaat uw gang.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Goedemorgen. Dank u wel, voorzitter. Een aantal dagen geleden werd mij een klimaatkoffer overhandigd met daarin wensen van kinderen voor het klimaat. De vraag was heel duidelijk: wat willen jullie de bazen van Nederland meegeven? Ik lees er een paar voor. Een gezonde aarde voor iedereen. Het beschermen van de natuur en onze dieren. Stoppen met fossiel. De overkoepelende vraag van deze kinderen was: wat doet dit kabinet voor mij, wat doet dit kabinet voor mijn toekomst?
Deze kinderen zijn niet de enigen die deze vraag stelden. In september liepen meer dan 40.000 mensen de Klimaatmars, en die mensen hadden maar één vraag: waar is Rob Jetten? Waarom, zo vroegen zij zich af, is het opeens makkelijker om je in een Shelloverall te hijsen, in de heetste zomer ooit, dan in actie te komen voor het klimaat? Want na deze zomer en na deze Klimaatbegroting kunnen we onszelf afvragen of het D66 of nog altijd de VVD is die dit ministerie runt. Namens al die mensen die in september meeliepen en namens de meerderheid van de Nederlanders die nog altijd meer klimaatactie willen, vraag ik de minister: waar is Rob Jetten? En waar is de klimaatpartij D66, die beloofde dat het wel kon?
Laten we eens de balans opmaken. Het PBL stelt voor het derde jaar op rij dat er stilstand is, en ook de Raad van State hekelt het gebrek aan actie van dit kabinet. Constateren dat iets moeilijk is om te halen, ontslaat je niet van de verantwoordelijkheid om het alsnog te proberen, zeg ik tegen deze minister. Waar deze minister wel actie op onderneemt, maakt het klimaatbeleid alleen maar oneerlijker. De fossiele subsidies die Rob Jetten afschafte, komen terug. De CO2-heffing die was beloofd aan Europa wordt toch weer afgeschaft. En de enige extra maatregel die dit kabinet neemt, is voor een project van Shell en Total.
En dan, als klap op de vuurpijl, werd niet alleen geld voor duurzame energie met deze Klimaatbegroting verplaatst, maar is er ook nog eens 1,2 miljard afgepakt door Eelco Heinen om cadeaus te geven aan de grootste vermogens.
De voorzitter:
Dat leidt tot een interruptie van de heer Van den Berg.
De heer Van den Berg (JA21):
We gaan gelijk goed van start, maar ik vraag mij wel af of het allerbelangrijkste nou echt is dat de premier in een Shellpak op werkbezoek is gegaan bij een bedrijf als Shell.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
We hebben de heetste zomer ooit gehad. We hebben meer dan 9 miljard aan schade door extreem weer. Dan verwacht je toch van D66, een partij die zich toch presenteert als klimaatpartij, meer actie?
De heer Van den Berg (JA21):
Dan ga ik het toch voor die partij opnemen. Volgens mij is Shell in Nederland namelijk de grootste investeerder in de verduurzaming van Nederland, en daar maakt mevrouw Van Oosterhout dan een probleem van en verwijt dat D66. Ik vind dat onbestaanbaar! We moeten toch juist toejuichen dat bedrijven hier in Nederland willen blijven investeren?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ik weet toevallig het een en ander van Shell. Shell is een van de grootste vervuilers ter wereld, moet echt veel meer doen als het gaat om het tegengaan van gevaarlijke klimaatverandering en is daartoe door de rechter ook opgeroepen. Wat wij ook zien, is dat Shell en al die andere bedrijven de afgelopen maanden 36 miljard euro aan extra overwinst hebben gemaakt, ten koste van gewone mensen.
De voorzitter:
Meneer Van den Berg, tot slot.
De heer Van den Berg (JA21):
Ik vind het jammer dat ik geen antwoord op de vraag hoor. In 2020 verloor Shell nog een hele hoop geld door de coronacrisis. Dat moet dan ook wel gezegd worden. Het gaat vooral om de volgende vraag. Als dat soort bedrijven investeren in Nederland, is mevrouw Van Oosterhout dan ook voornemens om Shell eruit te jagen, inclusief al die goede investeringen, of mag Shell gewoon blijven en doorgaan met wat ze doen?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Het lijkt me geen goed idee als Shell doorgaat met doen wat ze doen, want ze zijn een van de grootste vervuilers ter wereld. Het is heel belangrijk dat zij zo snel mogelijk stoppen met fossiele brandstoffen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ik zou graag van de minister willen horen waarom zij wel geld vond voor Shell, Total en Eelco Heinen, maar niet voor het omlaag brengen van de energierekening van gewone mensen. De noodzaak van klimaatactie werd namelijk pijnlijk duidelijk toen deze zomer kanalen onbevaarbaar werden door de droogte, er duizenden doden vielen door de hitte in heel Europa en de fossiele-importrekening van Europa zomaar opliep met 100 miljard euro.
Voorkomen is beter dan genezen. Maar ook de kansen: Nederland bespaarde sinds de blokkade van de Straat van Hormuz namelijk 8 miljard aan fossiele importen door duurzame energie. Elke geïsoleerde woning, elke windmolen en elke groene fabriek helpt ons om uit de klauwen te blijven van Poetin en Trump. De energietransitie is ook een enorme kans voor de maakindustrie. Voor al die mensen op de Dam en voor de kinderen die deze week hun klimaatzorgen overhandigden, schreeuwt het klimaat om actie. Voor de politici die dat onvoldoende vinden: er is nu echt reden genoeg.
Voorzitter. Mensen in Nederland willen meer klimaatactie, maar nog meer Nederlanders, ruim acht op de tien, vinden het klimaatbeleid oneerlijk. Ze willen dat de lasten tussen burgers en bedrijven eerlijker worden verdeeld, en ze hebben gelijk. Dit kabinet houdt fossiele bedrijven uit de wind, terwijl de energierekening van gewone mensen oploopt. Neem de overwinsten. Sinds de afsluiting van de Straat van Hormuz in februari verdienen de raffinaderijen in Nederland 11 miljoen euro extra — per dag. Van maart tot en met juli was dat samen 1,7 miljard euro aan overwinst, voor Shell, BP en ExxonMobil.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat … U hield al in. Dank u wel voor het helpen van de voorzitter. Ik geef graag het woord aan de heer Vermeer voor een interruptie.
De heer Vermeer (BBB):
Ik heb het even aangehoord, maar op een gegeven moment kun je niet meer blijven zitten. Is mevrouw Van Oosterhout ervan op de hoogte dat de grootste verhogingen van de energierekening komen door het verhogen van belastingen, btw die daar ook nog overheen komt en de toename van de netwerkkosten die komen omdat we door blijven gaan met het inzetten van wiebelstroom? Ondertussen moeten de gascentrales extra draaien, met gas uit onder andere Amerika.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Die enorme toename van de energierekening komt doordat we nog altijd afhankelijk zijn van fossiele energie. We zien dat landen die sneller die verduurzaming hebben doorgezet, minder afhankelijk zijn van fossiel. De energierekening is daar ook een stuk minder hoog. Dat zouden we ook in Nederland moeten doen.
De heer Vermeer (BBB):
Welke landen hebben dan een hoeveel lagere energieprijs dan Nederland? Dat verschil komt gewoon door belastingen.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Bijvoorbeeld Spanje. Volgens mij vinden we elkaar wel wat betreft de energierekening van gewone mensen. Volgens mij vinden we elkaar wel als we vinden dat dit kabinet daar veel meer voor zou moeten doen. We zien in deze Klimaatbegroting dat er niks extra's voor hen wordt gedaan.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Vermeer.
De heer Vermeer (BBB):
Ook voor de ongewone mensen moet de energierekening omlaag, en voor bedrijven. Anders hebben we namelijk geen verdienvermogen meer in Nederland en kunnen al deze investeringen die mevrouw Van Oosterhout graag wil, niet betaald worden. Hoe ziet ze dat?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
We zien dat het kabinet keihard rent als het gaat om het verlagen van de energierekening voor bedrijven. Gisteren hebben we daar nog een brief over gehad. Maar er wordt niks extra's gedaan voor gewone mensen. Daar verzet PRO zich tegen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
De overwinsten zijn geen winsten door slim ondernemen, maar komen door het profiteren van oorlog, betaald door mensen aan de pomp en via hun gasrekening. In 2022 hebben we zulke overwinsten belast met een solidariteitsheffing. Een meerderheid van deze Kamer heeft een motie aangenomen waarin het kabinet wordt gevraagd om dat opnieuw te doen. Wat is daarmee gebeurd? Naar het schijnt niets. Deze motie komt uit april en in augustus stond Nederland nog altijd niet in het rijtje van landen dat daarvoor pleitte in Europa. Ik hoor graag van de minister: waarom niet? Hoe staat het met de uitvoering van de motie? Gaat zij, nu het er in Europa niet van gekomen is, nationaal actie ondernemen?
De heer Van den Berg (JA21):
Wat ik nu hoor over die overwinsten is natuurlijk maar een frame dat wordt gemaakt over dat soort bedrijven. Ik zei het net al even: er zijn ook jaren geweest dat deze bedrijven zeer grote verliezen hebben gemaakt wanneer het even tegenzat. Op die momenten hoor je partijen als PRO helemaal niet over compenseren. Alleen wanneer het goed gaat, mogen we een beetje geld afromen. Mijn vraag is daarom: wat denkt mevrouw Van Oosterhout dat het doet met het investeringsklimaat in Nederland als je continu tot dit soort zaken oproept?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Het was natuurlijk te verwachten dat een partij als JA21 opkomt voor dit soort bedrijven in plaats van voor gewone mensen. Het gaat om 11 miljoen euro extra per dag. Wat PRO betreft is dat echt onbestaanbaar en zou dat geld moeten gaan naar het verlagen van de energierekening van gewone mensen.
De heer Van den Berg (JA21):
Dan zijn wij het met elkaar eens, zeg ik tegen mevrouw Van Oosterhout. Wij willen ook die energierekening naar beneden brengen, maar dan heb je bedrijven zoals Shell, Total, Chevron of Esso nodig om die transitie te kunnen doormaken. Als we alleen maar blijven zeuren over hoe die bedrijven het doen, dan komen we geen stap verder. We zouden naar het kabinet moeten kijken wat mij betreft. Daar zitten de hoge energiebelastingen. Daar wordt niks aan gedaan. Is het dus niet beter als we samen optrekken en het kabinet ertoe gaan bewegen om die energiebelasting echt naar beneden te brengen?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
We zien dat deze winsten geen resultaat zijn van hard werken door deze bedrijven. Deze winsten zijn het resultaat van een illegale oorlog. Het is heel belangrijk dat we die extra winst afromen en dat we die stoppen in het verlagen van de energierekening van gewone mensen.
De voorzitter:
Meneer Van den Berg tot slot.
De heer Van den Berg (JA21):
Afrondend. Hoe ziet mevrouw Van Oosterhout dit nou concreet voor zich? Moeten we nou in dit soort situaties dan ineens 30%, 40% of 50% van de winst gaan afromen, waardoor het hele bedrijf onder druk komt te staan? Gaan we dat dan uitdelen aan alle mensen in Nederland? Het is geeneens een Nederlands bedrijf. Shell is Brits. Hoe wil mevrouw Van Oosterhout dit praktisch gaan doen?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Fijn dat u het vraagt. Er is al een motie van deze Kamer aangenomen die het kabinet oproept tot actie op dit vlak. Die motie roept op om zich aan te sluiten bij een kopgroep van andere Europese landen die hier ook om vragen. Dat is stap één. We hebben nog steeds geen actie van deze minister en de minister van Financiën gezien op dat vlak. Anders vragen we aan de minister: ga eens kijken wat je nationaal kan doen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Voorzitter. Terwijl Nederlanders miljarden euro extra betalen aan energie, boeken fossiele reuzen megawinsten. Terwijl dit kabinet CO2-kosten voor de grootste bedrijven gaat compenseren, lopen die voor gewone mensen op. Terwijl dit kabinet geld steekt in de infrastructuur voor Shell en Total, komt er geen cent extra voor warme woningen. Terwijl dit kabinet de netkosten van huishoudens flink laat stijgen, komt er een korting voor grootgebruikers. Terwijl dit kabinet fossiele subsidies afschaft, stopt het wel de salderingsregeling. Kortom, dit kabinet maakt oneerlijke keuzes en kiest voor oneerlijk klimaatbeleid.
Mevrouw Müller (VVD):
Ik hoor mevrouw Van Oosterhout zeggen dat zij eigenlijk tegen de IKC en de envelop is. Zijn dat volgens haar fossiele subsidies?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ja, dat zijn zeker fossiele subsidies.
Mevrouw Müller (VVD):
Begrijpt mevrouw Van Oosterhout ook dat deze bedrijven deze bedragen nodig hebben om de stap naar elektrificering rond te krijgen, omdat zij anders de financieringsinstrumenten gewoon niet hebben?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
We hebben ook continu gezegd dat wij begrijpen dat de energieprijzen voor bedrijven problematisch zijn en dat daar, als je kijkt naar andere landen, ook echt een probleem zit. Maar we hebben ook gezegd dat het wel heel belangrijk is dat je dat op de juiste manier inricht. Je zou bijvoorbeeld kunnen vragen om een klimaatplan of om eerst te voldoen aan de energiebesparingsplicht voordat je zomaar dat soort geld als een blanco cheque uitgeeft. Belangrijker nog is dat we zien dat het kabinet daar wel geld voor uittrekt, maar dat het geen geld uittrekt om de energierekening van gewone mensen omlaag te brengen. Daar wringt de schoen.
De voorzitter:
Mevrouw Müller tot slot.
Mevrouw Müller (VVD):
Volgens mij is het heel verstandig dat het kabinet met deze dingen komt, omdat daardoor bedrijven hier kunnen verduurzamen en hier de stap kunnen maken naar elektrificatie. Ook u zou dat moeten willen, want ook FNV en CNV roepen dat er brand is in de industrie, omdat we deze banen hier in Nederland zouden moeten willen behouden. Ik zou mevrouw Van Oosterhout willen oproepen om dat ook hier in deze Kamer te doen.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, we zien dat het kabinet keihard rent om de energiekosten voor grote bedrijven te compenseren, maar dat het kabinet niks extra's doet om de energierekening voor gewone mensen omlaag te brengen. Nogmaals, daar wringt de schoen.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Ik ben het zeer eens met alle door u genoemde klimaatmaatregelen voor de toekomst, of de middellange termijn. Ik ben wel nieuwsgierig naar wat PRO heel specifiek zegt over de stijgende energierekeningen waar mensen nú mee te maken hebben. Ik ben voor het isoleren van woningen, voor het verduurzamen van energie en voor schone energie van de toekomst, die niet afhankelijk is van buitenlandse Trumps en dat soort types. Maar wat vindt u dat er nú moet gebeuren?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Volgens mij delen we de zorgen over de energierekening van gewone mensen. Volgens mij zien we allebei dat dit kabinet geen stap extra doet als het gaat om het verlagen van de energierekening voor gewone mensen, terwijl grote vervuilers worden ontzien. We hebben de minister weken geleden al gevraagd om de opties in kaart te brengen om de energierekening nu omlaag te brengen, en daar wachten we nog altijd op.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Oké, maar wat zijn uw opties? U kunt bijvoorbeeld wel heel duidelijk zien dat 51% van de gasprijs is gebaseerd op gebruiksbelastingen. Het neoliberale principe dat je met een stok probeert om mensen te laten verduurzamen, snap ik niet. Mensen die leven in de, meestal, slechtst geïsoleerde woning, zitten nog op het gas en kunnen zelf niet de stap maken om daarvan af te gaan, maar betalen wel die hele hoge gebruiksbelastingen.
De voorzitter:
Uw vraag.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Wat vindt u daarvan? Vindt u niet dat het kabinet moet ingrijpen op ofwel de belasting op gas, ofwel op de belasting in de vorm van btw op energie?
De voorzitter:
Meneer Dijk, we hebben 30 seconden afgesproken. Dat was een beetje te lang.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, we delen de zorg als het gaat om de energierekening van gewone mensen. Wij delen denk ik ook de frustratie dat het kabinet daar niks in doet. We hebben eerder ook al verschillende opties op tafel gelegd. Waarom doet het kabinet wel iets als het gaat om het compenseren van de nettarieven voor de grootvervuilers, maar niks als het gaat om de nettarieven voor huishoudens? Waarom doet het kabinet niks als het gaat om de garanties voor warmtefondsen? Waarom doet het kabinet niks als het gaat om extra maatregelen die warmtepompen en zonnepanelen ook beschikbaar stellen voor huurders? Er zijn een hele hoop opties mogelijk. Wij wachten nog altijd op het kabinet om die opties aan ons te geven.
De voorzitter:
Meneer Dijk, tot slot.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Dank voor het inkijkje in de opties, maar het zijn wel opties die later ingaan. De prijs voor gas ligt nu rond de €1,90 voor mensen. Dat is nu. Daar zitten mensen nu mee. We zouden hier vandaag een voorstel kunnen doen om de btw op energie te verlagen van 21% naar 9%. We kunnen het ook morgen doen en er dan volgende week over stemmen. Maar dat raakt mensen nu direct.
De voorzitter:
Uw vraag.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Mijn vraag is of de fractie van PRO bereid is om te kijken naar het verlagen van de gebruiksbelastingen op energie zodat mensen nú geholpen worden. Verder ben ik het helemaal eens met uw verhaal over schone energie voor de toekomst en voor isolatie.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
De SP doet nu net alsof ik geen voorstellen heb gedaan die ook nu iets zouden kunnen doen voor de energierekening van gewone mensen. PRO is altijd bereid om te kijken naar goede voorstellen, maar is vooral heel erg gefrustreerd dat die niet in de Klimaatbegroting zitten. Het zou namelijk wel mooi zijn als er niet alleen wordt gekeken naar compensatie voor de grootste vervuilers, maar dat de energierekening van gewone mensen ook omlaaggaat.
Mevrouw Müller (VVD):
Mevrouw Van Oosterhout zegt steeds "het ontzien van de grootste vervuilers". Maar begrijpt zij dat als je de elektriciteitskosten dempt, je eigenlijk bedrijven aan het helpen bent die de stap naar elektrificering hebben gemaakt?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, we begrijpen heel goed dat die energierekening en elektriciteitsrekening voor bedrijven een ontzettende hobbel zijn. Wij zien ook dat het nodig is om die elektrificatie verder op gang te brengen. Vandaag gaat het erom dat het ontzettend oneerlijk is dat het kabinet keihard rent als het gaat om de grootste vervuilers, maar niks extra's doet voor de gewone mensen.
Mevrouw Müller (VVD):
Mevrouw Van Oosterhout zegt het weer: "de grootste vervuilers ontzien". Dat doen zij niet; zij helpen bedrijven die de stap naar elektrificering hebben gemaakt en die hele hoge elektriciteitsprijzen hebben.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ja, inderdaad, we zien dat het kabinet wél stappen zet als het gaat om de energierekening van bedrijven, maar dat het niks extra's doet voor gewone mensen.
De heer Van den Berg (JA21):
Nu komen we wel op een interessant punt. Ik sluit me graag aan bij de heer Dijk. Mevrouw Van Oosterhout zegt wel dat zij de energierekening voor de normale mensen wil verlagen, en dat wil ik ook, maar in een eerder debat bleek ook dat mevrouw Van Oosterhout niet overstag wil gaan als dat betekent dat we de belasting op aardgas gaan verlagen. Klopt dat?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Dat zou inderdaad niet de voorkeur van PRO hebben. We hebben een hele hoop andere opties in kaart gebracht. Daar beginnen we ook bij elk debat over. We doen ook continu zelf voorstellen om de energierekening van gewone mensen omlaag te brengen. Ik zou uw frustratie vooral richten op het rechtse minderheidskabinet, dat daar geen voorstellen voor heeft gedaan.
De heer Van den Berg (JA21):
Neenee, neeneenee. Ik richt mijn frustratie op mevrouw Van Oosterhout. Dit is een vorm van links populisme. Je kan niet zeggen dat je mensen wil helpen met hun energierekening, terwijl het juist gaat om de mensen in energiearmoede die in een sociale huurwoning wonen. Díé mensen zitten in de armoede. Die mensen zijn afhankelijk van gas. Waarom helpen we die mensen dan niet? Ik kan daar oprecht boos om worden. Het gaat om die mensen. Laten we die mensen dan ook helpen.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
JA21 doet alsof dat de enige optie is om de energierekening omlaag te brengen. Er zijn ontzettend veel opties om de energierekening van normale mensen omlaag te brengen. Denk aan het compenseren van de nettarieven. Denk aan het verstrekken van warmtepompen en zonnepanelen, ook voor huurders. Denk aan het versneld isoleren van huizen. Denk aan garanties voor warmtenetten. Er zijn ontzettend veel opties. PRO heeft al eerder voorstellen gedaan voor die opties en staat daar nog altijd achter. Wij zijn gefrustreerd dat dit rechtse minderheidskabinet nog altijd niet de opties voor het verlagen van de energierekening naar deze Kamer heeft gestuurd. Dat zou voor het Belastingplan gebeuren.
De voorzitter:
Meneer Van den Berg, tot slot.
De heer Van den Berg (JA21):
Ja, kort. Op de lange termijn zou je dit wellicht kunnen doen. Het klinkt allemaal prachtig, maar ik vind het eerder luchtkastelen. Als je nu iets aan de energierekening wilt doen, zoals PRO hier inderdaad zelf zegt, kunnen we hier morgen voorstellen over indienen en er volgende week over stemmen. Dan hebben ze nog dit stookseizoen een lagere energierekening. Volgens mij zouden we dat dan ook moeten doen. Dat is het eerlijke verhaal.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, het is echt onzin dat de voorstellen die PRO doet, niet ook nu iets zouden kunnen doen aan het verlagen van de energierekening.
De heer Jumelet (CDA):
"Gewone mensen." Ik ben steeds meer benieuwd wie dat dan allemaal zijn, die "gewone mensen". Ik hoorde namelijk net ook "normale mensen". Zullen we het gewoon over "mensen" hebben, of over "huishoudens", wat misschien meer tot de verbeelding spreekt?
De voorzitter:
Uw vraag.
De heer Jumelet (CDA):
Er wordt een tegenstelling gecreëerd tussen bedrijven en mensen en huishoudens. Ik wil toch zeggen dat "gewone mensen", "mensen" of "huishoudens", mensen die in een huis wonen, ook echt werken.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Jumelet (CDA):
Is dit niet een tegenstelling oproepen die eigenlijk niet bestaat? Laten we daar met elkaar duidelijk over zijn.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Wij zien in deze klimaatbegroting dat er niets extra's wordt gedaan voor gewone mensen om hun energierekening omlaag te brengen, terwijl die wel ontzettend in de problemen gaan komen. Daar zit 'm de frustratie in. Ik zou er toch van uit moeten kunnen gaan dat het CDA dat met me eens is, dat we veel meer zouden moeten doen om deze mensen te helpen?
De heer Jumelet (CDA):
Volgens mij is er een noodfonds en zijn er allerlei subsidieregelingen. Ik wil ook graag van PRO en van mevrouw Van Oosterhout horen of er ook nog positieve dingen te melden zijn.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
We zijn kritisch op deze begroting. Als we kijken naar deze begroting, zien we dat het niet alleen het gat met de ambitie niet dicht, dat er nog altijd een enorm gat is als het gaat om de klimaatdoelen. Drie jaar stilstand. Aan de andere kant zien we vooral ook dat het echt een oneerlijke begroting is. Daar hebben we het vandaag met elkaar over.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Daarom heb ik de volgende vragen: "Wat doet de minister om huizen beter te isoleren? Wat doet de minister om huizen goedkoper en duurzamer te verwarmen? Wat doet de minister om de hoge netkosten naar beneden te krijgen? Wat doet de minister om zonnepanelen en warmtepompen betaalbaarder te maken, ook voor mensen die huren en mensen met een kleine beurs?"
Tekenend is de uitrol van warmtenetten. Steeds meer projecten van gemeenten en energiegemeenschappen gaan stoppen of in de pauzestand. Dat komt door financiële onzekerheid en de onduidelijkheid over de subsidieopties en een waarborgregeling. Het geven van een waarborg is voor financiers cruciaal om een start te kunnen maken en zal leiden tot een lagere rente. Die garantieregeling, in welke vorm dan ook, is de grote bottleneck die moet worden opgelost. Dit kabinet neemt wel 1,3 miljard euro aan risico's weg voor Shell en Total, maar voor warmteprojecten loopt het kabinet minder hard. Ondanks dat er al geld is gereserveerd, heeft de minister nog geen regeling uitgewerkt.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik ben het met veel van wat mevrouw Oosterhuis zegt eens, zeker over dat laatste punt, van die warmte. Dat loopt op dit moment gewoon helemaal dood eigenlijk. Maar ik wil het toch nog even hebben over de bedrijvigheid, waar mevrouw Van Oosterhout eerder op werd geïnterrumpeerd. Beseft PRO hoe groot de noodsituatie is van de industrie in Nederland? De basischemie staat eigenlijk op omvallen. Als we een investeringsronde missen bij Dow Chemical, bij Shell Moerdijk of bij Tata Steel, dan is het een kwestie van tijd voor deze bedrijven weg zijn uit Nederland. Wat is dan de boodschap van mevrouw Van Oosterhout daarin?
De voorzitter:
We hebben 30 seconden afgesproken, meneer Grinwis. Er is een onbeperkt aantal interrupties in blokjes van drie, maar max 30 seconden.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, ik ga niet mee in dat frame, want het is heel duidelijk. Ik kom elke vrijdag op werkbezoek bij bedrijven die echt problemen hebben als het gaat om hun energierekening. Dat zien we. Maar ik probeer hier continu, al dit hele debat, te vertellen dat wij zien dat er in de klimaatbegroting wel extra stappen worden gezet voor hen, maar dat er niks extra's gedaan wordt voor gewone mensen. Daarin zit 'm onze frustratie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Was het maar een frame, dan konden we het hier met elkaar bevechten, maar het is geen frame. De hoofdkantoren van Dow, van Shell en van Tata zitten niet hier in Nederland, niet in Europa, in de Europese Unie; die zitten in de VS, in het VK en in India. Als zij besluiten een investeringsronde om de fabriek te upgraden en te verduurzamen hier niet te doen, dan kun je er eigenlijk bijna vergif op innemen dat het over vijftien, twintig jaar is afgelopen.
De voorzitter:
Uw vraag.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Welke boodschap heeft PRO aan dit feit?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Als de heer Grinwis de debatten over de verduurzaming van de industrie heeft gehoord, heeft hij gehoord dat wij continu voorstellen doen voor de toekomst van de industrie, dat wij continu voorstellen hebben gedaan als het gaat om het opschalen van groene ketens en dat wij continu voorstellen hebben gedaan als het gaat om hoe die economie van de toekomst eruitziet. Nogmaals, ik ga niet mee in dit frame.
De voorzitter:
Meneer Grinwis, tot slot.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik constateer dat PRO dartelt naar een La La Land dat niet bestaat. Dit is echt een heel groot issue. Ik maak mij daar grote zorgen over. Ik snap de kritiek op de fossiele subsidies. Ik snap de kritiek dat subsidies worden verstrekt zonder harde afspraken over energiebesparing. Ik snap het allemaal, maar de situatie is veel urgenter dan wij hier met elkaar in dit debat ongeveer doorhebben, want deze fabrieken staan op het punt om uit Nederland te verdwijnen.
De voorzitter:
Uw vraag?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Niet vandaag of morgen, maar wel over vijftien jaar. Ik roep PRO op om daar echt een boodschap aan te hebben, want ik constateer dat dat niet zo is.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ik zou de heer Grinwis willen oproepen om vooral samen met PRO op te trekken om te investeren in de economie van de toekomst.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Kan de minister toezeggen dat zo'n regeling voor de warmtenetten met spoed wordt uitgewerkt om te voorkomen dat projecten die in onzekerheid verkeren nu omvallen en de Kamer daar voor het kerstreces over te informeren?
Voorzitter. Dan kernenergie. Dit kabinet zet alle ballen van het Klimaatfonds op kerncentrales die er op z'n vroegst in 2040 staan, als ze er al ooit komen. Het eigen departement schrijft wat dat betekent. In andere sectoren kunnen daardoor niet alle langetermijninvesteringen worden gedaan die nodig zijn voor de transitie. Het kabinet laat dus alle andere sectoren in de wachtstand staan: die fabriek elektrificeren, je huis verduurzamen of de netkosten verlagen. Alles moet wachten op dat ene prestigeproject, op die ene belofte op een billboard. Tientallen miljarden voor een project in een provincie die het niet wil of in een provincie waar het niet kan.
Voorzitter. Dit klimaatbeleid kan zoveel eerlijker, en het moet eerlijker. Gebruik de overwinsten van raffinaderijen voor het isoleren van woningen, schaf fossiele subsidies af en steek het geld in het betaalbaar houden van de energierekening. Stop met de onrealistische plannen voor kerncentrales en gebruik het geld voor de economie van de toekomst.
Voorzitter. Nogmaals, het moet eerlijker, en niet alleen voor huishoudens, maar vooral voor al die bedrijven die wel vooruit willen. Het afgelopen jaar ben ik bij hen op werkbezoek geweest, van Rotterdam tot Groningen. Ik ben bij groene koplopers geweest die van de transitie in Nederland een succes willen maken: bedrijven in de groene chemie die met afval duurzame energie of biogrondstoffen een alternatief vormen voor de fossiele industrie en import, of de cleantech maakindustrie, waarin inmiddels tienduizenden mensen werken aan de elektrificatie van Nederland, van batterijen en zonnepanelen tot een slim net en warme woningen. Hoewel dit de grote bedrijven van de toekomst zijn, gaat het hier in Den Haag nauwelijks over hen, want hoe hoger je uitstoot, hoe vaker je aan tafel zit en des te hoger de beschikbare subsidie. Sterker nog, ik durf wel te zeggen dat zolang een fossiele raffinaderij voor meer subsidie in aanmerking komt dan al die groene koplopers, wij het verkeerde industrie- en klimaatbeleid voeren. Dan subsidiëren we behoud in plaats van vernieuwing.
Voorzitter. Een toekomst met minder import en uitstoot, meer gezondheid en banen in Nederland komt niet vanzelf. Een groot deel van de CO2-reductie na 2030 moet komen van technieken die we de komende jaren zullen moeten opschalen en commercieel rendabel moeten maken. De overheid zal daarin moeten investeren, maar deze minister doet het tegenovergestelde. In één jaar tijd gaat er meer geld naar CCS dan naar alle subsidies voor de nieuwe industrie bij elkaar. Cruciale regelingen lopen de komende jaren af of worden sterk verkleind. Ik citeer de ambtenaren van de minister: "Een voortzetting of groter budget maakt het mogelijk om deze regelingen met voldoende slagkracht voort te zetten. Daardoor kunnen innovatieve projecten en investeringen gerealiseerd worden en bijdragen aan het toekomstig verdienvermogen, verduurzaming en de weerbaarheid van Nederland en Europa."
Mevrouw Müller (VVD):
Ik voel mij toch een beetje geneigd om een aantal woorden van mevrouw Van Oosterhout te nuanceren. Het kabinet heeft voor de komende zes jaar juist 8 miljard aan SDE++-subsidies vrijgemaakt.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Het Klimaatfonds is straks leeg. We kijken een ravijn in.
Mevrouw Müller (VVD):
Ja, en dan zeg ik tegelijkertijd … Nee, ik zeg helemaal niet ja. Ik zeg: voor zes jaar is er 8 miljard SDE++-subsidie vrijgemaakt. Hoe kunt u dit dan zeggen? Het kabinet maakt voor CCS 1,3 miljard vrij. Die is overigens ook heel belangrijk voor de verduurzaming in Nederland. Tegelijkertijd maken wij voor de komende zes jaar 8 miljard vrij voor SDE++. Dat gaat naar hernieuwbare energie. Hoe kunt u deze vergelijking dan maken?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
We zien dat in één jaar tijd meer geld naar CCS gaat dan naar alle subsidieregelingen voor het opschalen van de nieuwe industrie samen. Dat is scheef. We moeten echt nagaan hoe we de industrie van de toekomst van de grond kunnen krijgen, en daar is geld voor nodig. We zien dat dit kabinet daar niet de juiste middelen voor uittrekt.
Mevrouw Müller (VVD):
Dan ga ik toch nog maar een keer het plaatje voorleggen. Voor een jaar wordt 8 miljard uit de subsidie voor SDE++ vrijgesteld. Dat is natuurlijk veel meer dan 1,3 miljard. Ik begrijp niet hoe je dat niet kan ...
De voorzitter:
Via de voorzitter.
Mevrouw Müller (VVD):
... hoe — via de voorzitter — mevrouw Van Oosterhout dat niet kan toegeven.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, ik zou mevrouw Müller willen vragen om de brief van de minister te lezen, want daarin wordt heel duidelijk dat ambtenaren de zorgen delen die PRO heeft, dat een voortzetting of groter budget het mogelijk maakt om deze regeling met voldoende slagkracht voort te zetten en dat daardoor innovatieve projecten en investeringen gerealiseerd kunnen worden. Die hebben ook grote zorgen dat dat met het huidige financiële plaatje niet gaat lukken en dat die nieuwe toekomst zo niet van de grond gaat komen.
De heer Van den Berg (JA21):
Ik hoorde PRO hier spreken over de industrie, over de economie van de toekomst. Ik vraag mij dan steeds meer af wat daar allemaal wel en niet bij hoort. Want ik hoor dan "groene chemie", "industrie helpen". Neem bijvoorbeeld een bedrijf als Nyrstar, dat zink produceert in Budel. Hoort dat bij de economie van de toekomst?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ik ben zelf bij Nyrstar op bezoek geweest. Dat is een bedrijf dat sterk heeft geëlektrificeerd. Kijk, waar het PRO om gaat, is dat dit kabinet geen duidelijke visie heeft over hoe die industrie er straks uitziet. Wat we nu vooral doen, is bezig zijn met het financieren van behoud. Wat we veel te weinig doen, is echt dat opschalen van groene ketens. Wat we veel te weinig doen, is het echt opschalen van die groene fabrieken die ons straks weerbaarder kunnen maken, die ervoor kunnen zorgen dat we onafhankelijk kunnen worden van fossiel, bijvoorbeeld in de groene chemie. Daar gaat mijn bijdrage over.
De heer Van den Berg (JA21):
Oké, maar nu hebben we wel een flinke inconsistentie te pakken in het verhaal van PRO. Ik hoor net dat we fossiele subsidies aan het uitdelen zijn, dat het kabinet alleen maar bezig is om die industriële bedrijven te stutten. Maar juist bedrijven zoals Nyrstar, die geëlektrificeerd zijn, die het zink produceren dat we nodig hebben voor de batterijen die mevrouw Van Oosterhout zo graag wil, gaan kapot aan de hoge energieprijzen die er nu zijn, en aan de hoge belastingen. Dus als mevrouw Van Oosterhout zegt dat ze die bedrijven niet wil subsidiëren, snapt ze dan niet dat ze die groene toekomst — wat dat ook is — dan ook weggooit?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
JA21 legt mij nu woorden in de mond, want ik heb nooit gezegd dat we deze bedrijven nooit willen subsidiëren. Wat ik wel heb gezegd, is dat het belangrijk is dat we, als we subsidies geven aan bedrijven, daar dan ook duidelijke voorwaarden aan stellen, en dat we er wel voor zorgen dat we, als we geld geven aan bedrijven, daar dan ook duidelijke verduurzamingsvoorwaarden aan stellen.
De voorzitter:
De heer Van den Berg, tot slot.
De heer Van den Berg (JA21):
Ja, afrondend, voorzitter. Ik hoor hier meerdere keren "fossiele subsidies" en dat we alleen maar de grote bedrijven, de industriële, zouden helpen. Maar juist deze bedrijven hebben wij nodig voor die groene chemie. Juist die bedrijven moeten we niet het land uit jagen. Juist die bedrijven hebben nu de steun nodig die het kabinet nu voor een gedeelte voorstelt. Gaat mevrouw Van Oosterhout daar dan ook achter staan? Of gaat ze er dan eerlijk over zijn dat ze die bedrijven toch niet in Nederland wil hebben? Het is kiezen of delen.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, dit is echt de grootst mogelijke onzin. Waar mijn bijdrage over gaat, is dat we die nieuwe groene ketens moeten opschalen, dat het heel belangrijk is dat we ook daar geld voor uittrekken en dat we nu zien dat het kabinet dat niet doet.
De heer Vermeer (BBB):
De heer Van der Berg maakt hier echt wel een goed punt. Het gaat niet om waar de bijdrage van mevrouw Van Oosterhout over gaat, dus om dat steeds te herhalen. De concrete vraag is: is een bedrijf als Nyrstar volgens Van Oosterhout, volgens PRO, een bedrijf dat een toekomst mag hebben in Nederland, ja of nee?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ik vind het heel bijzonder dat ik nu bevraagd word over een apart bedrijf. Ik ben daar langs geweest. Ze zijn ontzettend geëlektrificeerd. Ja, het levert een bijdrage aan Nederland. Waar mijn bijdrage over gaat en waar ik het kabinet ook op bevraag, is dat wij zien dat er wel continu wordt geïnvesteerd in het behoud van industrie, maar dat er amper iets wordt gedaan aan het opschalen van die groene ketens. Dat mis ik gewoon.
De heer Vermeer (BBB):
Dit bedrijf is volstrekt groen. Mevrouw Van Oosterhout is er geweest. Dat is niet relevant, omdat ze niet eens een antwoord wil geven op de vraag over de toekomst van het bedrijf. Heeft volgens mevrouw Van Oosterhout, volgens PRO, een bedrijf als Nyrstar toekomst in Nederland, wat PRO betreft?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ja, en ik heb ook nooit gezegd dat dat niet zo is. Dus ik begrijp niet waarom ik hier nu drie keer op word bevraagd.
De voorzitter:
De heer Vermeer, tot slot.
De heer Vermeer (BBB):
Wij bevragen u hier vijf keer op, en dat is niet omdat ... Tja, dat mevrouw Van Oosterhout dat niet snapt, komt gewoon doordat ze niet antwoordt op een vraag. Als we daarmee beginnen, kunnen we hier tenminste een normaal debat hebben. Dank u wel.
De voorzitter:
Mevrouw Van Oosterhout? U hoorde geen vraag. Ik geef een interruptie aan de heer Klos.
De heer Klos (D66):
Ik heb een verhelderende vraag op hetzelfde punt. Mevrouw Van Oosterhout zei, denk ik, terecht: je moet niet uitsluiten dat je geld geeft aan deze bedrijven, juist omdat ze al geëlektrificeerd zijn en je ze voor Nederland wil behouden. Ze zegt ook terecht: daar moet je wel voorwaarden aan stellen. Regelingen die nu bestaan, bijvoorbeeld de IKC, maar ook de elektriciteitsenvelop en de manier waarop het kabinet die wil vormgeven, stellen als voorwaarde dat 50% in verduurzaming gestoken moet worden. Is dat voor mevrouw Van Oosterhout dan niet een voorwaarde die ook juist goed is voor het klimaat?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, het is belangrijk dat we elke cent die we uitgeven, maar één keer kunnen uitgeven, dus we moeten ook zorgen dat dat echt wordt geïnvesteerd in de economie van de toekomst. Wat PRO betreft zouden daar best nog wat extra voorwaarden aan gesteld mogen worden. Maar waar het voor mij vandaag in de kern om gaat, is dat we in deze Klimaatbegroting zien dat er wel wat extra's wordt gedaan voor deze bedrijven en dat er niks extra's wordt gedaan voor gewone mensen.
De heer Klos (D66):
Over die begroting heb ik nog een vraag. In die begroting zitten inderdaad massale investeringen in hernieuwbare energie, in wind op zee, en ook in energiebesparing, het tegengaan van netcongestie en de verduurzaming van de industrie. Dat is, denk ik, allemaal een goede eerste stap richting die klimaatdoelen. Wat heeft voor PRO prioriteit om te verbeteren binnen deze begroting? Wat zou er nou nog anders moeten?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Volgens mij heb ik elf minuten de tijd om dat duidelijk te maken. Volgens mij zit dat 'm er aan de ene kant in dat we nu voor het derde jaar op rij stilstaan, dat dit kabinet niks extra's doet ten opzichte van het vorige kabinet en dat wij ons afvragen: zit hier nou echt een D66-minister of zit hier een VVD-minister? Aan de andere kant zien we dat de Klimaatbegroting ook niet eerlijk is. Daar heb ik continu op gehamerd. We zien dat fossiele subsidies niet worden afgeschaft, dat de CO2-heffing wel wordt afgeschaft en dat er niks extra's wordt gedaan voor gewone mensen. Ik neem aan dat D66 dat met me eens is.
De voorzitter:
Meneer Klos, tot slot.
De heer Klos (D66):
Dat het kabinet niks doet, klopt natuurlijk niet. De directeur van het PBL zegt daarom ook dat dit kabinet er net zit en repareert wat het vorige kabinet heeft afgezwakt, en moedigt het kabinet aan om richting de klimaatdoelen te gaan. Dat zie je dus ook al deels in deze begroting verwerkt. Dat klopt dus gewoon niet. Dan blijft de vraag staan: wat wil PRO dan doen? Ik proef dat het grootste argument is: we moeten ook iets doen aan de energierekening voor mensen. Dat ben ik met PRO eens. Wat stelt PRO dan voor om te doen binnen deze begroting, naast al datgene wat het kabinet al doet in de andere begrotingen?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Wat we zien in deze begroting, is dat er wel 1,3 miljard euro wordt uitgetrokken voor een project van Shell en Total, dat er 1,2 miljard euro uit deze Klimaatbegroting wordt gehaald voor Eelco Heinen, dat fossiele subsidies niet worden afgeschaft, dat de CO2-heffing wel wordt afgeschaft en dat er tegelijkertijd niks extra's wordt gedaan voor gewone mensen. Die optelsom stelt gewoon dat wij ontzettend kritisch zijn op deze begroting.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat ... Het is in deze zaal niet de bedoeling om ambtenaren te citeren, want die kunnen zich hier niet verdedigen. Laat me dat dus gezegd hebben en gaat u dan vooral verder.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Voorzitter, dat ging om wat er in de brief stond van de minister.
Ik vraag de minister nogmaals: wat gaat zij doen voor de industrie? Hoe gaat ze ervoor zorgen dat er geïnvesteerd wordt in de opbouw van de nieuwe industrie? Kan zij toezeggen dat ook de nieuwe industrie aan tafel zit bij de voorjaarsplannen die nu worden gemaakt?
Voorzitter, tot slot. Na een donker voorjaar wordt ons een groen voorjaar beloofd. Of het nou gaat om circulaire economie of om afspraken met de industrie om geld voor wijk of groene belastingen: voor alles wordt doorverwezen naar het voorjaar. Maar wat is het commitment van het kabinet als het gaat om dit groene voorjaar? Wat wordt precies het doel met het voorjaarspakket? Welk proces wordt er doorlopen? Wie worden er betrokken? Wat is de rol van andere departementen en van de minister-president, vraag ik aan deze minister. De minister schrijft het zelf: er is vrijwel geen vrije ruimte meer binnen het Klimaatfonds. Zonder nieuw geld blijft dat voorjaarspakket wensdenken. Ik spreek geen expert, geen ondernemer of organisatie die daar anders over denkt.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ik hoor daarom graag van de minister hoe zij ervoor gaat zorgen dat 2030 geen ravijnjaar wordt. Datzelfde geldt voor de circulaire economie. Gaat ze boter bij de vis leveren? Komt er ook na 2030 een oplossing voor het Klimaatfonds?
Voorzitter, afrondend. Deze minister heeft een halfjaar kunnen warmlopen, inlezen en studeren op hoe het wél kan. Ze vroeg ons om geduld en dat doet ze nog steeds, maar mijn fractie heeft genoeg gewacht. Al die mensen bij de Klimaatmars hebben genoeg gewacht. De groene toekomst heeft genoeg gewacht. Dit klimaatbeleid moet zo veel ambitieuzer, zo veel steviger en zo veel eerlijker.
Dank u wel.
De heer Van den Berg (JA21):
Ik denk dat we inderdaad op een punt zijn gekomen waarop er gekozen moet worden, zoals mevrouw Van Oosterhout zelf ook zegt. Maar volgens mij ligt de volgende keuze hier voor: gaan wij door met eindeloos windturbines op zee bouwen, het verder opplussen van de netwerkkosten, nog hogere belastingen, hogere energieprijzen en de industrie het land uit jagen, óf kiezen we er nu voor om de industrie te stutten en gaan we voor de welvaart van Nederland, met een geleidelijker verduurzamingspad? Volgens mij is het eerste punt van PRO en zit ik in het tweede punt. Wat moet het kabinet kiezen volgens mevrouw Van Oosterhout?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Het is aan dit minderheidskabinet om een meerderheid te regelen en het is aan deze minister om een meerderheid voor deze begroting te regelen.
De heer Van den Berg (JA21):
Als het kabinet toch kiest voor de verstandige keuze, voor optie twee, voor het stutten van de industrie, voor lagere energieprijzen, wat zijn dan de acties van mevrouw Van Oosterhout richting deze begroting?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Ik zal de opsomming nog een keer maken. We zien in deze begroting 1,3 miljard staan voor een project van Shell en Total. Er wordt 1,2 miljard uit de Klimaatbegroting gehaald. Dat gaat naar Eelco Heinen. De fossiele subsidies blijven bestaan. De CO2-heffing wordt afgeschaft en er wordt niks extra's gedaan voor gewone mensen. Die optelsom maakt gewoon dat wij ontzettend kritisch zijn.
De voorzitter:
De heer Van den Berg, tot slot.
De heer Van den Berg (JA21):
Dan probeer ik toch nog een stukje te vinden waarop we elkaar in het midden kunnen vinden. Dat is toch weer de industrie. Ik had het net over Nyrstar, maar er zijn veel bedrijven in Nederland die willen verduurzamen. Ze zijn zelfs een voortrekker erin, maar ze overleven het gewoon niet door de netwerkkosten. Kunnen mevrouw Van Oosterhout en ik samen optrekken om in ieder geval die bedrijven, hoe industrieel en in het verleden misschien wel fossiel ook, toch te gaan helpen middels deze begroting?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
In algemene zin delen de heer Van den Berg en ik de zorgen over de energierekening voor bedrijven en voor gewone mensen. Het is heel belangrijk dat het kabinet daarin een goede balans vindt.
Mevrouw Müller (VVD):
Ik wil toch even gezegd hebben dat ik het gek vind dat er steeds naar Eelco Heinen verwezen wordt. Het gaat over de minister van Financiën, die opkomt voor het Nederlandse belang. In het hele verhaal van mevrouw Van Oosterhout heb ik een stukje realiteit gemist: uitvoeringsproblematiek. Hoe kijkt mevrouw Van Oosterhout naar bijvoorbeeld netcongestie?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Het is natuurlijk een bekend verhaal van de VVD: alle problemen met het klimaatbeleid komen door netcongestie. Laten we wel wezen: ook het PBL heeft gezegd dat dat geen excuus is om nu niks te doen.
Mevrouw Müller (VVD):
Allereerst is het helemaal geen bekend verhaal van de VVD. De netcongestie is wel acute problematiek. Het is een grote crisis. Op dit moment is die crisis misschien wel groter dan de stikstofcrisis. Ik vind het gek dat mevrouw Van Oosterhout in haar hele betoog met geen enkele oplossing komt om te kijken hoe we de netcongestie kunnen doorbreken.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Zo'n beetje in elk debat spreken we over netcongestie en over oplossingen voor netcongestie zoals het flexibeler inrichten. Warmtenetten kunnen natuurlijk ook een goede oplossing zijn. Maar laten we wel wezen: het kan natuurlijk niet zo zijn dat we alles on hold zetten vanwege netcongestie. Netcongestie is een file op het stroomnet en dat betekent niet dat er niets meer zou kunnen.
De voorzitter:
Mevrouw Müller, tot slot.
Mevrouw Müller (VVD):
Daarover ben ik het met mevrouw Van Oosterhout eens, maar het zou haar sieren als zij in haar inbrengen, als zij het kabinet op blijft roepen om grotere stappen en meer stappen te zetten, ook in zicht houdt dat er wel degelijk grote uitvoeringsproblematiek is, die eerst opgelost dient te worden.
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Daarover verschillen we dus van mening. Het is niet zo dat dat eerst opgelost moet worden. Die dingen kunnen wel degelijk ook parellel bestaan. Er zijn nog een hele hoop andere zaken die ik ook graag had willen benoemen, maar ik had helaas maar elf minuten.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Wat vindt de fractie van PRO van het verlagen van de btw op energie van 21% naar 9%?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Volgens mij heb ik die vraag net al beantwoord.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Dan is het mij onduidelijk. Ik wil graag horen of u daar voor of tegen bent. Als u daartegen bent, wat zijn uw argumenten daar dan voor?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, volgens mij hebben we dat net al uitgebreid gewisseld. Volgens mij delen de SP en PRO de zorgen wat betreft de betaalbaarheid van de energierekening. Volgens mij delen we ook dat dit kabinet daar nog veel te weinig in onderneemt. Volgens mij delen we ook dat we dit kabinet oproepen om op dat punt nu echt met stappen te komen.
De heer Jimmy Dijk (SP):
Het spijt me, maar ik weet het echt niet. Bent u ervoor of vindt u het geen goed idee om de btw op energie te verlagen? Ik ben gewoon benieuwd. Ik heb geen antwoord gehad. Ik weet niet of u er nou voor bent of niet. U heeft een aantal maatregelen genoemd, maar bent u voor of tegen het verlagen van de btw op energie?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, we zijn altijd bereid om te kijken naar goede voorstellen als het gaat om het verlagen van de energierekening van gewone mensen. Daar hebben we zelf voorstellen voor gedaan in het verleden. We wachten ook nog altijd op dat overzicht van de minister over het verlagen van de energierekening voor gewone mensen. Laten we daar vooral samen in optrekken.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van Oosterhout. Dan geef ik graag het woord … O, nee. Voordat u gaat … Ik dacht dat meneer Flos … Nee, meneer Klos. Ik verwar gewoon uw voorletter met uw achternaam. Dat is een mooie, creatieve combinatie. Meneer Klos, voordat u zo meteen zelf het spreekgestoelte betreedt, heeft u nog een interruptie.
De heer Klos (D66):
Voorzitter, ik dacht dat u zo lekker geslapen had, maar dat viel dus misschien wel mee!
De voorzitter:
Ik heb heerlijk geslapen; daar ligt het niet aan.
De heer Klos (D66):
Ik heb nog een laatste vraag aan mevrouw Van Oosterhout. Zij zei net wel iets raaks, namelijk dat het ook aan het kabinet is om meerderheden te vinden voor zo'n begroting en überhaupt voor begrotingen. Ik denk dat het ook een taak is van ons hier samen in de Kamer. Wij hebben daar ook een grotere rol in te spelen bij zo'n minderheidskabinet. Ik vroeg net wat PRO dan wel wil doen. Toen kreeg ik eigenlijk toch weer de analyse terug van wat PRO niet wil of waar het de begroting tekort vindt schieten. Ik wil dus toch nog een poging wagen.
De voorzitter:
Ja. Wat is uw vraag?
De heer Klos (D66):
De partijleider van PRO heeft gezegd: we zijn bereid tot compromissen. Tot welk compromis is PRO bereid bij deze Klimaatbegroting?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
PRO wil nog altijd een overkoepelende deal op al die begrotingen. We gaan vanmiddag natuurlijk ook het gesprek daarover verder met elkaar voeren. Ik ben het wel met de heer Klos eens dat het jammer is dat we nu op zo'n punt beland zijn dat er nog zo veel onzeker is.
De heer Klos (D66):
Dat is niet helemaal het punt dat ik maakte. Het punt dat ik maakte, is dat we toch tot een vergelijk zullen moeten komen over hoe we ervoor gaan zorgen dat de windcapaciteit tien keer groter wordt en we al die investeringen in hernieuwbare energie kunnen doen. Waar zit dan de focus voor PRO? Wat zou er moeten verbeteren aan deze begroting — PRO is vrij kritisch — om daar steun aan te kunnen verlenen?
Mevrouw Van Oosterhout (PRO):
Nogmaals, we willen heel graag zo'n overkoepelende begrotingsdeal. Daarbij zal dan ook over klimaat worden gesproken. Mocht het zo zijn dat dat toch niet gaat gebeuren, dan zullen we deze klimaatbegroting naast ons verkiezingsprogramma leggen.
De voorzitter:
Meneer Klos is tevreden. Dank u wel, mevrouw Van Oosterhout. Dan geef ik graag het woord aan meneer F. Klos namens de fractie van D66. Gaat uw gang.
De heer Klos (D66):
Dank u wel, voorzitter. Hans van Mierlo werd de meester van de paradox genoemd. In zijn toespraken, die ik in gebundelde vorm heb verminkt met ezelsoortjes en onderstrepingen, drentelde hij met drie extra ommetjes naar zijn conclusies. Voor alle oplossingen bedacht hij drie nieuwe problemen. Alle vanzelfsprekendheden werden onderworpen aan nader onderzoek. Politieke conventies waren een mikpunt van spot. Het feit dat ik hier aan het begin van een begrotingsdebat namens mijn partij de naam van de oprichter van die partij aanroep, had hij dan ook vreselijk gevonden. Ik doe het toch, omdat ik me afvraag hoe hij als eerste moderne milieupoliticus zou kijken naar de paradox van deze tijd.
Op een moment dat bijna alles in de wereld mis lijkt te gaan, gaat er één ding onwaarschijnlijk goed: de revolutie van schone energie. We staan op de rand van een zeldzaam moment van transformatie in de geschiedenis van de mens. Een paar eeuwen geleden trokken we onszelf naar de moderniteit door de verbranding van kolen, gas en olie uit de grond. Voor overvloedige, goedkope energie gaan we ons nu richten op die gigantische brandende bol in de lucht. Decennialang riep iedereen dat dat onmogelijk was. Toen de Amerikaanse president Jimmy Carter in de jaren zeventig zonnepanelen op het Witte Huis legde, werd hij uitgelachen. Nu kan president Trump de opmars van zonnepanelen en windmolens zelfs in staten als Texas niet meer stuiten. In 1993 schreven de grote Duitse energiebedrijven in een paginagrote advertentie in de landelijke kranten dat groene stroom van zon en wind nooit meer dan 4% van de stroomvoorziening zou zijn. Dat is inmiddels al 60%. In het meest radicale groene scenario dat TenneT in 2010 kon uitdenken, zou Nederland in 2030 misschien wel 4 gigawatt aan zonnepanelen hebben. We hebben inmiddels het zevenvoudige, zeven keer. Ik kende de stijlfiguur "zevenmijlslaarzen" alleen uit sprookjes, maar dat die in de werkelijkheid in de energietransitie toegepast zou worden, had zelfs ik niet verwacht.
Zoals altijd in de politiek roept dat de vraag op hoe wij daarmee omgaan. Wat ik zie van dit kabinet geeft vertrouwen. Alle seinen staan op groen. Na jaren van stilstand is zowel een reparatie als een versnelling ingezet. Minister Van Veldhoven doet nieuwe miljardeninvesteringen in de uitrol van groene technologie en in een vertienvoudiging van de windcapaciteit op de Noordzee. Ze neemt wereldwijd de leiding in het uitfaseren van fossiel. Staatssecretaris De Bat, die naast haar zit, doet zijn deel om met kernenergie CO2-vrije stroom toe te voegen en werkt de klok rond om ruimte te maken op het stroomnet.
Dat werk wordt ook zichtbaar in de begroting voor 2027. Het subsidiewerkpaard van de energietransitie wordt in de boeken gezet. Zo komen projecten van de grond voor grootschalige zonne-energie, windenergie, industriële warmtepompen, geothermie en waterstof. De begroting bevat ook alvast het noodzakelijke deel van 60 miljard, dat gereserveerd is voor wind op zee, om in 2027 alvast windparken te kunnen tenderen. Er is ook steun voor de ontwikkeling van kleine kerncentrales. En dan zijn er nog forse bedragen voor energiebesparing door kleine ondernemers, het tegengaan van netcongestie en de verduurzaming van de industrie. Dat is dus precies wat de directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving bedoelde toen hij zei: "Dit kabinet is pas net begonnen en neemt maatregelen die repareren wat het vorige kabinet heeft afgezwakt."