Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Kostić over het gebrek aan maatschappelijk draagvlak voor het convenant toekomstbestendige gewasbescherming
Vragen van het lid Kostić (PvdD) aan de Minister en de Staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur over het gebrek aan maatschappelijk draagvlak voor het convenant toekomstbestendige gewasbescherming (ingezonden 19 augustus 2026).
Antwoord van Staatssecretaris Erkens (Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur)
(ontvangen 5 oktober 2026). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2025–2026,
nr. 2944.
Vraag 1
Kent u de brief «Geen convenant toekomstbestendige gewasbescherming zonder maatschappelijke
organisaties» van negen natuur- en gezondheidsorganisaties?1
Antwoord 1
Ik ken inderdaad deze brief.
Vraag 2
Waarom noemt u in uw Kamerbrief2 niet dat Natuur & Milieu en LandschappenNL, die aan de convenantstafel zaten, niet
hebben getekend vanwege een gebrek aan ambitie in de convenantstekst?3 Bent u bereid dit met onderliggende redenen alsnog in een brief naar de Kamer te
communiceren? Zo nee, waarom bent u niet transparant en informeert u de Kamer niet
proactief volledig?
Antwoord 2
De Kamerbrief beschrijft het onderhandelingsresultaat van het hoofdlijnenconvenant.
Het klopt dat Natuur & Milieu en LandschappenNL dit hoofdlijnenconvenant niet hebben
getekend en zij zijn daarmee geen partij in dit convenant en diens resultaten. Ik
wil graag het bij deze partijen zelf laten om eventueel toe te lichten waarom zij
hebben afgezien van het ondertekenen van dit hoofdlijnenconvenant. Uiteindelijk is
het aan partijen zelf om wel of niet een convenant te ondertekenen en toe te lichten
waarom ze dit hebben gedaan.
Vraag 3
Deelt u het inzicht dat het convenant, dat antwoord zou moeten geven op maatschappelijke
zorgen, geklapt is nu het niet kan rekenen op draagvlak onder maatschappelijke partijen?
Zo nee, op welk bewezen maatschappelijk draagvlak baseert u zich dan?
Antwoord 3
Ik deel deze mening niet. Met het hoofdlijnenconvenant zijn belangrijke afspraken
gemaakt om gezamenlijk aan de maatschappelijke opgaven rond gewasbescherming te werken.
Het kabinet zet zich daarbij in voor een aanpak die rekening houdt met de belangen
en zorgen van de samenleving. Het ontbreken van deelname van natuur- en milieuorganisaties
betekent niet dat er geen maatschappelijk draagvlak voor de doelen en ambities van
het convenant bestaat. Tegelijkertijd herken ik wel de noodzaak voor een maatschappelijk
geluid in het vervolgproces. Ik onderzoek op dit moment samen met de onafhankelijk
voorzitter van het convenant naar manieren waarop dit geluid bij het vervolgproces
kan worden betrokken.
Vraag 4
Wat vindt u ervan dat het convenant door geen enkele maatschappelijke partij wordt
ondersteund?
Antwoord 4
Ik vind het jammer dat de twee deelnemende maatschappelijke partijen zich hebben teruggetrokken
in de laatste fase van de onderhandelingen. Uiteraard is het wel belangrijk om het
maatschappelijk geluid goed vertegenwoordigd te hebben in het vervolgproces van dit
convenant.
Vraag 5
Welke redenen hebben deze organisaties aangevoerd om het convenant op hoofdlijnen
niet te tekenen? Kunt u per reden aangeven waarom het ministerie deze wensen niet
heeft overgenomen?
Antwoord 5
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 2, wil ik het aan de betrokken partijen
zelf laten om toe te lichten op basis van welke redenen zij het convenant niet hebben
getekend. Bij het convenant zijn verschillende organisaties betrokken die het samen
eens moeten worden over wat ze willen afspreken. Het is dan niet aan mij alleen om
bepaalde wensen al dan niet te honoreren. Dat is een gezamenlijk proces van geven
en nemen. Er lag een akkoord waarvan het leek dat alle partijen zich er konden vinden.
Na consultaties van de achterbannen bleek dat dus niet het geval. Volgens mij ligt
er met het hoofdconvenant een hele goede basis om het doel van het convenant, het
fors terugdringen van het gebruik van schadelijke gewasbeschermingsmiddelen, te bereiken.
Vraag 6
Kunt u uitgebreid beschrijven welke pogingen u heeft ondernomen om aan de redenen
van de maatschappelijke partijen tegemoet te komen?
Antwoord 6
Tot het einde van de onderhandelingen zijn de gesprekken in goede orde verlopen en
hebben alle partijen de mogelijkheid gehad om hun belangen in te brengen in de convenant
tekst. Beide maatschappelijke organisaties hebben hier ook veelvuldig gebruik van
gemaakt en hebben tot aan het eind op een constructieve manier aan deze gesprekken
deelgenomen. Het was aan het einde van de onderhandelingen, toen door de onafhankelijk
voorzitter de mogelijkheid was gegeven om de achterban te raadplegen en met een ja
of nee terug te komen, dat beide organisaties zich hebben teruggetrokken. In die slotfase
was er geen mogelijkheid meer om de onderhandelingen open te breken.
Vraag 7
Zijn er gezondheidsexperts betrokken geweest bij het opstellen van het hoofdlijnenconvenant?
Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet gezien de groeiende zorgen over de impact van bestrijdingsmiddelen
op gezondheid?
Antwoord 7
Bij het opstellen van het hoofdlijnenconvenant zijn gezondheidsexperts niet direct
betrokken geweest. Het hoofdlijnenconvenant richtte zich namelijk primair op het vaststellen
van de kaders waarin concrete convenantsafspraken zullen worden gemaakt, zo ook voor
de leefomgeving. Bij de verdere uitwerking van dit kader hiervan zal vervolgens relevante
deskundigheid worden ingeschakeld. Daarbij wordt ook gedacht aan gezondheidsexperts.
Vraag 8
Deelt u de mening dat het cruciaal is om gezondheidsexperts te betrekken bij een convenant
dat gaat om de gezondheid van mens, dier en milieu? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Daar ben ik het mee eens en zoals hiervoor aangegeven is dat ook het plan bij het
vervolgproces.
Vraag 9
Bent u van plan om bij het opstellen van alle deelconvenanten gezondheidsexperts een
plek aan tafel te geven? Zo ja, wie en op welke manier wilt u ze erbij betrekken?Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 9
Bij het opstellen van het landelijk beleidskader voor de leefomgeving zullen relevante
experts, ook met betrekking op gezondheid, betrokken worden.
Vraag 10
Klopt het dat uw eerste «bouwsteen» voor het convenant het formuleren van een reductiedoel
was?4 Waarom staat er geen reductiedoel in het hoofdlijnenconvenant?
Antwoord 10
Dat klopt inderdaad. In de gesprekken tussen de partijen en op advies van betrokken
experts werd het tijdens het onderhandelingsproces duidelijk dat er geen eenduidig
reductiedoel kon worden afgesproken voor de gehele plantaardige land- en tuinbouw.
Er zal eerst een inventarisatie moeten worden gedaan per deelsector om te bepalen
wat een ambitieus en haalbaar reductiedoel per deelsector is. Zodra dit is vastgesteld
kan op basis van deze reductiedoelen per deelsector een opgeteld algeheel reductiedoel
worden vastgesteld.
Vraag 11
Op welke manier denkt u dat de «omgevingsdialoog» die wordt voorgesteld in het convenant
succesvol kan zijn wanneer geen enkele maatschappelijke organisatie dit onderschrijft?
Bent u ermee bekend dat zulke «omgevingsdialogen» mislukt zijn rondom Schiphol en
Tata Steel en hebben geleid tot rechtszaken en grote frustaties bij omwonenden?
Antwoord 11
De omgevingsdialoog is bedoeld als een dialoog die juist breder is dan alleen met
de convenantspartijen en als een doorlopend en voortdurend proces, ook na sluiting
van het convenant. Het uiteindelijke doel is om een blijvend gespreksplatform en netwerk
te ontwikkelen die kunnen dienen voor maatschappelijke reflectie en het signaleren
van zorgen, blinde vlekken en kansen.
Vraag 12
Bent u het eens dat de meest effectieve vorm van «polarisatie verminderen» (wat als
doel wordt gesteld in het hoofdlijnenconvenant) is het zorgen voor stevige maatregelen
die de gezondheid van mens, dier en milieu waarborgen en zo de terechte zorgen van
mensen wegnemen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 12
Polarisatie stelt dat er twee ver uit elkaar liggende meningen bestaan onder mensen
op een onderwerp. Ik vind daarom dat de meest effectieve vorm om polarisatie te verminderen
is om mensen met verschillende standpunten op een respectvolle manier met elkaar in
contact brengen. Dat is wat wij met deze omgevingsdialoog beogen, het creëren van
een gespreks- en netwerkplatform waar respectvolle uitwisseling van verschillende
standpunten kan plaatsvinden.
Vraag 13
Vindt u mensen die hun zorgen uiten over de gevolgen van landbouwgif polariserend?
Zo nee, wat is in deze context dan precies uw definitie van polarisatie?
Antwoord 13
Nee, ik vind het niet polariserend als mensen hun zorgen uiten over de gevolgen van
gewasbescherming. Het uiten van zorgen is een vorm van maatschappelijke betrokkenheid.
Hierdoor kunnen mensen met elkaar in contact komen en blijven en daarmee juist polarisatie
tegengaan. Het uiten van zorgen wordt pas polariserend wanneer er geen ruimte is voor
nuance, luisteren, en het streven naar een gezamenlijke oplossing. Polarisatie is
dus niet het enkele uiten van zorgen, maar het uiten daarvan zonder respect of ruimte
voor uitwisseling van de verschillende standpunten.
Vraag 14
Erkent u dat omwonenden, toezichthouders en zelfs wetenschappers al jarenlang worden
bedreigd door mensen uit de sector, omdat ze zich zorgen maken over de schadelijke
gevolgen van bestrijdingsmiddelen of gewoon hun werk doen? Erkent u dat dit ervoor
heeft gezorgd dat veel omwonenden zich niet durven uit te spreken? Op welke manier
gaat u deze intimidatie concreet aanpakken en omwonenden beschermen?
Antwoord 14
Ik erken dat het onderwerp gewasbescherming de afgelopen jaren sterk is gepolariseerd,
met negatieve gevolgen voor het veiligheidsgevoel van alle betrokken partijen. Dit
geldt voor zowel omwonenden als telers. Mijn aanpak richt zich dan ook op het bevorderen
van een omgevingsdialoog die is gebaseerd op wederzijds respect en openheid voor verschillende
standpunten. Ik ben ervan overtuigd dat we op deze manier vanuit een gedeelde verantwoordelijkheid
tot ambitieuze reductiedoelen en concrete maatregelen voor 2040 kunnen komen, ondersteund
door alle relevante partijen.
Vraag 15
Kunt u bevestigen dat gezondheidsrisico’s voor agrariërs, omwonenden en consumenten
geen onderdeel vormen van de milieubelastingspunten-systematiek? Waarom wordt er dan
uitsluitend op milieubelastingspunten gestuurd in het convenant? Bent u het eens met
de conclusie dat hierdoor gezondheidsrisico’s buiten beschouwing blijven? Zo nee,
op welke wetenschappelijke bronnen baseert u zich precies?
Antwoord 15
Vooropgesteld beoordeelt het Ctgb de veiligheid van gewasbeschermingsmiddelen voor
mens, dier en milieu, en laat het alleen middelen toe die bij het voorgeschreven gebruik
aan de eisen hieromtrent voldoen. Voor het convenant is de insteek inderdaad om te
sturen op milieubelastingspunten. De systematiek van milieubelastingspunten stelt
ons in staat om bijvoorbeeld op bedrijfs- of teeltniveau bedrijven met elkaar te vergelijken.
Dit is ook de basis om een benchmarkingssysteem in te richten. Met de benchmark stellen
we telers in staat hun eigen middelengebruik te verduurzamen. Door te kiezen voor
minder schadelijke middelen en het gebruik van niet-chemische maatregelen. Een algehele
afname in het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen zal ook resulteren in minder blootstelling
van mensen. Deze systematiek is overigens maar één onderdeel van het convenant Een
ander onderdeel is bijvoorbeeld dat het Rijk voor de leefomgeving een landelijk beleidskader
zal opstellen waarin de effecten op de gezondheid juist centraal staan.
Vraag 16
Erkent u dat zelfs de ontwikkelaars van de milieumeetlat en de Milieu-Indicator Gewasbescherming
(MIG) aangeven dat hun methodiek niet gebruikt kan worden als milieukwaliteitsnorm?5 Zijn deze ontwikkelaars betrokken geweest bij het convenantstraject? Zo nee, waarom
niet? Zo ja, op welke manier is hun inbreng meegenomen in het einddocument?
Antwoord 16
CLM heeft een memo gepubliceerd met als strekking dat de huidige Milieumeetlat niet
geschikt is als milieukwaliteitsnorm. Over de MIG wordt nadrukkelijk niet gesproken
in dit memo. In het convenant is afgesproken (artikel 1.2) dat de MIG als instrument
gebruikt zal worden om de milieubelastingspunten te bepalen zodra die toereikend en
kwalitatief goed genoeg is uitgewerkt. De MIG wordt ontwikkeld in opdracht van een
breed consortium van partijen. Een aantal van deze partijen is ook betrokken bij de
totstandkoming van het convenant. Het tot stand gekomen convenant is een compromis
tussen uiteenlopende standpunten van de verschillende partners. Ik doe geen uitspraken
over de specifieke inzet van de verschillende partijen.
Vraag 17
Gaat u zelf aanvullende doelen en maatregelen voorschrijven die wél zorgen voor een
vermindering van de gezondheidsrisico’s, zoals inzetten op strengere gezondheidseisen
bij de toelating en een algemeen reductiedoel voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen?
Zo nee, op welke manier beantwoordt u dan aan de zorgen die leven over onder andere
Parkinson, ALS en verschillende vormen van kanker als gevolg van pesticiden?6
Antwoord 17
Het convenanttraject gaat alleen over het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en
niet over de toelating. Het lijkt me niet meer dan juist om de borging van veiligheid
voor mens, dier en milieu als onderdeel van het toelatingssyteem te baseren op nieuwe
wetenschappelijke inzichten en niet op de uitkomsten van een convenantsonderhandeling.
Binnen het convenanttraject wordt er een beleidskader ontwikkeld voor de omgang met
het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in relatie tot gevoelige functies. Het beleidskader
zal een gestandaardiseerde systematiek bevatten voor de beoordeling van maatregelen
en instrumenten die bijdragen aan een gezonde leefomgeving nabij gevoelige functies.
Vraag 18
Waarom is de Natuurherstelverordening, die reeds van kracht is, niet opgenomen bij
het wettelijk kader waaraan het convenant (ten minste) moet voldoen, terwijl het cruciaal
is voor bescherming van natuur, dier en mens? Bent u bereid dit alsnog te doen? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 18
In het convenant erkennen de partijen de noodzaak om aan de wettelijke kaders te moeten
voldoen. De natuurherstelverordening is een wettelijk kader. Daarmee moet het convenant
hier ook aan voldoen. Dit wordt in de verdere uitwerking van het convenant opgepakt
en nader ingevuld. De uitvoering van de Natuurherstelverordening verloopt via het
Natuurplan en daar wordt nu nog aan gewerkt. De maatregelen die in het convenant worden
uitgewerkt zullen een plek krijgen in het definitieve Natuurplan en dragen naar verwachting
bij aan de NHV-doelen voor 2030.
Vraag 19
Herinnert u zich de aangenomen motie-Kostic c.s. (Kamerstuk 21 501-08, nr. 942) waarin u wordt opgeroepen om de afspraken over natuurbescherming tijdig na te komen
en maatregelen te nemen om de negatieve trend voor verschillende dierpopulaties (onder
andere bestuivers) zo snel mogelijk te keren? Kunt u een volledige opsomming maken
van maatregelen die sinds de motie is aangenomen concreet zijn genomen om de negatieve
trend voor verschillende dierpopulaties te keren en welk aantoonbaar resultaat dat
heeft gehad?
Antwoord 19
Uw Kamer heeft op 26 juni het Ontwerp Natuurplan ontvangen als bijlage bij de brief
Kamerstuk 36800-XIV-87. Hierin is ingegaan op de staat van de Nederlandse natuur,
bestaande maatregelen en de resterende opgave, ook specifiek over bestuivers. Het
Ontwerp Natuurplan gaat ook in op bestaande maatregelen en de resterende opgave. De
inzet op maatregelen wordt verder uitgewerkt in het definitieve Natuurplan. Zoals
bij het antwoord op vraag 18 is aangegeven zal de uitwerking van het convenant gewasbescherming
naar verwachting bijdragen.
Daarnaast zal ook de samenhangende aanpak op het gebied van landbouw, natuur en stikstof,
zoals aangekondigd in mijn brief van 26 juni jl., een belangrijke bijdrage leveren
aan het uitvoeren van deze motie. De aanpak voorziet onder meer in natuur-en structuurherstelmaatregelen
gericht op het structureel weer gezond maken van onze natuur. Deze maatregelen zullen
ook een plek krijgen in het definitieve Natuurplan en dragen naar verwachting substantieel
bij aan de NHV-doelen voor 2030.
Vraag 20
Erkent u dat bestuivers onmisbaar zijn voor onze voedselzekerheid en dat het dus een
hoge prioriteit zou moeten hebben om ze te beschermen («geen bijen, geen voedsel»)?
Zo nee, op welke wetenschappelijke bronnen baseert u zich?
Antwoord 20
Bestuivers leveren een essentiële bijdrage aan de voedselzekerheid en zijn vooral
van groot belang voor de productie en kwaliteit van veel fruit, groente, noten en
andere voedselgewassen. In de natuurherstelverordening zijn ook doelstellingen opgenomen
voor bestuivers. In 2030 moet de achteruitgang van bestuiverspopulaties zijn gekeerd.
Hier zullen de uitwerking van het convenant, onder andere middels het werkspoor Natura
2000, en de zoneringsaanpak, aan bijdragen. Deze maatregelen worden opgenomen in het
definitieve Natuurplan.
Vraag 21
Bent u bekend met het recente nieuws waarin experts aangeven dat «draconische maatregelen»
nodig zijn om de drastische achteruitgang van bestuiverpopulaties te keren?7
Antwoord 21
Ja, daar ben ik mee bekend.
Vraag 22
Erkent u deze conclusies? Zo ja, welke concrete extra effectieve maatregelen gaat
u nemen, en welke tijdlijn hoort daarbij? Zo nee, op welk wetenschappelijk onderzoek
baseert u zich?
Antwoord 22
Om de achteruitgang van bestuiverpopulaties in Nederland te keren en daarmee de vastgestelde
doelstellingen en resultaatverplichting uit de Natuurherstelverordening te behalen
is een landelijke aanpak nodig met generieke en gebiedsgerichte maatregelen. Momenteel
wordt onderzocht welke gebieden het meest kansrijk zijn voor het herstellen van bestuiverpopulaties
en welke maatregelen hier het beste passen. De resultaten van dit onderzoek worden
meegenomen in de uitwerking van het definitieve Natuurplan in het kader van de Natuurherstelverordening.
Ook het terugdringen van gewasbeschermingsmiddelen kan hieraan bijdragen. In het convenant
Toekomstbestendige Gewasbescherming worden afspraken gemaakt over maatregelen om de
milieubelasting van gewasbeschermingsmiddelen generiek te verminderen en gebiedsgericht
om te voldoen aan de opgaven van de natuur, leefomgeving en water. Deze maatregelen
kunnen bijdragen aan zowel de bescherming van Natura 2000-gebieden als aan de bredere
natuurhersteldoelstellingen. Daarnaast wordt binnen de Ministeriele Taskforce een
breder maatregelenpakket voor landbouw, natuur en stikstof uitgewerkt. Al deze maatregelen
zullen ook een plek krijgen in het definitieve Natuurplan en dragen naar verwachting
substantieel bij aan de NHV-doelen voor 2030.
Vraag 23
Deelt u het inzicht dat het stoppen van de achteruitgang van bestuivers (maar ook
veel andere diersoorten) en het beschermen van Natura 2000-gebieden niet kan zonder
het flink reduceren van landbouwgif? Zo nee, waarom niet en op welke wetenschappelijke
bronnen baseert u zich? Zo ja, waarom is dit niet opgenomen in het convenant?
Antwoord 23
Om een geschikt leefgebied voor bestuivers te creëren zijn er maatregelen nodig die
zich richten op het herstel van leefgebieden en het verminderen van meerdere drukfactoren,
waaronder gewasbeschermingsmiddelen. De insteek van het convenant is het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen fors te beperken, om zodoende juist bij te dragen aan de
beschermingsdoelen voor de natuur.
Vraag 24
Erkent u dat stevigere maatregelen omtrent pesticiden dan nu beschreven in het convenant
nodig zijn om de negatieve trend van verschillende dierpopulaties, in het bijzonder
bestuivers, te keren? Zo nee, op grond van welk wetenschappelijk onderzoek denkt u
daar anders over?
Antwoord 24
Het is te vroeg om op dit punt conclusies te trekken. Er is een convenant op hoofdlijnen
en deze maand is een start gemaakt met het vervolgtraject wat moet leiden tot een
uitwerking via deelconvenanten. In de deelconvenanten worden ook de eisen vanuit de
natuuropgaven betrokken, bovendien wordt dit vraagstuk ook via het Natuurplan meegenomen.
Vraag 25
Hoe wordt geborgd dat het convenant aantoonbaar zorgt voor bescherming van bestuivers
signficant en tijdig bijdraagt aan het stoppen van de negatieve trend van verschillende
dierpopulaties zoals bestuivers? Wat heeft u hierover van wetenschappers gehoord?
Antwoord 25
Soorten (waaronder bestuivers) zijn onderdeel van de NHV-doelen.
Met het convenant wordt toegewerkt naar een forse reductie van de milieubelasting
van gewasbeschermingsmiddelen, die naar verwachting zullen bijdragen aan deze doelstellingen.
Naast gewasbeschermingsmiddelen spelen meer drukfactoren een rol bij bestuivers, waaronder
verslechtering van leefgebied, verdroging en stikstof, waarbij het relatieve belang
per soort en gebied verschilt. Het convenant alleen vormt daarmee geen waarborg voor
het stoppen van de negatieve trend. Het Taskforce-pakket levert naar verwachting ook
een substantiële bijdrage aan de NHV-opgave voor 2030. De Taskforce-maatregelen landen
in het definitieve Natuurplan. Deze maatregelen zullen door het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) worden beschouwd in relatie tot de NHV-opgave. Een eerste reflectie
op hoofdlijnen is in september gepubliceerd.
Daarnaast wordt er geïnvesteerd in aanvullende natuurmonitoring, zodat er bijgestuurd
kan worden waar nodig.
Vraag 26
Erkent u dat het er stevigere maatregelen genomen kúnnen worden dan nu in het convenant
zijn opgenomen? Beaamt u dat door het niet nemen van die stevigere maatregelen de
negetatieve trend voor verschillende dierpopulaties niet «zo snel mogelijk» (zoals
de bovengenoemde motie vraagt) wordt gekeerd? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 26
Met het ontwikkelen van duidelijke reductiedoelen per deelsector en een daarbij passend
ondersteunend instrumentarium, wordt er binnen het convenant gewerkt aan een ambitieus,
toekomstbestendig landbouwsysteem dat voldoet aan de geldende beschermingsdoelen en
recht doet aan rechterlijke uitspraken. Indien het niet lukt om te komen tot een convenant
dat voldoet aan deze eisen, zal het Rijk alsnog maatregelen nemen om te voldoen aan
deze wettelijk kaders.
Vraag 27
Erkent u dat de volgende bestaande beleidsdoelen niet gehaald kunnen worden zonder
een forse reductie van het gebruik en van de impact van pesticiden: geen water-normoverschrijdingen
in 2027, nagenoeg geen emissies naar het milieu in 2030 en 15% biologisch landbouwareaal
in 2030? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 27
Dat erken ik. Uit de Monitoring Toekomstvisie Gewasbescherming en de evaluatie van
het bestaande Nationaal Actieplan Duurzaam gebruik gewasbeschermingsmiddelen blijkt
dat sinds 2020 de land- en tuinbouw forse vooruitgang heeft geboekt in het verduurzamen
van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Als men naar de HRI (Harmonised Risk
Indicator) kijkt ziet men dat de afzet van gewasbeschermingsmiddelen ten opzichte
van de referentieperiode 2011–2013, reeds met 75% is afgenomen. Ondanks deze vooruitgang
blijkt dat er nog meer nodig is om de bestaande forse uitdagingen op te lossen. Daarom
wil ik dan ook met dit convenant bijsturen om te komen tot gezamenlijke reductiedoelen
en ambitieuze maatregelen voor schadelijke gewasbeschermingsmiddelen richting 2040,
die zowel haalbaar als effectief zijn.
Vraag 28
Deelt u de mening dat uit de Monitoring Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 blijkt
dat stevigere maatregelen nodig zijn?8 Zo nee, op welke wetenschappelijke bronnen baseert u zich?
Antwoord 28
Zie beantwoording vraag 26.
Vraag 29
Welk doel zou nog gesteld kunnen worden voor 2040, als het bestaande beleidsdoel voor
2030 al is «nagenoeg geen emissies naar het milieu» en «vrijwel zonder residuen op
producten»?9 Erkent u dat dat alleen kan zijn «helemaal geen emissies» en «helemaal geen residuen»,
en dat elke andere formulering eigenlijk neerkomt op opnieuw het vooruitschuiven van
de doelen uit de Toekomstvisie gewasbescherming 2030? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 29
Ik zie dit convenant niet als het vooruitschuiven van de doelen uit de Toekomstvisie
gewasbescherming 2030. Zie beantwoording vraag 26.
Vraag 30
Herinnert u zich dat het kabinet in 2013 schreef dat «uiterlijk 2023 moet voldaan
zijn aan alle (inter)nationale eisen op het gebied van milieu en water, voedselveiligheid,
menselijke gezondheid en arbeidsomstandigheden»?10 En dat de Monitoring Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 aangeeft dat de doelen uit
de nota Gezonde Groei Duurzame Oogst (GGDO) voor 2023 niet gehaald zijn?11 Waarom is dit volgens u niet gelukt? Welke belangengroepen hebben zich hiertegen
verzet? Welke sectoren hebben niet aan dit doel voldaan?
Antwoord 30
De realisatie van de doelstellingen uit 2013 is ingewikkelder gebleken dan destijds
voorzien. De uitvoering van ambitieuze beleidsdoelen vergt niet alleen regelgeving,
maar ook financiële middelen, technologische ontwikkelingen en maatschappelijke bereidheid.
Deze elementen zijn niet altijd gelijktijdig beschikbaar geweest. Daarnaast hebben
diverse partijen in het veld verschillende prioriteiten gehad bij de implementatie.
Juist om de bovenstaande redenen is een convenant een nuttig middel om deze elementen,
draagvlak en prioritering nu wel goed te organiseren.
Vraag 31
Kunt u zich voorstellen dat het vertrouwen van burgers in de politiek en in convenanten
niet groot is, na jarenlange valse beloftes en het niet nakomen van afspraken over
terugbrengen van landbouwgif en het beschermen van natuur, mensen, dieren en milieu?
Zo nee, hoe denkt u dan dat mensen die verbetering willen zich voelen en hoe reflecteert
u zelf op het jarenlang falende beleid?
Antwoord 31
Ik begrijp dat er mensen teleurgesteld zijn door doelen die binnen de politiek niet
zijn behaald. Er is afgelopen jaren wel een dalende trend te zien in de afzet van
de werkzame stoffen van gewasbeschermingsmiddelen (zie ook beantwoording van vraag
27). Tegelijkertijd is die reductie voor mij niet voldoende en wil ik nog stappen
zetten voor gewasbescherming om te komen tot effectieve reductie van de milieubelasting.
Mijn inzet is dan ook om samen met betrokken partijen te komen tot de benodigde ambitieuze
doelen, met realistisch oog voor wat wel en niet kan. Binnen dit convenant is brede
betrokkenheid en wederzijdse communicatie met de maatschappij onmisbaar. Daarom wordt
er ook gewerkt aan een omgevingsdialoog. Vertrouwen is niet iets wat je zomaar kunt
opeisen, vertrouwen moet je samen aan bouwen, daar moet dit convenant ook tijd voor
krijgen.
Vraag 32
Klopt het dat u schreef speciale aandacht te willen voor stoffen die kandidaat zijn
om te worden vervangen, en stoffen die de waterkwaliteitsnormen overschrijden?12 Waarom wordt in het hoofdlijnenconvenant hier niet specifiek aandacht aan gegeven?
Gaat u, omdat dit niet terugkomt in het convenant, zelf maatregelen aankondigen die
deze zeer schadelijke landbouwgiffen verbieden of beperken? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 32
Het uitgangspunt voor het convenant zoals ik dat in april jl. aan uw Kamer heb gecommuniceerd
was een geïntensiveerde inzet op geïntegreerde gewasbescherming. Dat wil zeggen meer
focus op preventie, nauwkeurige monitoring, het inzetten van niet-chemische maatregelen
en, pas als laatste optie, gerichte bestrijding. Voor de waterkwaliteit is het uitgangspunt
voor het convenant om de doelen van de Kaderrichtlijn water (KRW) te behalen, het
voorkomen van alle normoverschrijdingen van stoffen uit gewasbeschermingsmiddelen
en het reduceren van emissies van deze stoffen naar het water naar nagenoeg nul.
Deze uitgangspunten zijn in het hoofdlijnenconvenant geland. Het doel van het convenant
is om milieubelasting door gebruik van schadelijke gewasbeschermingsmiddelen fors
terug te dringen en de waterkwaliteit te verbeteren. Onder schadelijke middelen kan
o.a. worden verstaan middelen met stoffen die kandidaat zijn voor vervanging en stoffen
die zijn genormeerd onder de KRW zoals de prioritaire stoffen. Afgesproken is dat
partijen zich inzetten voor doorontwikkeling en toepassing van kosteneffectieve geïntegreerde
gewasbescherming en daarmee het gebruik van middelen met deze stoffen reduceren. In
het hoofdlijnenconvenant is er specifieke aandacht voor stoffen die de normen overschrijden
en om emissies van stoffen naar het water te minimaliseren. De bijbehorende concrete
maatregelen, inclusief concrete afspraken over gebruik in grondwaterbeschermingsgebieden,
worden uitgewerkt in de deelconvenanten.
Vraag 33
Waarom is in het hoofdlijnenconvenant geschreven dat de onafhankelijke gegevensautoriteit
gewasbescherming een publiek-private samenwerking wordt? Wordt de autoriteit hiermee
een publieke of een privaatrechtelijke instantie? Hoe gaat dat er precies uitzien
en welke vergelijkbare instanties kennen we op andere dossiers? Zijn er andere opties
hierin overwogen? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 33
In het hoofdlijnenconvenant is nog niet specifiek uitgewerkt wat de rechtsvorm van
de organisatie zal worden. Dit wordt de komende maanden in het generieke deelconvenant
verder uitgewerkt. Een goed voorbeeld van een vergelijkbare instantie is de stichting
autoriteit diergeneesmiddelen (SDa). De SDa heeft bijgedragen aan een daling van 77,2%
van de verkoop van antibiotica in 2025 ten opzichte van het referentiejaar 2009.
Vraag 34
Deelt u het inzicht dat burgers recht hebben op milieu-informatie, waaronder spuitgegevens
van telers in hun leefomgeving, en kunt u bevestigen dat het Verdrag van Aarhus dit
ook vastlegt? Zo nee, kunt u het juridische advies waar u zich op baseert met ons
delen?
Antwoord 34
Agrarische ondernemers zijn verplicht hun gebruik te registeren in de eigen administratie
op grond van artikel 67 van de Verordening gewasbeschermingsmiddelen (EG) nr. 1107/2009.
Het gaat dus om gegevens die niet direct bij de overheid berusten. Over de vraag of
er in een dergelijke situatie met het oog op de verspreiding van milieu-informatie
een actieve verzamelplicht van die gegevens voor de overheid geldt, loopt op dit moment
nog een juridische procedure bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
Vraag 35
Kunt u toezeggen dat burgers toegang krijgen tot spuitgegevens, of dit nu bij een
onafhankelijke autoriteit ligt, of bij het Rijk (zoals ook de Algemene Rekenkamer
adviseert inzake handhaafbaarheid13)? Zo nee, waarom niet? Hoe reflecteert u op het advies van de Algemene Rekenkamer
hierover?
Antwoord 35
Ik wacht hiervoor eerst de uitspraak rondom de juridische procedure bij de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State af, voordat ik hierover toezeggingen doe.
Vraag 36
Erkent u dat de Holtingerveld-uitspraak inhoudt dat agrariërs moeten kunnen aantonen
dat het landbouwgif dat zij spuiten geen significante schade kan toedoen aan Natura
2000-gebieden, en dat anders een vergunningplicht geldt?14 Waarom wordt in het hoofdlijnenconvenant deze vergunningplicht niet opgenomen? Op
welke andere manieren wordt deze uitspraak van de Raad van State opgevolgd en kunt
u de juridische adviezen daarover met ons delen?
Antwoord 36
Uit de Holtingerveld-uitspraak volgt mogelijk dat in bepaalde gevallen een vergunningplicht
geldt voor gebruik van gewasbeschermingsmiddelen nabij Natura 2000-gebieden door agrariërs.
In die uitspraak is evenwel niet ingegaan op de vraag of het huidige gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
kan worden geschaard onder een van de uitzonderingen op de vergunningplicht. In die
uitspraak ging het namelijk om een forse uitbreiding van het areaal, waardoor op die
uitzonderingen geen beroep kon worden gedaan. De juridische discussie over mogelijke
uitzonderingen ligt nog voor bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
Samen met provincies kijk ik dan ook naar de juridische implicaties van deze procedures.
De provincies zijn het bevoegd gezag voor de vergunningverlening. Ik heb zelf over
dit onderwerp geen extern juridisch advies ingewonnen. De provincies gaan zelf over
door hen ingewonnen juridisch advies. Verder is er onderzoek uitgezet naar maatregelen
waarmee Natura 2000-gebieden beter kunnen worden beschermd. Met de uitkomsten hiervan
zal, evenals met de uitkomsten van de gerechtelijke procedures over de omvang van
de vergunningplicht, vanzelfsprekend rekening worden gehouden bij de uitwerking van
de deelconvenanten. Het past echter niet bij het karakter van een convenant om daarin
de vergunningplicht als zodanig op te nemen.
Vraag 37
Erkent u dat rechters gemeentes hebben gewezen op de gevaren van het intensieve gifgebruik
van de lelieteelt binnen 250 meter van woningen15 en dat de zorgplicht voor gemeentes hiervoor geldt?16 Waarom bevat het convenant niet de concrete handvatten voor gemeentes en provincies
om deze rechterlijke uitspraken op te volgen, zoals u zelf heeft gezegd dat nodig
was?17 Waarom laat u iedereen die in de buurt van zulke teelten moet verblijven (schoolgaande
kinderen, omwonenden, ouderen, etc.) hiermee in de steek?
Antwoord 37
De uitspraak in kort geding van het gerechtshof Den Bosch betreft een tijdelijk verbod
voor een lelieteler uit Sevenum om lelies te telen met behulp van gewasbeschermingsmiddelen,
vlak naast een woonwijk. De rechter constateert dat de kaders voor toelating van de
door de teler te gebruiken middelen geen rekening houden met risico's op neurodegeneratieve
ziektes. De rechter heeft in deze zaak vastgesteld dat de teler een bijzondere zorgplicht
heeft. Het tijdelijk verbod biedt ruimte voor onder andere nader onderzoek. De uitspraak
is niet onherroepelijk, o.a. een bodemprocedure en cassatie zijn mogelijk. In het
convenanttraject wordt gewerkt aan een uniform landelijk beleidskader voor de omgang
met het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in relatie tot gevoelige functies. Het
beeld dat hiermee mensen die in de buurt van dergelijke teelten wonen of verblijven
in de steek worden gelaten, doet geen recht aan de inzet om juist voor deze situaties
tot een zorgvuldig en uniform handelingskader te komen. Daarnaast laat ik onderzoek
doen naar de effecten van gewasbeschermingsmiddelen op neurodegeneratieve ziekten
in het onderzoeksprogramma SPARK. De resultaten zullen zodra beschikbaar, naar verwachting
in 2029, worden ingebracht in de Europese besluitvorming en ook nationaal worden uitgewerkt.
Vraag 38
Deelt u het inzicht dat een convenant, dat geen opvolging geeft aan deze zeer relevante
rechterlijke uitspraken, ondermijnend is aan het gezag van de hoogste bestuursrechter?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 38
Ik ben het niet eens met de stelling dat het convenant het gezag van de rechter ondermijnt.
De rechterlijke uitspraak en het convenanttraject opereren op verschillende niveaus
en hebben elk hun eigen betekenis en rol. De uitspraak van het gerechtshof Den Bosch
heeft betrekking op een specifieke zaak met specifieke omstandigheden. Tegelijkertijd
werken we op beleidsniveau aan een breder landelijk kader dat toekomstgericht is en
alle relevante partijen betrekt, waarbij uiteraard juridische uitspraken worden betrokken.
Een convenant is echter geen vervanging van rechterlijke uitspraken, maar een sturingsmechanisme
op beleidsniveau. Inzichten uit rechtszaken, zoals deze, voeden dus juist de ontwikkeling
van dat breder beleid.
Vraag 39
Op welke andere manier zorgt u dat navolging wordt gegeven aan deze rechterlijke uitspraken,
die voortgekomen zijn uit zeer terechte zorgen van burgers over de natuur en hun eigen
gezondheid?
Antwoord 39
De navolging van rechterlijke uitspraken gebeurt primair door de betrokken partijen,
in dit geval de lelieteler, die aan de uitspraak gebonden zijn. Mijn rol is om op
beleidsniveau de voorwaarden te scheppen waarin dergelijke zorgen structureel worden
geadresseerd. Dit doe ik op verschillende manieren. Ten eerste door het ontwikkelen
van een uniform landelijk beleidskader dat specifiek ingaat op de risico's van gewasbeschermingsmiddelen
in relatie tot gevoelige functies zoals woningen en scholen en de maatregelen die
nodig zijn voor het verminderen van mogelijke schadelijke effecten op Natura 2000-gebieden.
Dit kader zal gemeentes en provincies een handreiking bieden.
Ten tweede heb ik onderzoek laten starten naar de mogelijke effecten op neurodegeneratieve
ziekten, precies het punt dat in deze rechterlijke uitspraak aan de orde is gesteld.
Dit onderzoek, SPARK, zal naar verwachting in 2029 resultaten opleveren die zowel
nationaal als op Europees niveau zullen worden ingebracht.
Daarnaast ontwikkelt WUR een wetenschappelijk onderbouwd raamwerk waarin modellen
en metingen worden gecombineerd om zowel de aanwezigheid van gewasbeschermingsmiddelen
als mogelijke ecologische effecten in Natura 2000-gebieden beter inzichtelijk te maken.
Dit moet leiden tot een gestandaardiseerd monitoringsprotocol en een methodiek om
risico’s voor Natura 2000-gebieden beter te kunnen beoordelen.
Vraag 40
Bent u bereid zelf, vanuit het algemeen belang, reductiedoelen te stellen voor het
gebruik én de impact van landbouwgif en extra maatregelen te nemen waarmee alle bestaande
beleidsdoelen (op tijd) gehaald kunnen worden en die recht doen aan de genoemde rechterlijke
uitspraken? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wanneer kunnen we deze tegemoetzien?
Antwoord 40
Mijn inzet is om eerst via het convenant afspraken te maken, zoals deze nu in het
hoofdlijnenconvenant staan beschreven. De uitwerking hiervan is voorzien voor eind
2026/begin 2027. Indien het niet lukt om te komen tot deze afspraken te komen, zal
het Rijk alsnog maatregelen nemen om te voldoen aan de wettelijk kaders.
Vraag 41
Kunt u toelichten waarom het convenant consequent spreekt over vermindering van de
«milieu-impact» of «milieubelasting», in plaats van reductie van het gebruik van bestrijdingsmiddelen,
in het bijzonder van de meest giftige stoffen? Onderschrijft u dat dit onderscheid
tot onduidelijkheid kan leiden over wat het convenant feitelijk beoogt te bereiken?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 41
Er is gekozen voor milieubelasting omdat het gebruik (volume) van gewasbeschermingsmiddelen
niet persé iets zegt over de schadelijkheid van een middel voor het milieu. Door te
richten op het verminderen van milieubelasting richten we ons in het convenant juist
op het verminderen van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen die het milieu significant
belasten.
Vraag 42
Is reductie van het gebruik van bestrijdingsmiddelen en in het bijzonder van meest
giftige stoffen wel een doel van dit convenant? Bent u bereid dit expliciet toe te
voegen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 42
In de beoogde reductie van de milieubelasting van gewasbeschermingsmiddelen ligt het
voor de hand om middelen, die de grootste milieubelasting hebben, het meest te reduceren.
Ik vind het daarom niet nodig dit specifiek toe te voegen.
Vraag 43
Kunt u bevestigen dat de onderliggende milieu-impact-indicator (de milieumaatlat van
CLM, die wordt doorontwikkeld tot de Milieu-Indicator Gewasbescherming) oorspronkelijk
is ontwikkeld voor advies en gesprek met telers, en niet om als norm te fungeren?
Klopt het dat in die onderliggende modellen belangrijke emissieroutes, zoals verdamping
en uitspoeling naar sloten, onvoldoende of niet zijn meegenomen? Zo niet, welke aanleiding
heeft u om te denken dat dit wel het geval is?
Antwoord 43
De oorspronkelijke insteek van de CLM Milieumeetlat is niet om te dienen als verantwoordingsinstrument,
maar als instrument om de dialoog omtrent het middelengebruik op gang te brengen,
zoals toegelicht in het antwoord op vraag 16. Per definitie is een model een benadering
van de werkelijkheid, en zal dus in dat opzicht altijd afwijkingen hebben. Dat maakt
dat welk model dan ook, altijd verbeterd kan worden. Op dit moment wordt nog gewerkt
aan de bouw van de MIG. Daarin is voorzien om uitspoeling naar sloten, zogeheten drainage,
op te nemen, net als atmosferische depositie op het oppervlaktewater. Mocht blijken
dat er belangrijke hiaten in het model zitten dan zal ik me beraden over eventuele
doorontwikkeling of verfijning van het model.
Vraag 44
Deelt u de zorg dat het gebruik van deze indicator als sturingsinstrument in het convenant
daarmee een minder bedreigend, en mogelijk misleidend, beeld geeft van de daadwerkelijke
milieurisico's van het gebruik van pesticiden door de sector? Zo nee, waarom niet
en hoe onderbouwt u dat wetenschappelijk (graag met verwijzing naar wetenschappelijke
bronnen)?
Antwoord 44
Nee, deze zorg deel ik niet. Het doel is namelijk om het gebruik te reduceren, niet
om een kwantitatieve inschatting van de milieu-impact te geven. Bij de ontwikkeling
van de MIG is een groep van internationale wetenschappelijke experts betrokken om
de wetenschappelijke kwaliteit van het instrument te borgen. Ik heb er vertrouwen
in dat de adviezen van deze experts resulteren in een voldoende robuust model voor
het beoogde doeleinde.
Vraag 45
Bent u bereid te onderzoeken of, en zo ja hoe, de indicator kan worden aangevuld met
emissieroutes als verdamping en uitspoeling, voordat deze een sturende rol krijgt
binnen het convenant?
Antwoord 45
Zoals ik u ook te kennen geef in het antwoord op vraag 44 ben ik bereid te kijken
naar eventuele doorontwikkeling of verfijning van het model als er aanwijzingen zijn
dat er belangrijke hiaten in zitten. Op dit moment worden de door u benoemde emissieroutes
wel degelijk meegenomen in de ontwikkeling van de MIG, zoals ik in het antwoord op
vraag 43 heb toegelicht. Voor eventuele doorontwikkeling of verfijning blijf ik echter
afhankelijk van de bereidwilligheid van de eigenaren van de MIG om daaraan mee te
werken.
Vraag 46
Deelt u de zorg dat de nadruk op techniek vooral gericht is op het in stand houden
van het bestaande gebruikspatroon van pesticiden, in plaats van op een fundamentele
vermindering van de afhankelijkheid daarvan? Zo nee, hoe onderbouwt u dat wetenschappelijk?
Antwoord 46
Die zorg deel ik niet. Het convenant stelt ambitieuze doelen wat transities zal vragen.
Transities zijn complexe, langdurige processen. Met een innovatie-, kennis-, en transitieprogramma
zal worden ingezet op een brede verandering, zowel technologische ontwikkeling als
ontwikkeling richting extensieve landbouw.
De Wageningen Universiteit is betrokken bij het convenant als kennispartner en bij
de verschillende werksporen van het convenant zullen waar nodig aanvullende experts
voor inbreng worden gevraagd.
Vraag 47
Kunt u aangeven op basis van welke criteria wordt bepaald wanneer voor gebiedsgericht
en wanneer voor landelijk beleid wordt gekozen, aangezien dit uit de convenanttekst
niet eenduidig valt af te leiden?
Antwoord 47
Dat is afhankelijk van het werkspoor en is niet op basis van een set vaste criteria
bepaald.
Vraag 48
Deelt u de opvatting dat in een convenant dat bedoeld is om de gezondheid van mens,
dier en natuur te beschermen het voorzorgsbeginsel centraal moet staan? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 48
Het voorzorgsbeginsel en de gezondheid van mens, dier en milieu, staan centraal in
het toelatingskader en vormen de basis van of een gewasbeschermingsmiddel op de markt
mag of niet. De uitwerking hiervan is dat een uitgebreide risicobeoordeling plaatsvindt
voorafgaand aan een toelating en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Daarnaast
is het toetsingskader een kader dat zich continu verder ontwikkelt, aan de hand van
nieuwe wetenschappelijke inzichten. Het bepalen van de grondbeginselen van veiligheid
is dan ook niet aan een convenantstafel maar aan de wetenschap en de hiervoor geldende
Europese wet- en regelgeving. Met dit convenant hoop ik samen met de andere partijen
te kijken welke ambitie we daar bovenop kunnen leggen om te komen tot verdere en snellere
reductie van het gebruik van schadelijke gewasbeschermingsmiddelen.
Vraag 49
Deelt u de opvatting dat het expliciet ontbreken van het voorzorgsbeginsel in de convenanttekst
een risico vormt voor de bescherming van mens en natuur, met name in situaties waarin
wetenschappelijke onzekerheid bestaat over de effecten van middelen? Zo nee, waarom
niet en hoe onderbouwt u dat?
Antwoord 49
Partijen erkennen in het hoofdlijnenconvenant de bestaande wettelijke kaders, waar
ook het voorzorgsbeginsel voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen onder valt.
Dit zal dan ook gebruikt worden in de verdere uitwerking van het convenant als onderdeel
van de wettelijke kaders. Zoals in antwoord op vraag 48 al is aangegeven, wordt het
voorzorgsbeginsel uitgewerkt in de toelatingssystematiek, wat geen onderdeel is van
het convenant. Ik vind dat het niet expliciet opnemen van dit begrip dan ook geen
risico vormt voor de bescherming van mens en natuur.
Vraag 50
Bent u bereid het voorzorgsbeginsel alsnog als expliciet uitgangspunt op te nemen
in het hoofdlijnenconvenant? Bent u bereid om het voorzorgsbeginsel als expliciet
uitgangspunt op te nemen in de deelconvenanten? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 50
Ik ben niet bereid om het hoofdlijnenconvenant hiervoor open te breken, omdat ik niet
vind dat het expliciet opnemen van dit begrip iets toevoegt aan de inhoud van het
convenant, zoals ook toe is gelicht onder vraag 48 en 49.
Vraag 51
Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden voor het commissiedebat over het Ontwerp
Natuurplan?
Antwoord 51
Gezien de omvang van deze set vragen is het niet gelukt om de vragen één voor één
te beantwoorden voor het commissiedebat over het Ontwerp Natuurplan van 3 september
jl. Ik heb uw Kamer daarom op 4 september jl. om uitstel gevraagd en toegezegd u deze
antwoorden te sturen voor het commissiedebat gewasbescherming van 8 oktober a.s.
Ondertekenaars
S.P.A. Erkens, staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur