Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Jagtenberg en Van der Werf over de schaarste aan luchtverdediging en de Europese antiballistische verdediging
Vragen van de leden Jagtenberg en Van der Werf (beiden D66) aan de Minister en Staatssecretaris van Defensie en de Minister van Buitenlandse Zaken over de schaarste aan luchtverdediging en de Europese antiballistische verdediging (ingezonden 2 september 2026).
Antwoord van Minister Yeşilgöz-Zegerius (Defensie) en de Staatssecretaris van Defensie,
mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken (ontvangen 1 oktober 2026).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het artikel van Nieuwsuur van 26 augustus 2026, «Cruciale luchtafweer schaars, Rusland en China ruiken de zwakte van het Westen»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Erkent u de in het artikel geschetste ontwikkeling dat Oekraïne in toenemende mate
tekortkomt aan interceptoren voor ballistische raketten, terwijl ook de Amerikaanse
voorraden en productiecapaciteit onder druk staan?
Antwoord 2
Het kabinet doet geen uitspraken over de status van de krijgsmacht van andere landen.
Wereldwijd geldt dat deze middelen schaars zijn. Het zal grote, gezamenlijke inspanningen
vergen om de opgeschaalde productiecapaciteit de komende jaren aan de mondiale vraag
te kunnen laten voldoen. Daarnaast is het onvermijdelijk dat voor de korte termijn
een sterke afhankelijkheid van de Verenigde Staten blijft bestaan. Dit onderschrijft
andermaal het belang van het ontwikkelen van Europese systemen en productiecapaciteit
die gelijkwaardig zijn aan Amerikaanse luchtverdedigingssystemen, om zowel Oekraïne
als onszelf te kunnen blijven beschermen. Samen met mijn Europese collega’s volg ik
nauwgezet de ontwikkelingen in Oekraïne. Nederland blijft zich zo veel als mogelijk
inzetten voor de versterking van de Oekraïense (lucht)verdediging, en blijft NAVO-bondgenoten
aanmoedigen hetzelfde te doen.
Vraag 3
Deelt u de analyse dat het tekort aan anti-ballistische luchtverdediging niet uitsluitend
een Oekraïens probleem is, maar een strategische kwetsbaarheid van Europa als geheel?
Antwoord 3
Ja, de schaarste in luchtverdedigingsmiddelen is een strategische uitdaging die niet
kan worden genegeerd. Dit onderstreept de noodzaak van een robuuste en zelfvoorzienende
Europese defensie-industrie, om zo minder afhankelijk te zijn van niet-Europese toeleveringsketens
die onder grote druk staan. Nederland steunt nadrukkelijk de ontwikkeling van Europese
antiballistische raketverdediging, onder meer door deelname aan de Anti-Ballistic Missile Coalition (ABMC), die afgelopen juli mede op het initiatief van Nederland met dit doel is opgericht.
De ontwikkeling van Europese alternatieven en de opschaling van bestaande productie
kost echter tijd. Om Oekraïne zo snel als mogelijk te ondersteunen blijft Nederland
inzetten op de verwerving van schaarse Amerikaanse artikelen via de Prioritized Ukraine
Requirements List (PURL) en Jumpstart-initiatieven voor verwerving in de VS. Nederland
heeft zich er ook voor ingezet om dit voor Oekraïne mogelijk te maken met financiering
door de Ukraine Support Loan (USL).
Vraag 4
Bent u bereid om, gelet op de acute tekorten en de honderden onschuldige burgerslachtoffers
die dat alleen dit jaar al heeft gekost, te onderzoeken of Nederland eigen Patriot-raketten
uit de Nederlandse voorraad rechtstreeks aan Oekraïne kan leveren?
Antwoord 4
Nederland heeft sinds het begin van de oorlog in Oekraïne substantieel bijgedragen
aan de Oekraïense luchtverdediging, zowel op gebied van de bestrijding van drones,
als tegen kruis- en ballistische raketten. Luchtverdediging is vanaf het begin van
de oorlog een van de focuspunten geweest in de militaire steunverlening van Nederland
aan Oekraïne. Nederland heeft eerder een Patriot-systeem geleverd, inclusief munitie.
Tegelijkertijd heeft Nederland een militaire taakstelling in NAVO-verband en voor
de verantwoordelijkheid voor de verdediging van het eigen grondgebied. Defensie maakt
continu de afweging waar en op welke manier inzet van ons schaarse (luchtverdedigings-)materieel
het meest noodzakelijk is. Zo draagt Nederland momenteel bij aan luchtverdediging
voor deLogistic Enabling Node Poland(LEN-P) van NATO Security Assistance and Training for Ukraine (NSATU). In de Kamerbrief2 inzake de NAVO Defensie ministeriële (DMM) van 28 mei 2026 is de Kamer geïnformeerd
dat het kabinet de Patriot-inzet voor LEN-P met zes maanden heeft verlengd.
Vraag 5
Bent u bereid om binnen de NAVO en de Europese Unie actief te bevorderen dat andere
bondgenoten ook extra luchtafweer leveren aan Oekraïne?
Antwoord 5
Nederland werkt hard binnen de NAVO, de EU en andere samenwerkingsfora om de productie,
aanschaf en levering van benodigde lucht- en raketverdedigingsmiddelen te bevorderen
ter bescherming van bondgenoten en Oekraïne. Nederland blijft partners binnen de NAVO
en Europese Unie oproepen luchtafweer aan Oekraïne te leveren, zowel bilateraal uit
eigen voorraden, middels Jumpstart-initiatieven voor verwerving in de VS en via het Prioritised Ukraine Requirements List (PURL)-initiatief.
Nederland nam in augustus 2025 een voortrekkersrol door als eerste NAVO-land Oekraïne
te steunen via PURL. Binnen een jaar hebben 28 andere landen, waaronder 25 NAVO-landen
en 3 partnerlanden van Oekraïne bijgedragen via het PURL-initiatief. Inmiddels heeft
PURL € 6,7 miljard aan steun voor Oekraïne opgeleverd. Daarnaast heeft Oekraïne, mede
door de inzet van Nederland, met de Ukraine Support Loan (USL) Patriot (PAC-3)-raketten en overig uniek materieel bij de VS kunnen aanschaffen.
Vraag 6
Deelt u de opvatting dat het niet verstandig is om de Europese luchtverdedigingsstrategie
voor de komende jaren vrijwel volledig afhankelijk te laten blijven van de beschikbaarheid
van Amerikaanse Patriot-interceptoren?
Antwoord 6
Het is in het algemeen niet wenselijk om voor de levering van militaire capaciteiten
afhankelijk te zijn van één (toe)leverancier. Er is een noodzaak voor Europese autonomie
in defensieproductie om de afhankelijkheid van schaarse leveranciers te verkleinen.
Middels de Defensienota is uw Kamer geïnformeerd dat Defensie zich nadrukkelijk inzet
om Europese strategische autonomie op het gebied van productiecapaciteit te realiseren.
De productie van geavanceerde interceptoren, zoals de Patriot PAC-3, is afhankelijk
van een complexe internationale toeleveringsketen. Defensie onderhoudt nauw contact
met de fabrikanten van verschillende typen munitiesoorten over de versnelde opschaling
van de productiecapaciteit, waarin ook de Nederlandse industrie door middel van productie
op componenten-niveau een bijdrage kan leveren om de knelpunten in de huidige plannen
voor opschaling te mitigeren. Nederland heeft zich samen met andere bondgenoten onder
andere gecommitteerd aan een haalbaarheidsonderzoek voor de coproductie van Advanced Medium Range Air-to-Air Missiles (AMRAAM), zoals aangekondigd tijdens de NAVO-top in Ankara.
Vraag 7
Welke concrete bijdrage levert Nederland aan de Integrated Anti-Ballistic Missile
Coalition en het Freya-programma, overwegende dat Nederland sinds juli 2026 deel uitmaakt
van de Anti-Ballistic Missile Coalition, waarin onder meer wordt samengewerkt aan
de ontwikkeling van Europese anti-ballistische capaciteit en het Oekraïense Freya-project?
Antwoord 7
Nederland is een van de tien deelnemers aan deze coalitie, die zich momenteel nog
in de opstartende fase bevindt. Nederland is voornemens hierin een faciliterende rol
te spelen en is hierover in gesprek met partners, in het bijzonder Oekraïne. Naast
het Freya-project zet de coalitie zich tevens in voor het project «Bliksem EXO», dat
wordt uitgevoerd door een consortium van Europese bedrijven onder leiding van het
Nederlandse bedrijf Destinus. Dit consortium werkt tevens aan de ontwikkeling van
een exo-atmosferisch luchtverdedigingssysteem.
Vraag 8
Kunt u aangeven welke concrete Nederlandse capaciteit, financiële middelen en personele
inzet voor deze coalitie beschikbaar worden gesteld?
Antwoord 8
Op dit moment kunnen er nog geen specifieke details worden verstrekt over de omvang
van de Nederlandse financiële middelen, personele inzet of andere concrete capaciteiten
die binnen deze coalitie worden ingebracht. De concrete invulling van deze bijdragen
is, net als de coalitie zelf, nog in ontwikkeling. Uiteraard kijkt Nederland bij deze
planvorming ook naar kansen voor de Nederlandse defensie-industrie
Vraag 9
Welke mogelijkheden ziet u om het Freya-programma te versnellen door Nederlandse kennis,
testfaciliteiten, radarcapaciteit, sensoren, software, productiecapaciteit of financiering
beschikbaar te stellen?
Antwoord 9
Het is van belang op te merken dat de primaire uitvoering van het Freya-programma
momenteel onder leiding van Oekraïne valt, in samenwerking met het Oekraïense bedrijf
Firepoint. Als Nederland een faciliterende rol kan spelen in de ontwikkeling van het programma,
zal dit met een positieve grondhouding onderzocht worden.
Vraag 10
Kunt u aangeven op welke termijn een Europees alternatief voor Patriot, waaronder
Freya, naar verwachting operationeel inzetbaar kan zijn? Welke mogelijkheden ziet
u om deze termijn te verkorten?
Antwoord 10
Omwille van operationele veiligheid worden geen uitspraken over gedaan over de tijdslijnen
of daaraan gerelateerde details. De coalitie zal zich ervoor inspannen om dit zo snel
mogelijk te laten zijn.
Vraag 11
Bent u bereid binnen de Europese Unie te pleiten voor een gezamenlijk Europees programma
voor grootschalige productie van anti-ballistische interceptoren, zodat Europese landen
niet langer afzonderlijk concurreren om schaarse Amerikaanse capaciteit?
Antwoord 11
Nederland pleit al langer voor het versterken van de Europese defensie-industrie en
om meer verantwoordelijkheid te nemen voor onze eigen Europese defensie. Hier valt
de productie van antiballistische interceptoren ook onder, waaronder middels coproductie
in Europa en deelname aan de Anti Ballistic Missile Coalition.
Vraag 12
Op welke manier zet u in op het betrekken van alle EU- en NAVO-lidstaten bij de Anti-Ballistic
Missile Coalition?
Antwoord 12
De ABMC is een coalitie bestaande uit Nederland, Denemarken, Frankrijk, Duitsland,
Italië, Noorwegen, Spanje, Zweden, Oekraïne, het Verenigd Koninkrijk en Polen. De
betrokken landen staan open voor de toetreding van andere landen die de principes
en doelen van de coalitie onderschrijven.
Vraag 13
Welke mogelijkheden ziet u om Oekraïne verder te ondersteunen met deep-strikecapaciteiten
waarmee Russische lanceerinstallaties, commandoposten, logistieke knooppunten en productie-
en opslaglocaties van ballistische raketten kunnen worden uitgeschakeld voordat deze
tegen Oekraïense steden en infrastructuur kunnen worden ingezet?
Antwoord 13
Zoals aangegeven in het verslag van de NAVO DMM en UDCG van juni jl.3, zal Nederland € 250 miljoen aan in Nederland geproduceerde one-way-attack drones
aan Oekraïne leveren. Deze middenlaag kruisvluchtwapens met een verlengde dracht stellen
Oekraïne in staat om versterkte doelen in de diepte aan te grijpen. Daarnaast blijft
Nederland partners oproepen om ook deep-strikecapaciteiten te leveren en daarbij geen
geografische beperkingen op te leggen ten aanzien van de inzet van deze capaciteiten.
Oekraïne heeft immers het recht zichzelf te verdedigen tegen de Russische agressie.
Het uitvoeren van militaire operaties door Oekraïne ter verdediging van het grondgebied
is onder het internationaal recht geografisch niet beperkt tot het eigen grondgebied
en kan dus ook plaatsvinden tegen legitieme militaire doelwitten die zich op het grondgebied
van de agressor – in dit geval Rusland – bevinden.
Vraag 14
Bent u bereid om binnen de Europese Unie en de Coalition of the Willing te pleiten
voor een structurele Europese bijdrage aan deze vorm van deep strike, uiteraard binnen
het internationaal recht?
Antwoord 14
Aanvullend op het antwoord op vraag 13, Nederland verwelkomt de recente aankondiging
van Frankrijk en het VK om blauwdrukken voor Scalp/Storm Shadow-componenten over te
dragen. Dit stelt Oekraïne in staat om deze vitale capaciteiten via eigen productie
op te schalen. Het doel is om de internationale gemeenschap aan te moedigen de middelen
en technologieën beschikbaar te stellen die nodig zijn om de militaire effectiviteit
van Oekraïne te waarborgen.
Vraag 15
Welke bijdrage levert Nederland momenteel aan de Europese inlichtingenpositie ten
aanzien van Russische raketproductie en -inzet?
Antwoord 15
Het kabinet doet geen uitspraken die inzage geven in de informatiepositie van Nederland
ten aanzien van de capaciteiten van wapensystemen van potentiële tegenstanders.
Vraag 16
Welke mogelijkheden ziet u om Nederlandse satelliet-, radar-, cyber-, elektronische-inlichtingen-
en andere sensoren beter te integreren in een Europees inlichtingenbeeld ten behoeve
van de luchtverdediging van Oekraïne? Welke initiatieven worden er op Europees niveau
opgezet?
Antwoord 16
Het kabinet doet omwille van de operationele vertrouwelijkheid geen uitspraken die
inzage geven in de Nederlandse en Europese inlichtingencapaciteit.
Vraag 17
Overwegende dat Rusland in aanloop naar de komende winter bewust de energie-infrastructuur,
watervoorzieningen, ziekenhuizen en andere publieke voorzieningen onder vuur neemt
met ballistische raketten, welke concrete stappen gaat u nog zetten om Oekraïne nog
voor de winter extra te ondersteunen?
Antwoord 17
Het kabinet veroordeelt de manier waarop Rusland de Oekraïense energie-infrastructuur
bewust als doelwit kiest om Oekraïne in de kou te zetten en de economie te breken.
Nederland is daarom een van de grootste donoren als het gaat om de energiesteun aan
Oekraïne, met een bedrag van ca. € 562 miljoen sinds de start van de Russische inval.
Nederland heeft tot nog toe in 2026 in totaal EUR 205,6 miljoen aan energiesteun beschikbaar
gesteld. Deze steun gaat onder meer naar urgente reparaties en herstel, bescherming
van energiefaciliteiten, financieren van gasaankopen en het leveren van in-kind materiaal.
Nederland en Oekraïne hebben afgelopen juni tijdens de Ukraine Recovery Conference(URC) de bilaterale Energy Road Map ondertekend om de samenwerking ter voorbereiding op de winter te versterken. Deze
routekaart heeft als doel leveringen van energiemateriaal zoals gasturbines, generatoren
en transformatoren aan Oekraïne te versnellen. Ook helpt dit het Oekraïense energienetwerk
weerbaarder te maken, bijvoorbeeld door uitwisseling van technologische kennis.
Nederland ondersteunt ook andere sectoren in Oekraïne die van belang zijn voor de
weerbaarheid op korte en lange termijn, waaronder de watervoorziening en gezondheidszorg.
Vraag 18
Heeft u een concreet uitgewerkte strategie en roadmap voor het Europese alternatief
voor de Patriot waarin ontwikkeling, implementatie, doctrine, opleiding, training,
productie en inregelen van de supply chain verwerkt zijn?
Antwoord 18
Nederland voert de bescherming tegen luchtdreigingen niet zelfstandig uit, maar in
NAVO-verband. De oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten tonen het belang van hoogstaande
luchtverdediging aan. Dit is ook wat de NAVO met prioriteit van ons vraagt. Defensie
heeft vanwege de toegenomen internationale dreiging en de veroudering van het bestaand
materieel op korte termijn behoefte aan nieuw materieel om de taken van de krijgsmacht
te kunnen blijven uitvoeren. Daarom heeft Defensie begin dit jaar het contract voor
aanvullende Patriot capaciteit getekend. Naast Patriot (long range air defence) investeert Defensie in luchtverdedigingssystemen op mediumen short range air defence.
Er is op korte termijn nog geen volwaardig Europees alternatief voor de Patriot (long range air defence) leverbaar. Patriot combineert lucht- en raketverdediging, terwijl alternatieven vaak
gespecialiseerd zijn (ofwel lucht, ofwel raketverdediging). Patriot is daarmee uniek
binnen NAVO’s luchtverdediging. Daarom volgt Nederland actief Europese alternatieven
voor bijvoorbeeld luchtverdediging en onderzoekt de mogelijkheden om aansluiting te
zoeken bij Europese luchtafweerinitiatieven (Motie Van der Werf c.s. van 24 maart
2026). Om dit mogelijk te maken moeten ook de benodigde structuren en afspraken buiten
de NAVO bestaan, bijvoorbeeld binnen de EU met betrekking tot Europese defensiesamenwerking
en -industrie, zoals het opzetten van gebruikerspoules van strategische capaciteiten.
Momenteel zijn de Europese landen met elkaar in gesprek hoe Europa verder kan toewerken
naar meer verantwoordelijkheid en zelfstandigheid in het voorzien in Europese veiligheid
en actief kan inzetten op haar eigen defensie-industrie.
Vraag 19
Welke Europese instrumenten (EDIP, SAFE, etc.) worden benut om de ontwikkeling van
het Europese alternatief te faciliteren? Bent u bereid deze Europese financieringsinstrumenten,
zoals EDIP en SAFE, gericht aan te spreken om de noodzakelijke investeringen in anti-ballistische
capaciteiten, zoals ontwikkeld binnen de ABMC, te versnellen?
Antwoord 19
Met de oprichting van de ABMC is een nieuw initiatief gestart dat zich richt op het
ontwikkelen van Europese oplossingen tegen ballistische raketdreiging. Door het bijeenbrengen
van industrie (vanuit Europa), Research & Development (R&D) en operationele ervaring (vanuit Oekraïne) is het doel een Europese ABM-capaciteit
voor inzet binnen- (FREYA) en buiten de atmosfeer (BLIKSEM EXO) te bouwen.
De ABMC maakt onderdeel uit van een bredere Europese ontwikkeling waarin geïntegreerde
lucht- en raketverdediging als prioritaire capability
area (PCA) wordt beschouwd. Nederland participeert reeds in meerdere relevante trajecten,
waaronder European Sky Shield Initiative (ESSI), het EDA Capability Development/Planning proces voor Air & Missile Defence, de bijbehorende EDA Expert Groups en verschillende multinationale samenwerkingsverbanden en Letters of Intent op het gebied van IAMD. Deze initiatieven richten zich op gezamenlijke capability development, interoperabiliteit, standaardisatie, gezamenlijke behoeftestelling en – waar mogelijk
– gezamenlijke verwerving.
Parallel aan de ABMC is Nederland aangesloten bij een European Defence Project of Common Interest (EDPCI, onderdeel van EDIP) – Federated Integrated Air and Missile Defence including Early Warning (EU-FIAMD) met Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje en Zweden. Dit initiatief richt
zich op de ontwikkeling van een gemeenschappelijke IAMD-architectuur, interoperabiliteit,
C2, simulatie, capability roadmaps en – op termijn – gezamenlijke verwerving. EU-FIAMD is ontworpen om volledig complementair
en interoperabel te zijn met het bestaande Integrated Air and Missile Defence(IAMD) netwerk van de NAVO. Het dient niet als vervanging, maar als een Europese industriële
en technologische versterking die naadloos aansluit op de NAVO-commandostructuren,
zodat Europese lidstaten effectiever kunnen bijdragen aan de collectieve bondgenootschappelijke
verdediging.
Vraag 20
Overwegende dat Lockheed en Raytheon nog Industriële Participatie verplichtingen hebben
bij Nederland, ziet u mogelijkheden om deze verplichtingen in te zetten om de benodigde
technologie voor verdediging ballistische raketten in Nederland aan te jagen?
Antwoord 20
Nederland kijkt naar hoe Industriële Participatie (IP) verplichtingen bij kunnen dragen
aan de technologieontwikkeling en productie van antiballistische raketten. Het Ministerie
van Economische Zaken en Klimaat is verantwoordelijk voor de uitvoering van dit IP-beleid
en heeft over de inzet veel contact met Defensie. De verdediging tegen antiballistische
raketten is belangrijk voor de inzet van het IP-beleid. Op technologisch vlak kan
Nederland lessen trekken uit de werkwijze van de VS. Tegelijkertijd kan Nederland
met de VS samenwerken om aan de vraag te voldoen. In samenspraak met Europese partners
zet Defensie daarom in op coproductie met de Amerikaanse industrie op basis van een
business-to-business en best-value principe. Het uitgangspunt hierbij is dat in dit
geval trans-Atlantische industriesamenwerking leidt tot versnelling van levertijden
tegen lagere of vergelijkbare prijzen in vergelijking met directe verwerving vanuit
de VS. Met dergelijke coproductie bouwt Nederland ook waardevolle kennis op waarmee
we dit type munitie effectiever in Europa kunnen produceren. Voor het uiteindelijk
rond krijgen van de business case wordt per project met het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat bezien op welke wijze uitstaande verplichtingen met betrekking tot
Industriële Participatie een bijdrage kunnen leveren. Ook wordt er specifiek gekeken
naar overdracht van kennis naar de Nederlandse industrie en kennisinstellingen en
worden technologische samenwerkingen opgezet met wederzijdse afhankelijkheden.
Vraag 21
Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?
Antwoord 21
Ja.
Ondertekenaars
-
Eerste ondertekenaar
D. Yeşilgöz-Zegerius, minister van Defensie -
Mede namens
T.B.W. Berendsen, minister van Buitenlandse Zaken -
Mede ondertekenaar
D.G. Boswijk, staatssecretaris van Defensie