Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Vermeer over XR Ambtenaren en de politieke neutraliteit van het ambtenarenapparaat
Vragen van het lid Vermeer (BBB) aan de Ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over XR Ambtenaren en de politieke neutraliteit van het ambtenarenapparaat (ingezonden 21 augustus 2026).
Antwoord van Staatssecretaris Van der Burg (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties)
(ontvangen 5 oktober 2026). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2025–2026,
nr. 3024.
Vraag 1
Bent u bekend met het artikel «Activistische ambtenaren willen dat het kabinet klimaatverandering uitroept tot noodsituatie» in het Financieele Dagblad van 12 augustus 2026 en met de daarin genoemde organisatie
XR Ambtenaren?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Sinds wanneer bent u bekend met het bestaan van XR Ambtenaren en heeft het kabinet
contact met deze organisatie of haar vertegenwoordigers? Zo ja, waarover en in welke
hoedanigheid?
Antwoord 2
Het bestaan van XR ambtenaren is bekend. Het kabinet heeft geen contact met deze beweging
of haar vertegenwoordigers.
Vraag 3
Bent u bekend met de doelstelling van XR Ambtenaren om ambtenaren uit verschillende
overheidsorganisaties te verenigen, actie te voeren binnen en buiten de eigen organisatie
en zo invloed uit te oefenen op het overheidsbeleid?
Antwoord 3
Alleen via openbare stukken zoals het eerder genoemde artikel en de website van Extinction
Rebellion heeft het kabinet kennisgenomen van de doelstelling van XR Ambtenaren.
Vraag 4
Zo ja, hoe beoordeelt u deze doelstelling?
Antwoord 4
Het recht op vereniging, vrijheid van meningsuiting en demonstratie zijn grondrechten
die ook gelden voor ambtenaren. Artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017 stelt hieraan
wel de beperking dat ambtenaren zich hiervan dienen te onthouden, indien door de uitoefening
van deze rechten de goede vervulling van de functie of de goede functionering van
de openbare dienst, voor zover deze in verband staat met de functievervulling, niet
in redelijkheid zou zijn verzekerd. Men noemt dit wel de «functioneringsnorm».
Deze wettelijke norm is voor rijksambtenaren concreet uitgewerkt in de Aanwijzingen
inzake externe contacten van rijksambtenaren en de Gedragscode Integriteit Rijk (GIR). Hierin staat beschreven dat rijksambtenaren het recht hebben op een eigen
mening en politieke betrokkenheid, maar dat zij er altijd voor moeten zorgen dat hun
privéuitingen en -gedragingen de betrouwbaarheid en neutraliteit van de overheid niet
in gevaar brengen. Hoe zich dat vertaalt in een specifieke casus, moet van geval tot
geval worden beoordeeld.
Vraag 5
Acht u het wenselijk dat ambtenaren zich op grond van hun ambtelijke positie verenigen
binnen een onderdeel van Extinction Rebellion om gezamenlijk politieke druk uit te
oefenen op bewindspersonen, volksvertegenwoordigers en andere bestuursorganen?
Antwoord 5
Dat ambtenaren zich geroepen voelen om zich als privépersoon uit te spreken over grote
maatschappelijke thema’s, is voorstelbaar en binnen de grenzen zoals hierboven uiteengezet,
ook toegestaan. De wetgever heeft destijds meegewogen dat uitoefening van grondrechten
door ambtenaren een zeker ongemak kan opleveren. Beleidsvorming binnen de openbare
dienst is geen spanningsloos en homogeen proces. De openbare dienst in een democratische
samenleving en de concrete onderdelen daarvan moeten zekere spanningen en complicaties
ten gevolge van de uitoefening van grondrechten door ambtenaren kunnen verdragen.2 Tegelijkertijd is het uiteindelijk aan het kabinet om politieke besluiten te nemen
en hierover verantwoording af te leggen aan het parlement.
Vraag 6
Ziet u het risico dat met XR Ambtenaren een politiek-activistisch netwerk binnen de
overheid ontstaat dat ambtelijke posities, contacten, kennis en interne toegang kan
gebruiken om buiten de reguliere besluitvorming om invloed uit te oefenen op beleid?
Antwoord 6
Binnen de ambtelijke dienst bestaan veel contacten. Ambtenaren kunnen elkaar opzoeken
om ook buiten hun eigen ambtelijk werk maatschappelijke thema’s te bespreken en zich
daarover te uiten. Zolang de wettelijke kaders en gedragsregels3 daarbij in acht worden genomen, is dat toegestaan.
Dit laat onverlet dat beleidsvorming te allen tijde plaatsvindt binnen de kaders van
onze democratische rechtsstaat. Daarin adviseert de ambtenaar en besluit de politiek,
die daarover verantwoording aflegt aan het parlement. Vervolgens voeren ambtenaren
uit wat politiek is besloten, ook als de politieke weging tot een ander besluit heeft
geleid dan werd geadviseerd. Als de uitvoering van een politiek besluit onbedoelde
gevolgen heeft, is het de taak van ambtenaren om die signalen terug te leggen bij
de verantwoordelijk bewindspersoon zodat die het besluit kan heroverwegen. Dat vloeit
voort uit onze Grondwet.
Vraag 7
Hoe verhoudt dit zich tot de artikelen 42 en 44 van de Grondwet, waaruit volgt dat
Ministers politiek verantwoordelijk zijn en ministeries onder leiding staan van een
Minister? Deelt u de opvatting dat de politieke koers wordt bepaald door democratisch
verantwoordelijke bestuurders en niet door ambtelijke actiegroepen?
Antwoord 7
Binnen de kaders van onze politieke rechtsstaat adviseert de ambtenaar en besluit
de politiek, die daarover verantwoording aflegt aan het parlement. Zie ook het antwoord
op vraag 6.
Vraag 8
Waar ligt volgens u de grens tussen interne ambtelijke tegenspraak, die onderdeel
is van goed ambtelijk vakmanschap, en georganiseerd extern activisme waarmee ambtenaren
het beleid van democratisch verantwoordelijke bestuurders proberen te veranderen?
Antwoord 8
Het ambtelijk uitspreken en tegenspreken in het proces van interne politieke besluitvorming
behoort tot het vak van de ambtenaar. Daarbij hebben ambtenaren de ruimte om vanuit
hun professie en deskundigheid vrijelijk te kunnen adviseren en alle relevante feiten
en overwegingen bij de bewindspersoon neer te leggen, waarna de politiek besluit.
Als ambtenaren zich naar buiten toe uiten, ligt de grens bij de functioneringsnorm
uit artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017. Deze wettelijke norm is voor rijksambtenaren
nader uitgewerkt in de Gedragscode Integriteit Rijk, waarin handvatten staan over
hoe rijksambtenaren de balans bewaren tussen hun grondrechten als burger en de professionele
betrouwbaarheid van de openbare dienst. In artikel 14 van de Aanwijzingen inzake externe
contacten van rijksambtenaren zijn factoren genoemd die een rol kunnen spelen bij
de beoordeling of de normen van artikel 10 Ambtenarenwet zijn overschreden. Het betreft
dan onder meer de afstand tussen de functie van de ambtenaar en het beleidsterrein
waarover de uitlatingen zijn gedaan, het tijdstip waarop de uitspraken zijn gedaan
en de wijze waarop de uitspraken zijn gedaan.
Vraag 9
Deelt u de opvatting dat ambtelijke tegenspraak in beginsel intern moet plaatsvinden,
zodat de bewindspersoon na weging van alle adviezen een politiek besluit kan nemen
en daarover door de Kamer ter verantwoording kan worden geroepen?
Antwoord 9
Ambtelijke tegenspraak vindt intern plaats. De ambtenaren adviseren en de bewindspersoon
neemt na weging van de adviezen een politiek besluit. De bewindspersoon legt verantwoording
af aan de Kamer over de politieke besluiten. Zie tevens het antwoord op vraag 6 en
8.
Vraag 10
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 10
Zie antwoord op vraag 9.
Vraag 11
Hoe wordt de ministeriële verantwoordelijkheid nog daadwerkelijk vormgegeven wanneer
ambtenaren zich zelfstandig als politieke woordvoerders presenteren, publiekelijk
een andere koers bepleiten en daarbij hun ambtelijke positie inzetten om aan hun oproep
gezag te verlenen?
Antwoord 11
Het kabinet herkent zich niet in de stelling dat ambtenaren via deelname aan XR Ambtenaren
zich als zelfstandig politieke woordvoerders presenteren. Het kabinet verwijst naar
de regulering op basis van de functioneringsnorm van artikel 10 van de Ambtenarenwet
2017. Voor rijksambtenaren geven de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren
en de Gedragscode Integriteit Rijk factoren die meespelen bij de vraag of de functioneringsnorm
wordt geschonden, zoals maatschappelijke gevoeligheid van het onderwerp, de betrokkenheid
van de ambtenaar bij het onderwerp, en het moment en de manier waarop ambtenaren opvattingen
kenbaar maken. Of de functioneringsnorm wordt overtreden, dient van geval tot geval
te worden beoordeeld aan de hand van de specifieke omstandigheden.
Vraag 12
Ziet u het risico dat ambtenaren die gezamenlijk politieke doelen formuleren, campagne
voeren en hun ambtelijke positie gebruiken om beleid te beïnvloeden, zich ontwikkelen
tot een zogenoemde vierde macht zonder eigen democratisch mandaat of rechtstreekse
verantwoordingsplicht?
Antwoord 12
In de GIR staat beschreven dat rijksambtenaren het recht hebben op een eigen mening
en politieke betrokkenheid, maar dat zij er altijd voor moeten zorgen dat hun privéuitingen
en -gedragingen de betrouwbaarheid en neutraliteit van de overheid niet in gevaar
brengen. Dat ambtenaren zich geroepen voelen om zich als privépersoon uit te spreken
over grote maatschappelijke thema’s, is voorstelbaar en binnen de grenzen zoals hierboven
uiteengezet, ook toegestaan. In de ambtenarenwet 2027 is destijds meegewogen dat het
uitoefenen van grondrechten door ambtenaren zekere spanning en complicaties met zich
brengt. Ambtenaren dienen de balans te bewaren tussen hun grondrechten als burger
en de professionele betrouwbaarheid van de openbare dienst. Hoe zich dat vertaalt
in een specifieke casus, moet van geval tot geval worden beoordeeld. Zie hiervoor
tevens het antwoord op vraag 4, 5, 8 en 11.
Vraag 13
Klopt het dat onder de betrokken activisten een communicatieadviseur van het Ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en een leidinggevend ambtenaar van de
provincie Groningen zijn, die zich in de media nadrukkelijk als ambtenaar hebben gepresenteerd? Hebben zij vooraf toestemming gevraagd
of melding gemaakt van hun mediaoptreden?
Antwoord 13
Over individuele casuïstiek kunnen we vanuit privacy redenen geen uitspraken doen.
In algemene zin geldt dat voor het gebruik maken van het recht op vrijheid van meningsuiting
geen voorafgaande toestemming nodig is als dit op persoonlijke titel plaats vindt.
Dit heeft te maken met het verbod op censuur. Het is aan de individuele ambtenaren
om alle relevante aspecten mee te wegen voordat tot een publieke uiting wordt overgegaan.
Als daar aanleiding toe bestaat, dienen ambtenaren zich jegens hun werkgever wel te
verantwoorden over de afwegingen en keuzes die zijn gemaakt. Het is dan vervolgens
aan de werkgever om te beoordelen of er sprake is van een overtreding van geldende
wet- en regelgeving. In de Gedragscode Integriteit Rijk en de Aanwijzingen inzake
externe contacten van rijksambtenaren zijn voorts regels opgenomen over contact met
media vanuit de ambtelijke functie.
Vraag 14
Hoe beoordeelt u de uitspraak van de bij het Ministerie van VWS werkzame communicatieadviseur
dat zij niet primair voor bewindspersonen zou werken? Acht u het aanvaardbaar dat
iemand die beroepsmatig betrokken is bij overheidscommunicatie tegelijkertijd als
woordvoerder van een activistische organisatie publiekelijk druk uitoefent op het
kabinet?
Antwoord 14
Over individuele casuïstiek kunnen vanuit privacy redenen geen uitspraken worden gedaan.
Vraag 15
Hoe verhouden de organisatie en activiteiten van XR Ambtenaren en het optreden van
de betrokken ambtenaren zich tot de artikelen 6 en 10 van de Ambtenarenwet 2017, de
Gedragscode Integriteit Rijk, de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren
en de ambtseed?
Antwoord 15
Op grond van artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017 geldt de functioneringsnorm. Daarnaast
worden in de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren en de GIR de
factoren genoemd die meespelen bij de vraag of de functioneringsnorm wordt geschonden.
Van geval tot geval wordt in een specifieke casus beoordeeld of de normen en gestelde
grenzen overschreden zijn. Zie tevens het antwoord op vraag 6 en op vraag 11.
Vraag 16
Is onderzocht of XR Ambtenaren of daarbij aangesloten ambtenaren voor hun activiteiten
gebruikmaken van werktijd, interne communicatiekanalen, ambtelijke informatie, contacten,
apparatuur, vergaderruimten of andere voorzieningen van overheidswerkgevers? Zo nee,
bent u bereid dit rijksbreed te onderzoeken?
Antwoord 16
Het uitgangspunt is dat rijksambtenaren de richtlijnen volgen die in de Gedragscode
Integriteit Rijk genoemd zijn. De in de vraag genoemde gegevens zijn niet rijksbreed
beschikbaar. Als daar aanleiding toe is, ligt het op de weg van de ministeries als
werkgever om daar aandacht aan te besteden. Uitgangspunt is dat uitoefening van grondrechten
in eigen tijd plaatsvindt en dat rijksmiddelen voor het werk worden gebruikt.
Vraag 17
Welke gevolgen heeft dergelijk zichtbaar activisme volgens u voor collega-ambtenaren
die hun werk wel politiek neutraal en loyaal aan het democratisch bestuur proberen
uit te voeren? Begrijpt u dat ook zij hiervan reputatieschade kunnen ondervinden en
dat burgers aan hun onpartijdigheid kunnen gaan twijfelen?
Antwoord 17
Het is voorstelbaar dat publieke uitingen van ambtenaren bij andere ambtenaren ongemak
teweegbrengt. Zoals hiervoor aangegeven moet de openbare dienst in een democratische
samenleving een zekere spanning kunnen verdragen. Het is echter van groot belang om
hierover in de organisatie een open gesprek te voeren met en tussen ambtenaren onderling.
Vraag 18
Welke maatregelen neemt u om te voorkomen dat ambtenaren hun functie, functietitel,
interne kanalen of ambtelijke gezag voortaan gebruiken om namens activistische organisaties
politieke druk uit te oefenen op het kabinet?
Antwoord 18
Er wordt binnen de Rijksoverheid continu geïnvesteerd in ambtelijk vakmanschap. Hierbij
wordt een cultuur bevorderd die ruimte geeft aan de inbreng van verschillende perspectieven.
Indien en voor zover ambtelijk vakmanschap niet betracht wordt zijn er duidelijke
grenzen die de werkgever bewaakt.
Vraag 19
Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?
Antwoord 19
Ja.
Ondertekenaars
E. van der Burg, staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties