Verslag van een wetgevingsoverleg : Verslag van een wetgevingsoverleg over Jaarverantwoording BHO 2025
36 945 XVII Jaarverslag en slotwet Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp 2025
Nr. 13
VERSLAG VAN EEN WETGEVINGSOVERLEG
Vastgesteld 27 augustus 2026
De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft op
18 juni 2026 overleg gevoerd met de heer Sjoerdsma, Minister van Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking, over:
– het wetsvoorstel Jaarverslag en slotwet Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp 2025
(Kamerstuk 36 945 XVII);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 20 mei
2026 inzake jaarverslag Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp 2025 (Kamerstuk 36 945 XVII, nr. 1);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 11 juni
2026 inzake beantwoording vragen commissie over het jaarverslag Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingshulp 2025 (Kamerstuk 36 945 XVII, nr. 1) (Kamerstuk 36 945 XVII, nr. 7);
– de brief van de president van de Algemene Rekenkamer d.d. 20 mei 2026 inzake aanbieding
van het rapport resultaten verantwoordingsonderzoek 2025 bij Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingshulp (Kamerstuk 36 945 XVII, nr. 2);
– de brief van de president van de Algemene Rekenkamer d.d. 9 juni 2026 inzake beantwoording
vragen commissie, gesteld aan de Algemene Rekenkamer, over het rapport resultaten
verantwoordingsonderzoek 2025 bij Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp (Kamerstuk
36 945 XVII, nr. 2) (Kamerstuk 36 945 XVII, nr. 6);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 11 juni
2026 inzake beantwoording vragen commissie, gesteld aan de regering, over het rapport
resultaten verantwoordingsonderzoek 2025 bij Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp
(Kamerstuk 36 945 XVII, nr. 2) (Kamerstuk 36 945 XVII, nr. 8);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 7 mei
2026 inzake rapportage over economische missies in 2025 (Kamerstuk 36 800 XVII, nr. 70);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 13 april
2026 inzake Nederlandse deelname Expo 2025 Osaka (Kamerstuk 36 800 XVII, nr. 68);
– de brief van de Staatssecretaris Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp d.d. 26 januari
2026 inzake voortgang Nationaal Actieplan bedrijfsleven en mensenrechten (NAP) 2022–2026
(Kamerstuk 32 735, nr. 423);
– de brief van de Staatssecretaris Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp d.d. 17 december
2025 inzake modernisering DRIVE (Kamerstuk 36 180, nr. 184);
– de brief van de Staatssecretaris Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp d.d. 17 december
2025 inzake toetsingskader DRIVE-garantiefaciliteit 2022 (aangepast) (Kamerstuk 36 180, nr. 185);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 16 december 2025 inzake decemberbrief
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp 2025 (Kamerstuk 36 800 XVII, nr. 17);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 11 mei
2026 inzake uitwerking verbeterde verantwoordingssystematiek (jaarverslag BHOS) (Kamerstuk
31 865, nr. 302);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 12 mei
2026 inzake rapport van ECDPM-WUR over voedselexporten naar Afrika (Kamerstuk 29 237, nr. 258);
– de brief van de Minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 20 mei 2026 inzake
kabinetsreactie op de Monitor Brede Welvaart & de Sustainable Development Goals 2026
(Kamerstuk 34 298, nr. 42);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 29 mei
2026 inzake revolverende fondsen (Kamerstuk 36 800 XVII, nr. 72).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk verslag uit.
De voorzitter van de commissie, Den Hollander
De griffier van de commissie, Van der Leeden
Voorzitter: Den Hollander
Griffier: Van der Leeden
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Bamenga, Den Hollander, Hoogeveen, Kröger,
Lohman en Verkuijlen,
en de heer Sjoerdsma, Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 15.04 uur.
De voorzitter:
Dames en heren, van harte welkom bij het wetgevingsoverleg over de Jaarverantwoording
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp 2025. We hebben vandaag een debat over de
jaarverantwoording, waarbij we starten met de wetgevingsrapporteurs. Dat zijn de heer
Bamenga en mevrouw Teunissen, maar zij komt iets later. Dus de heer Bamenga begint
zo meteen met een toelichting op zijn wetgevingsrapporteurschap. Daar vindt eerst
een soort van gesprek, debat, over plaats met de Minister. Daarna gaan we over naar
de eerste termijn van de Kamer.
Ik wil dus starten door het woord te geven aan de heer Bamenga.
De heer Bamenga (D66):
Dank u wel, voorzitter. Namens de commissie dank ik de Minister en de Algemene Rekenkamer
voor de constructieve samenwerking en gesprekken van het afgelopen jaar. Die werksessies
zijn nuttig gebleken. Ze helpen de Kamer om meer grip te krijgen op een begroting
die inhoudelijk en financieel behoorlijk complex is. Juist daarom hopen de rapporteurs
dat deze manier van werken wordt voortgezet. Verder wil ik de Dienst Analyse en Onderzoek
bedanken voor de fantastische ondersteuning die zij de rapporteurs hebben geboden.
Ik ga namens de commissie in op drie punten: de verbeterde verantwoordingssystematiek,
de revolverende fondsen en tot slot de ODA-berekening en de koppeling met het bni.
Voorzitter. Allereerst de verbeterde verantwoordingssystematiek. Laat ik benadrukken
dat er over de BHO-begroting al veel verantwoording plaatsvindt. Het doel van de rapporteurs
is dan ook niet om daar simpelweg nog meer aan toe te voegen. Het doel is juist dat
die verantwoording de Kamer een beter en samenhangender beeld geeft van de complexe
werkelijkheid achter deze begroting. Dat is extra belangrijk bij internationaal beleid,
waar resultaten vaak indirect zichtbaar zijn en zich pas op langere termijn laten
meten. Juist dan is de kwaliteit van inzicht essentieel: welke doelen worden gesteld,
welke middelen worden ingezet, welke resultaten worden verwacht en hoe kan de Kamer
beoordelen of beleid werkt?
De rapporteurs zien dat de Minister stappen zet richting een verbeterde verantwoordingssystematiek.
Dat is een belangrijke ontwikkeling. Tegelijkertijd constateren de rapporteurs dat
de uitwerking nog vrij abstract blijft. De brief van 11 mei schetst de hoofdlijnen,
maar geeft nog onvoldoende inzicht in hoe dit er concreet uit gaat zien in de begroting
zelf. Daarom heb ik hierover een aantal vragen.
Kan de Minister toelichten waarom bij de brief van de 11 mei geen concreet voorbeeld
van de nieuwe systematiek is opgenomen, maar is volstaan met een beschrijving op hoofdlijnen?
Is de Minister bereid om nog voor het zomerreces een uitgewerkt voorbeeld van een
begrotingsartikel met de Kamer te delen? Kan de Minister daarnaast toelichten hoe
in de nieuwe systematiek wordt geborgd dat doelstellingen, nulmetingen en streefwaarden
helder en consistent worden opgenomen bij de indicatoren? Juist die elementen zijn
essentieel om beleid toetsbaar te maken en om de relatie tussen middelen en resultaten
inzichtelijk te maken.
De rapporteurs constateren ook dat wordt voorgesteld de huidige tabel met indicatoren
te laten vervallen, terwijl nog onduidelijk is welke indicatoren daarvoor in de plaats
komen. Kan de Minister toelichten waarom deze tabel nu al wordt losgelaten en kan
de Minister de Kamer per brief nog voor het zomerreces informeren over welke indicatoren
en bijbehorende streefwaarden in de nieuwe begroting zullen worden opgenomen?
Voorzitter, dan de revolverende fondsen. Ook op dit punt zien de rapporteurs dat de
Minister stappen wil zetten in de verantwoording. Dat waarderen wij. Tegelijkertijd
blijft dit voor de Kamer een ingewikkeld terrein: geld wordt gedoteerd, komt deels
terug en wordt opnieuw ingezet. De vraag is steeds: wat kan de Kamer daarvan goed
volgen? Daarom ook hierover een aantal concrete vragen. Kan de Minister toezeggen
dat vanaf de begroting 2027 in de memorie van toelichting een overzicht wordt opgenomen
van de dotaties aan de verschillende revolverende fondsen? Dan kan de Kamer in één
oogopslag zien wat er jaarlijks aan deze fondsen wordt toegevoegd. Kan de Minister
ook bevestigen dat de factsheets voortaan zowel bij de begroting als bij het jaarverslag
worden opgenomen?
Dan de uitvoeringskosten. De rapporteurs begrijpen dat de Minister voorzichtig is
met het delen van gedetailleerde informatie. Tegelijkertijd moet de Kamer wel kunnen
zien hoe die kosten worden betaald. Gebeurt dat uit de opbrengst van een fonds of
op een andere manier? Is de Minister bereid om dit in de factsheets op te nemen?
Voorzitter, dan het belangrijkste punt bij deze fondsen: de mate van revolverendheid.
Dat is namelijk uiteindelijk de kern van zo’n fonds: komt het geld terug, in welke
mate en wat betekent dat voor de doelstelling van het fonds? De Minister stelt voor
om dit mee te nemen in de evaluaties. Dat is goed, maar voor de rapporteurs is de
informatie alleen bij evaluaties eigenlijk te laat. Kan de Minister daarom per fonds
in de factsheets opnemen wanneer de evaluatie plaatsvindt? Worden deze evaluaties
ook opgenomen in de Strategische Evaluatie Agenda? Is de Minister daarnaast bereid
om nog eens goed te kijken welke informatie over revolverendheid al eerder in de factsheets
kan worden opgenomen, bijvoorbeeld met een korte duiding van de fase waarin een fonds
zich bevindt en wat die fase betekent voor de mate waarin het fonds al kan revolveren?
Tot slot op dit punt. Kan de Minister in het factsheet ook opnemen wat uit eerdere
informatie is gebleken over de revolverendheid en of dat aanleiding heeft gegeven
om de doelstelling van een fonds bij te stellen?
Voorzitter. Dan tot slot het ODA-budget en de koppeling met het bni. De rapporteurs
hebben gezien, mede op basis van het werk van de Algemene Rekenkamer, dat de huidige
systematiek onvoldoende inzicht biedt in hoe het ODA-budget zich verhoudt tot de internationale
norm en welke beleidskeuzes daarin doorwerken. Het gaat hier om internationale solidariteit,
klimaatrechtvaardigheid en het nakomen van afspraken die juist voor kwetsbare landen
van groot belang zijn. Transparantie over deze cijfers is daarom essentieel.
De huidige presentatie in de HGIS-nota maakt het voor de Kamer moeilijk om de ontwikkeling
van het ODA-budget goed te volgen en te controleren. Dat geldt zeker waar het gaat
om de effecten van gewijzigde rekenmethodes en eerdere beleidskeuzes. Daarom de volgende
vragen. Kan de Minister toezeggen om de tabel met het ODA-budget in de HGIS-nota bij
de begroting 2027 zo aan te passen dat deze inzicht geeft in vier elementen: de OESO-norm,
zowel in percentage als in miljoenen euro’s, de raming van het bni, in miljoenen euro’s,
de zogenoemde «gemiste bijstelling», analoog aan de tabel van de Algemene Rekenkamer,
en de doorwerking van maatregelen uit vorige kabinetten, eveneens in miljoenen euro’s?
Dat waren de vragen van de rapporteurs. Ik wil u graag danken.
De voorzitter:
Hartelijk dank, meneer Bamenga en ook mevrouw Teunissen voor het harde werk dat verricht
is aan de voorkant voor deze verheldering. Dan kijk ik even naar de Minister. Is er
een schorsing nodig om aan alle vragen en toezeggingen tegemoet te komen of kunt u
dat gelijk doen?
Minister Sjoerdsma:
Aan de toezeggingen tegemoetkomen, dat durf ik nog niet te zeggen, maar ik zal zeker
proberen tegemoet te komen aan de vragen. Ik wil uiteraard ook de rapporteurs graag
danken voor hun werk en overigens alle begrip dat rapporteur Teunissen hier vandaag
niet kan zijn of nog niet kan zijn vanwege haar nieuwe rol in haar fractie.
Dank in ieder geval ook aan het lid Bamenga voor deze uitgebreide introductie en de
aandacht die daarbij is gegeven aan diverse onderwerpen uit de jaarverslagen, waaronder
revolverende fondsen. Ik wil daarbij graag benadrukken dat revolverende fondsen echt
een belangrijk instrument zijn, cruciaal voor de beleidsdoelen voor handel én ontwikkelingssamenwerking
– klimaat, voedselzekerheid en financiering – en ook een belangrijk onderdeel van
de economische partnerschappen waar Nederland op inzet. Ook voor samenwerking met
de private sector, lokale en Nederlandse bedrijven, zijn de fondsen bij uitstek geschikt
en die samenwerking is ook in deze huidige wereld van groot belang.
Ten slotte is natuurlijk een van de mooiere karakteristieken van deze fondsen dat
op deze manier middelen meerdere keren kunnen worden ingezet, waardoor ook de ontwikkelingsimpact
van het geld groter wordt. Ik snap tegelijkertijd dat die kracht ook reden is om om
meer inzicht te vragen. In mijn brief heb ik uiteengezet hoe ik het beleid ten aanzien
van die fondsen eenduidiger ga maken, afspraken ga versterken en ook de informatieverstrekking
ga verbeteren. Ik deel zeer de wens die de rapporteurs op tafel leggen voor transparante
begrotingen en goed navolgbare cijfers.
Er werd ook gesproken over de verbeterde verantwoordingssystematiek. Dat is eigenlijk
het resultaat van twee jaar lang heel goede samenwerking tussen rapporteurs en de
Algemene Rekenkamer. Daar ben ik natuurlijk ook zeer voor, voor het werk van beide.
In dit geval moet ik ook de Algemene Rekenkamer bedanken. Die verbeterde samenwerking
via het jaarverslag heeft natuurlijk als doel een completer en samenhangender verhaal
over de behaalde resultaten. Ik hoop dat we via de aankomende begroting en het jaarverslag
de dialoog over wat we bereiken op ontwikkelingssamenwerking nog beter kunnen voeren.
Dan de vragen. Ik zal proberen om die op te delen. Misschien eerst de revolverende
fondsen. Wat werd gevraagd ten aanzien van de dotaties kan ik toezeggen. Wij zullen
vanaf de begroting 2027 de dotaties opnemen in de factsheets bij de memorie van toelichting.
Dat gebeurt dan per fonds. Er kan ook een tabel worden opgenomen om dit voor alle
fondsen overzichtelijk weer te geven. De tweede vraag die daar gesteld was, is of
de Minister kan bevestigen dat factsheets voortaan zowel bij de begroting als bij
het jaarverslag worden opgenomen. Ik zou dit graag iets amenderen. Laten we niet de
factsheets als geheel bij het jaarverslag opnemen, maar zowel bij de begroting als
bij het jaarverslag een tabel opnemen met de financiële gegevens voor alle fondsen.
Dan wordt de Kamer twee keer per jaar over de financiële voortgang geïnformeerd op
een manier die goed vergelijkbaar is. Dat scheelt in alle eerlijkheid veel tijd, terwijl
de belangrijkste updates eigenlijk in deze cijfers zitten.
Ook de vraag over de uitvoeringskosten begrijp ik goed. We zullen ervoor zorgen dat
de gevraagde informatie in de factsheets wordt opgenomen. Het is misschien in algemene
zin goed om te zeggen dat die uitvoeringskosten uit de opbrengst van het fonds worden
betaald, maar dat we, waar dat niet zo is, dat zullen uitleggen.
En dan misschien het belangrijkste punt: de mate van revolverendheid. Daar zijn een
aantal vragen over gesteld. Er is gevraagd om de data van de evaluaties mee te nemen
in de factsheets. Dat zullen we doen. We kunnen dit ook opnemen in de Strategische
Evaluatie Agenda, voor zover dat nog niet gedaan is. Ik ben uiteraard bereid om meer
informatie over de revolverendheid op te nemen in de factsheets. Ik heb daar in mijn
brief al een voorstel voor gedaan, maar ik neem het verzoek van de rapporteurs daar
graag in mee.
In de vragen van de rapporteurs over het ODA-budget en de koppeling met het bni wordt
gevraagd om in de HGIS-nota inzicht te geven in vier afzonderlijke elementen. Ik herken
overigens de complexiteit en de toerekeningswijze en hoe ingewikkeld het soms is om
het overzicht precies helder te krijgen. Ik neem ook hier het verzoek van de rapporteurs
graag mee en zal dat betrekken bij de totstandkoming van de volgende HGIS-nota.
Dat brengt mij bij het laatste onderwerp, de verbeterde verantwoordingssystematiek.
De eerste vraag van rapporteur Bamenga was waarom we geen concreet voorbeeld van de
nieuwe systematiek hebben opgenomen. Daarover twee dingen. Eén is dat het jaarverslag
van 2027 de eerste keer zal zijn dat er conform de verbeterde verantwoordingssystematiek
zal worden gewerkt. Dat is omdat het jaarverslag een spiegel is van de begroting.
Het is dus helaas niet mogelijk om dat al eerder te doen. Een kleine teleurstelling
voor de rapporteurs, maar het is niet haalbaar om voor toekomstig beleid een voorbeeld
van verantwoording op te stellen als die begroting nog niet gemaakt is.
Dan wordt er gevraagd hoe in de nieuwe systematiek wordt geborgd dat doelstellingen,
nulmetingen en streefwaarden helder en consistent worden opgenomen, en of die niet
verdwijnen. Ik zou willen zeggen dat in die verbeterde verantwoordingssystematiek
de indicatoren en streefwaarden verschuiven van de tabel naar de hoofdtekst, maar
niet verdwijnen. Ze zullen worden aangevuld met andere relevante ontwikkelingen binnen
een bepaald beleidsterrein aan de hand van data en resultaten, die dan weer niet uniform
meetbaar zijn, maar wel heel veel zeggen over het behalen van de doelstellingen binnen
dat beleidsterrein.
De zorg is uitgesproken dat de huidige tabel met indicatoren komt te vervallen. Ja,
de tabel wordt losgelaten, maar dat betekent niet dat de indicatoren en streefwaarden
in die tabel als zodanig worden losgelaten. Die worden juist in een narratieve vorm
opgenomen in de hoofdtekst, met uitzondering van de indicatoren die hun relevantie
verloren hebben ten aanzien van de huidige of gewijzigde beleidsdoelstellingen. Maar
dat zullen we uiteraard ook onderbouwen. Dat maakt het ook mogelijk om flexibeler
in te spelen op de verschillende doelstellingen en de resultaten die behaald zijn.
Het maakt ook de introductie van nieuwe indicatoren eenvoudiger.
Tot slot. Er werd gevraagd of ik per brief en nog voor het zomerreces kan laten weten
welke indicatoren en bijbehorende streefwaarden in de nieuwe begroting kunnen worden
opgenomen. Ik zeg graag toe dat we dat voor het zomerreces doen. Ik hoop dat ik daarmee
de vragen van beide rapporteurs heb beantwoord.
De voorzitter:
Hartelijk dank, Minister, voor het beantwoorden van al deze vragen. Dan kijk ik even
of de rapporteur nog aanvullende vragen heeft op dit moment.
De heer Bamenga (D66):
Ik heb proberen bij te houden welke toezeggingen ik heb gekregen als rapporteur. Als
het goed is, heb ik vrijwel op alle punten een toezegging gekregen, waarvoor dank
aan de Minister. Zijn inleiding gaf een andere indruk. Ik dacht na zijn inleiding
dat het lastig zou worden om toezeggingen te krijgen van de Minister, maar dat is
anders gebleken.
Dan een punt waarop nog geen toezegging is verkregen. Begrijp ik goed dat het eigenlijk
qua uitvoering niet mogelijk is? Dat is wat ik terugkrijg van de Minister. Het is
niet mogelijk om een concreet voorbeeld te geven, omdat het hier gaat om toekomstig
beleid. Mijn vraag aan de Minister is of er een mogelijkheid is om ons daarin mee
te nemen. Op een gegeven moment zul je namelijk toch moeten bepalen hoe je die verantwoording
wil vormgeven. Wellicht wil de Minister de toekomstige rapporteurs daarin in ieder
geval meenemen wanneer het duidelijk wordt of wanneer het in ontwerp is. Dat is één.
Het andere gaat over de tabel, die losgelaten wordt. Daar heeft de Minister volgens
mij al een toezegging over gedaan. De Minister geeft aan: ja, de tabel wordt losgelaten,
maar de indicatoren niet; daar wordt zeker goed naar gekeken. Eigenlijk blijft er
dus nog maar één vraag vanuit onze kant over. Ik ben benieuwd hoe de Minister daarin
staat.
De voorzitter:
Minister, dan ga ik u deze laatste vraag nog doorpassen.
Minister Sjoerdsma:
Het is makkelijk om hier welwillend op te zijn, omdat het goed beredeneerde en logische
suggesties zijn om deze systematiek te verbeteren. Wat betreft het voorbeeld zeg ik
het volgende. De begroting van 2027 zal voor de eerste keer langs deze systematiek
worden gemaakt. Dat betekent dat u al dit najaar, vrij kort in het nieuwe parlementaire
jaar, niet alleen een voorbeeld zult zien van één artikel, maar van alle artikelen.
De eerste keer dat we dit in het jaarverslag zullen zien, is dus in het jaarverslag
van 2027. Ik denk dat dat voer is om met elkaar te spreken over hoe die suggesties
zijn verwerkt en hoe die worden ervaren, en of dat een nieuwe slag met zich mee kan
brengen, los van deze suggesties. Wellicht hebben andere leden nog andere suggesties,
maar dank.
De voorzitter:
Hartelijk dank, Minister. Ik wil nogmaals namens de hele commissie de heer Bamenga
en mevrouw Teunissen bedanken voor het harde werk en voor alle toezeggingen die zij
hebben gekregen. Dat is een knappe prestatie.
Ik wil dan nu starten met de eerste termijn aan de kant van de Kamer, als daar verder
geen bezwaar tegen is. Ik zie geen bezwaren. Dan wil ik graag als eerste mevrouw Kröger
het woord geven voor haar termijn. Gaat uw gang.
Mevrouw Kröger (PRO):
Dank u wel, voorzitter. Na het verhitte debat van de afgelopen weken over meer geld
voor ontwikkelingssamenwerking, spreken we vandaag eindelijk over wat ontwikkelingssamenwerking
daadwerkelijk oplevert. Dat is heel erg veel.
Ontwikkelingssamenwerking ligt onder een vergrootglas. Diverse partijen zetten dat
vergrootglas ook stevig aan. Het is daarom een van de meest geëvalueerde beleidsterreinen
die we hebben. Natuurlijk kan verantwoording altijd beter. De heer Bamenga heeft daar
net als rapporteur een aantal waardevolle suggesties voor gedaan. Ook hebben we net
van de Minister gehoord wat hij daarmee gaat doen. Ik moet zelf zeggen dat ik de duidelijke
rapportage over hoe Nederland zich verhoudt tot de 0,7%-norm, het daar heel duidelijk
en transparant over rapporteren, van groot belang vind.
Maar wat ik in de evaluatie zie, is vooral dat ontwikkelingssamenwerking echt de levens
van mensen verbetert. Het is echt geld voor echte mensen. Kijk maar in het jaarverslag:
32 miljoen mensen zijn bereikt met voedselhulp, het gebruik van anticonceptie steeg
in alle landen waar Nederland hieraan werkte en 11,8 miljoen mensen kregen toegang
tot duurzame energie. Dat zijn echte resultaten voor miljoenen mensen wereldwijd.
Tegelijkertijd kunnen we nog zo veel meer doen, in de eerste plaats door niet zo harteloos
te bezuinigen. We zien namelijk nu, op korte termijn, al de effecten van de bezuinigingen.
Als we het jaarverslag van 2025 naast het jaarverslag van 2024 leggen, dan zien we
dat minder vrouwenorganisaties zijn versterkt: 12% eraf. Er zijn minder successen
behaald op het gebied van vrouwenrechten: 50% eraf. Minder mensen kregen sanitaire
voorzieningen: 31% eraf. Maar wat betekent dit nou voor de langetermijneffecten? De
Rekenkamer concludeert dat een analyse daarvan ontbreekt. Wat betekenen de bezuinigingen,
die ook dit kabinet nog voornemens is, voor de positie van vrouwen en meisjes, voor
minderheden, voor democratie, voor klimaat, voor vrede en stabiliteit? Wat betekenen
ze voor de positie van Nederland in de wereld? Is de Minister bereid om deze langetermijneffecten
in kaart te brengen en een analyse hiervan met de Kamer te delen?
De inzet van PRO is helder: voor 2026 is aan onze eisen voldaan, maar de Minister
blijft met een groot probleem zitten. De koppeling moet structureel worden hersteld.
Er is geen steun voor de monsterbezuinigingen zoals ze nu in de boeken staan. Wie
het debat in de Eerste Kamer volgde, zag dat de VVD echt alleen staat binnen de minderheidscoalitie,
want ook het CDA heb ik vurig horen pleiten voor het structureel herstel van de koppeling
en de 0,7%-norm. De Minister heeft dit jaar met de hakken over de sloot zijn begroting
gered, maar het is duidelijk dat er in het najaar een scherpe keuze voorligt. Krijgt
de VVD haar zin en gaat de coalitie over rechts, of staan D66 en CDA voor ontwikkelingssamenwerking
en krijgen we eindelijk de koerswijziging die zo hard nodig is?
Voorzitter. Dat was het over de bezuinigingen. Dan over het volgende. Nederland kan
zo veel meer goed doen in de wereld met coherenter beleid. Nederland als open economie
en handelsland heeft wereldwijd een grote impact op mens en natuur. Ontbossing, mensenrechtenschendingen,
watervervuiling, kinderarbeid: ze komen via internationale handelsketens ook onze
economie binnen. Als open handelseconomie dragen we daarom verantwoordelijkheid. Die
nemen we nog onvoldoende. Aan de ene kant bezuinigen we op ontwikkelingssamenwerking
en aan de andere kant stimuleren we handel zonder afdoende waarborgen. Dat is wat
ons betreft geen verantwoordelijkheid nemen. De nationale SDG-rapportage, over de
Sustainable Development Goals, dus de rapportage over duurzame ontwikkelingsdoelen,
laat zien dat Nederland met de ene hand aan ontwikkelingshulp doet en met de andere
hand schade veroorzaakt. Zo investeert Nederland 900 miljoen in publieke klimaatfinanciering,
terwijl we tegelijkertijd zo’n 30 miljard aan fossiele subsidies verstrekken. We investeren
in mensenrechten, maar ondersteunen ook projecten waarbij er serieuze zorgen bestaan
over mensenrechten en milieu. Terwijl we investeren in gezondheidszorg en onderwijs
in ontwikkelingslanden, lopen die landen alleen al door Nederland 59 miljard euro
mis door belastingontwijking via constructies op de Zuidas. Dat zijn miljarden euro’s
die zij niet zelf in hun publieke diensten kunnen investeren.
Mijn vraag aan de Minister is de volgende. Hoe komt de Minister op voor de belangen
van ontwikkelingslanden als het de portefeuilles van zijn collega-ministers betreft?
Ik heb vaak klimaatdebatten gevoerd. Dan is de Minister van Klimaat coördinerend Minister.
Deze Minister is coördinerend Minister voor onze relatie met een heleboel landen op
deze wereld. Spreekt hij dan ook collega-ministers aan als hun beleid het ontwikkelingsbeleid
van deze Minister doorkruist? Hoe zorgt de Minister dat de verplichte Toets Effecten
op Ontwikkelingslanden consequent toegepast wordt? Hoewel deze toets, een initiatief
van de Kamer, verplicht is voor nieuwe wet- en regelgeving van meerdere ministeries
– dan gaat het om LVVN, BZ, dit ministerie, Financiën en EZK – is die volgens de verantwoordingsstukken
in heel 2025 maar één keer gebruikt. Klopt dat? Hoe kan dat? Hoe kijkt de Minister
hiernaar? Wat gaat hij eraan doen zodat dat volgend jaar niet weer zo is? Hoe zorgt
de Minister dat bedrijven zich ook aan de OESO-richtlijnen voor verantwoord ondernemen
houden? Het aantal bedrijven dat die richtlijnen onderschrijft, blijft steken op 41%,
terwijl de doelstelling 90% is. Hoe kijkt de Minister naar dit immense gat?
Achter het woord «beleidsincoherentie» – dat is een heel Haags woord – gaat een gruwelijke
werkelijkheid schuil. Een voorbeeld daarvan is de zaak van Berta Cáceres. Met de ene
hand investeren wij in mensenrechten, maar met de andere hand investeren wij via FMO
in grote infrastructuurprojecten, zoals een waterkrachtproject in Honduras, waar deze
milieuactiviste tien jaar geleden vanwege haar verzet vermoord werd. Een onafhankelijke
expertgroep deed onderzoek naar deze moord en concludeerde dat de huurmoordenaars
betaald werden met geld dat via FMO liep. Dat is een gruwelijke bevinding. Ik wil
de Minister vragen om zorg te dragen dat FMO volledig meewerkt aan het verdere onderzoek.
Ik wil ook vragen wat voor beleid FMO heeft op remedy en reparaties op het moment
dat er iets misgaat. Voldoet dit beleid, als het er al is, aan de internationale standaarden,
zoals de VN-richtsnoeren? Kan de Minister bij FMO aandringen op een commitment naar
remedy op het moment dat investeringen negatieve gevolgen hebben? Kan de Minister
hierop een toezegging doen?
Voorzitter. Dan het derde punt. Het eerste was bezuinigen, het tweede was beleidscoherentie
en het derde gaat wat mij betreft om het belang van het maatschappelijk middenveld
in onze democratie. In de nationale SDG-rapportage staat klip-en-klaar dat maatschappelijke
ruimte inkrimpt, zowel internationaal als in Nederland zelf. Het maatschappelijk middenveld
is echt essentieel. Een gezonde democratie biedt gezonde ruimte voor tegenspraak.
Hoe in de afgelopen jaren maatschappelijke organisaties onder druk zijn komen te staan,
baart mij echt heel veel zorgen. Het inperken van maatschappelijke organisaties is
een inbreuk op onze democratie. Gelukkig hebben wij in de begroting voor 2026 het
verbod op lobbyen met subsidie van de vorige twee PVV-ministers terug kunnen draaien.
Dat is wat mij betreft echt een belangrijke stap, omdat het over iets heel wezenlijks
gaat, maar er is echt veel meer nodig. Ik wil de Minister vragen om een duidelijke
agenda neer te leggen. Hoe gaat hij maatschappelijke organisaties, zowel in Nederland
als in landen waarmee we samenwerken, ondersteunen? Wat is zijn blik op die shrinking
civic space? Wat gaan we daar als Nederland tegenoverstellen? Wat gaan we allemaal
doen om die shrinking civic space terug te dringen en ervoor te zorgen dat we democratieën
juist ondersteunen? Zowel de nationale SDG-rapportage als eerder het advies van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken zegt: zorg er nou voor dat je die maatschappelijke
organisaties gaat ondersteunen. Dat kan bijvoorbeeld via ambassades. Daar hadden we
vroeger het Civic Space Fund voor. Dat is wegbezuinigd, maar er zijn wellicht ook
andere manieren. Op welke manier kan deze Minister toch dat maatschappelijk middenveld
met flexibele middelen gaan ondersteunen?
Voorzitter. Dan ...
De voorzitter:
Mevrouw Kröger, heel even tussendoor. U had acht minuten opgegeven. U zit nu bijna
op negen minuten. Bent u een eind op weg of gaat u nog even door?
Mevrouw Kröger (PRO):
Ik ben best een eind onderweg ...
De voorzitter:
Oké, maar u hebt nog wel even nodig?
Mevrouw Kröger (PRO):
... maar ik werd enthousiast in mijn voorbereiding.
De voorzitter:
Oké.
Mevrouw Kröger (PRO):
Het laatste punt, voorzitter. Dat punt betreft vrouwenrechten. Ik denk dat deze Minister
in de debatten die hij tot nu toe heeft gedaan, heeft kunnen zien dat het onderwerp
vrouwenrechten de Kamer van links tot rechts verbindt. Ik zie de heer Verkuijlen naast
mij knikken. Ik denk dat het heel mooi is dat dit een agenda is die breed gedragen
wordt. Ik ben er heel blij mee dat de Minister heeft geluisterd naar de oproep van
de Kamer en zich nu weer geschaard heeft bij de SheDecides-koplopergroep. Ik ben ook
blij dat de Kamer net een motie van ons heeft aangenomen om aandacht te hebben voor
gezondheidszorg voor slachtoffers van seksueel geweld en daar specifiek zorg voor
te dragen, juist omdat die zorg zo onder druk komt te staan door de agenda van Trump,
waarbij abortuszorg en SRGR gepolitiseerd worden. Dat heeft echt een sterk weerwoord
nodig, zowel financieel als politiek. Daarom was ik er eigenlijk heel erg verbaasd
over dat Nederland dit jaar opeens niet meer staat onder het statement over feministisch
buitenlandbeleid. Nederland heeft daar altijd onder gestaan, zelfs onder PVV-ministers.
Nederland heeft wel deelgenomen aan de conferentie – dat is hartstikke goed – maar
heeft niet het publieke statement ondertekend. Mijn vraag is: waarom niet? In een
tijd waarin rechten van vrouwen en minderheden zó onder druk staan, moet Nederland
laten zien waar het voor staat.
Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank, mevrouw Kröger. Ik kijk even of er nog interrupties zijn. Die zie
ik niet. Dat betekent dat wij overgaan naar de eerste termijn van de heer Bamenga,
die spreekt namens de fractie van D66. Hij heeft aangegeven ongeveer tien minuten
spreektijd te hebben. We gaan kijken hoe dat loopt. Gaat uw gang.
De heer Bamenga (D66):
Dank u wel, voorzitter. Laat ik beginnen met iets wat niet vaak genoeg wordt gezegd:
ontwikkelingssamenwerking en een positieve handelsagenda zijn geen liefdadigheid; het gaat over stabiliteit en veiligheid, over hoe
handel kan leiden tot kansen en over het voorkomen van de menselijke ellende die zo
vaak leidt tot conflict, humanitaire crisis en gedwongen migratie.
Juist daarom kijk ik met gemengde gevoelens terug op 2025. Als ik het jaarverslag
lees, dan zie ik veel professionals die met grote inzet goed werk verrichten, maar
ik zie ook een kabinet dat miljarden aan structurele bezuinigingen aankondigt, terwijl
de wereld steeds instabieler wordt, terwijl andere donoren wegvallen en terwijl voedselonzekerheid,
conflict en klimaatverandering juist toenemen. Dat is een ongemakkelijke erfenis,
waarmee deze Minister nu aan de slag moet. Maar laat het hem dan goed doen.
Ter illustratie noem ik voedselzekerheid. Nederland investeerde vorig jaar wereldwijd
ruim 360 miljoen euro in voedselzekerheid. Dat is volkomen terecht. Honger is een
primaire bron van instabiliteit, conflict en gedwongen migratie. Bovendien heeft Nederland
unieke kennis, sterke uitvoeringsorganisaties en een internationaal netwerk dat echt
verschil kan maken. Maar de vraag is niet alleen hoeveel geld we uitgeven; de vraag
is of al die potjes samen meer opleveren dan de som der delen. Juist daarbij wringt
het. De IOB constateert inmiddels al jaren dat programma’s langs elkaar heen werken,
dat samenhang tussen centraal aangestuurde programma’s en ambassades beperkt is en
dat duurzaamheid na afloop van Nederlandse financiering eerder uitzondering is dan
regel. Dat is geen verwijt aan deze Minister, want dit patroon bestond allang voor
zijn aantreden, maar het is wel een opdracht. Als beschikbare middelen de komende
jaren schaarser worden, kunnen we ons versnippering simpelweg niet meer veroorloven.
Ik ben blij dat we voor dit jaar meer geld hebben geregeld, maar dat moet ook op de
goede plaats terechtkomen. In tijden van wereldwijde schaarste aan ontwikkelingsbudgetten
moeten we slimmer investeren. Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat programma’s beter
op elkaar aansluiten? Hoe voorkomt hij dat verschillende organisaties in dezelfde
landen en waardeketens naast elkaar werken, zonder gezamenlijke strategie? En misschien
nog belangrijker: hoe zorgen we ervoor dat succesvolle projecten niet verdwijnen zodra
de Nederlandse subsidies afgelopen zijn?
Voorzitter. Wat me aanspreekt in de koers die de Minister heeft ingezet, is de nadruk
op effectiviteit, duurzaamheid en lokaal eigenaarschap. Maar dan moeten we ook durven
doorpakken. Kan de Minister daarom toezeggen dat in de nieuwe meerjarenstrategie nadrukkelijk
wordt gekeken naar sterkere samenwerking tussen ambassades en centraal beheerde programma’s,
betere gezamenlijke monitoring van resultaten en vooral duidelijke routes van donorfinanciering
naar lokale markten, ondernemers, coöperaties en financieringsinstellingen? Uiteindelijk
moet succes niet worden afgemeten aan hoeveel Nederlandse projecten er draaien, maar
aan hoeveel lokale systemen zonder ons verder kunnen.
Voorzitter. Als ik verder terugkijk op het afgelopen jaar, zie ik dat er harde klappen
vielen in de OS-plannen van de voorganger van de Minister. De artikelen Vrouwenrechten
en Onderwijs zouden verdwijnen. Over het lhbti’ers werd gezegd: we zijn de derde donor
ter wereld en dat kan wel een tandje minder. Maar zoals ik toen ook al zei: er is
een hele goede reden dat Nederland zo’n grote donor is voor lhbti’ers wereldwijd.
Dit gaat om de meest kwetsbare mensen in de meest kwetsbare situatie, die door veel
andere donoren niet worden gezien en niet worden gehoord. Dat wij de derde donor ter
wereld zijn richting deze mensen moet ons niet doen twijfelen, maar ons sterken in
de overtuiging dat Nederland het land is en blijft dat wereldwijd ervoor knokt dat
iedereen zichzelf kan zijn. Daarom vraag ik aan de Minister of hij kan toezeggen dat
hij breekt met deze keuzes van het PVV-kabinet. Investeert dit kabinet weer zonder
schroom in de positie van lhbti’ers wereldwijd? Investeert dit kabinet weer in vrouwenrechten,
kinderen en onderwijs?
Maar er zijn ook bemoedigende tekens voor dit jaar en de aankomende jaren. Kijk bijvoorbeeld
naar hiv/aids. Nooit eerder was de wereld zo dicht bij een vorm van een behandeling
of genezing van hiv/aids, maar ook dit blijft een geldkwestie. Is de wereld bereid
te blijven investeren in onderzoek en innovatie? Graag een toezegging van de Minister
dat dit bovenaan de agenda blijft op het gebied van gezondheid.
De voorzitter:
Meneer Bamenga, u heeft een interruptie van mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (PRO):
Ik hoorde D66 oproepen tot meer investeren in een aantal zaken die wij ook ongelofelijk
belangrijk vinden. We concluderen ook met elkaar dat er voor 2026 meer geld is. Maar
mijn vraag is eigenlijk de volgende. Volgens mij heeft de VVD afgelopen dinsdag bij
de stemmingen kleur bekend: wat de VVD betreft mag er geen extra geld meer naar deze
begroting. Wat is de inzet van D66?
De heer Bamenga (D66):
De insteek van D66 is altijd helder geweest. Dat kunt u zien in ons verkiezingsprogramma
en dat kunt u ook zien in ons stemgedrag. Volgens mij heb ik afgelopen dinsdag gezien
dat er wel een meerderheid was van mensen die graag meer willen investeren.
De voorzitter:
Heeft u een aanvullende vraag, mevrouw Kröger? U lijkt wat te twijfelen.
Mevrouw Kröger (PRO):
Nee. Ik zat even te denken over de interpretatie. Inderdaad, een weggestemde motie
is ook een signaal, dus er is inderdaad een meerderheid die zegt dat er wel degelijk
geld bij moet. In de Eerste Kamer was er een vurig pleidooi van het CDA dat de koppeling
hersteld moet worden, structureel. Dat is echt fundamenteel voor het CDA. Is dat ook
hoe D66 in de wedstrijd zit?
De heer Bamenga (D66):
Al die jaren dat ik hier heb gezeten, heb ik volgens mij altijd gepleit voor meer
ontwikkelingssamenwerking, omdat ik vind, zoals ik ook in het begin zei, dat het geen
liefdadigheid is. Het is, denk ik, heel erg noodzakelijk. Zeker nu, in een samenleving
waarin sprake is van zo veel instabiliteit en zo veel conflicten, moeten we er alles
aan doen om juist die grondoorzaken aan te pakken. Dat kan alleen maar door meer investeren.
De voorzitter:
Ik ben vergeten om aan de voorkant de orde van de vergadering te schetsen. In principe
gaan we uit van vier interrupties. U mag dus nog een aanvulling doen, maar dat doen
we altijd. Dit wordt uw derde interruptie. Gaat uw gang.
Mevrouw Kröger (PRO):
Dan eerst heel even een punt van orde. Dit is een wetgevingsoverleg. We zitten met
weinig sprekers. Ik zie dus eigenlijk geen noodzaak om het nu al te beperken tot vier
interrupties. Ik ben niet van plan om er achttien te doen, maar nu beperken tot vier
lijkt me niet nodig bij een wetgevingsoverleg. Dat is ook niet gebruikelijk.
De voorzitter:
Het is uw interpretatie of dat wel of niet gebruikelijk is. Ik kreeg van de griffier
te horen dat we in principe gewoon beginnen met vier interrupties, maar dat we kijken
hoe het loopt. U gaat nu uw derde interruptie doen. Gaat uw gang.
Mevrouw Kröger (PRO):
Sorry, toch dit punt van orde, want als het er maar vier zijn, moet ik een afweging
maken. Bij wetgeving hebben we in principe gewoon een debat.
De voorzitter:
Prima, we gaan u tegemoetkomen. Gaat uw gang. Als het uit de hand loopt, gaan we ingrijpen.
Mevrouw Kröger (PRO):
Daar bent u voor. Heel fijn.
Ik stelde een hele concrete vraag aan de heer Bamenga en ik kreeg geen concreet antwoord.
Ik ben blij dat de heer Bamenga ook vindt dat er meer geïnvesteerd moet worden in
BHO. Mijn vraag was of D66 het vurige pleidooi van het CDA deelt om de koppeling te
herstellen.
De heer Bamenga (D66):
Volgens mij vinden wij het ontzettend belangrijk dat er voldoende geïnvesteerd wordt
in ontwikkelingssamenwerking. Wij vinden het ook belangrijk dat er gewoon voldaan
wordt aan alle internationale afspraken. Als dat betekent dat de koppeling hersteld
moet worden, vinden wij zeker dat je dat zou moeten doen. De vraag is natuurlijk altijd
hoe je dat doet. Dat is volgens mij iets waarover we samen in gesprek moeten gaan.
De voorzitter:
Meneer Bamenga, u mag doorgaan met uw betoog.
De heer Bamenga (D66):
Voorzitter. 2025 was in veel opzichten een jaar van terugtrekkende bewegingen: minder
middelen, meer onzekerheid en een wereld die niet veiliger werd. Juist daarom hoop
ik dat 2026 het jaar wordt waarin we scherper kiezen, beter samenwerken en iedere
euro ontwikkelingsgeld harder laten werken. Daar zie ik bij deze Minister de ambitie
voor.
Voorzitter. Bij het terugkijken van vandaag hoort ook de ambitie om dingen anders
te doen. Tien jaar geleden werd de Hondurese mensenrechtenactiviste Berta Cáceres
vermoord vanwege haar verzet tegen een waterkrachtproject, dat mede werd gefinancierd
door onze eigen ontwikkelingsbank FMO. Nederland nam die zaak destijds serieus. Het
ministerie hield contact met FMO. De ambassade werd betrokken en Nederland sprak zich
in Honduras uit voor onafhankelijk onderzoek en zorgvuldige waarheidsvinding.
Tien jaar later is die zaak voor de nabestaanden echter nog altijd niet afgerond.
Ik heb hen onlangs zelf gesproken, hier in Nederland, samen met mevrouw Kröger. Hun
boodschap was helder: er is nog steeds geen duidelijkheid en geen geloofwaardige afsluiting.
Sterker nog, een onafhankelijke expertgroep, ingesteld onder de Inter-Amerikaanse
Commissie voor de Rechten van de Mens, stelt dat geld voor FMO werd doorgesluisd naar
vennootschappen in belastingparadijzen en dat betalingen zijn gebruikt voor intimidatiecampagnes
tegen de inheemse Lenca-bevolking en uiteindelijk zelfs om de moordenaars van Cáceres
te betalen. FMO koos ervoor niet mee te werken aan dat onderzoek.
Dit is geen verwijt om het verwijt, maar waar misstanden hebben plaatsgevonden met
Nederlands geld, dragen wij verantwoordelijkheid. Juist een land dat internationaal
pal staat voor mensenrechten, transparantie en verantwoord ondernemen mag hier niet
voor wegkijken. Daarom mijn vragen aan het kabinet. Welke verantwoordelijkheid ziet
de Minister voor Nederland om tien jaar na dato bij te dragen aan een zorgvuldige
en geloofwaardige afronding van deze zaak in Nederland? Is de Minister bekend met
de bevindingen van deze expertgroep en met signalen dat FMO niet of niet volledig
heeft meegewerkt aan het onderzoek, terwijl zij mogelijk beschikt over informatie
die van groot belang kan zijn voor het onderzoek? Is de Minister bereid hierover in
gesprek te gaan met FMO? Is de Minister bereid te verkennen welke mogelijkheden er
zijn om de nog openstaande vragen van de commissie onafhankelijk te laten beantwoorden
en welke rol FMO daarin kan spelen? Is de Minister bereid in gesprek te gaan met de
experts van de commissie en de nabestaanden van Berta Cáceres? Ik hoop dat dit kabinet
de actieve betrokkenheid van tien jaar geleden voortzet, helpt rechtzetten wat rechtgezet
kan worden en hier lering uit trekt voor de toekomst.
Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank, meneer Bamenga. Ik kijk even of er nog interrupties zijn. Die zijn
er niet. Dan gaan we naar de heer Hoogeveen van JA21 voor zijn eerste termijn.
De heer Hoogeveen (JA21):
Dank, voorzitter. We genieten deze begroting nog na van de relikwieën van het kabinet-Schoof.
We gaan uiteraard met plezier een D66-minister bevragen over de verantwoording van
de PVV-bezuinigingen. Zoals bekend onderschrijft mijn fractie die bezuinigingen. Wat
JA21 betreft moeten we het klassieke model van ontwikkelingshulp gaan uitfaseren.
Onlangs werd in een reportage in EW-magazine over Sierra Leone goed opgetekend dat
hypocrisie en opportunisme daar in de hand worden gespeeld. Hele samenlevingen en
economieën zijn scheefgegroeid door onze goedbedoelde geldinjecties. Volgens Saidu
Dumbuya, docent geschiedenis op een middelbare school in de hoofdstad Freetown, zijn
– ik citeer – «niet klimaatverandering of te weinig ontwikkelingshulp maar graaiende
bestuurders de oorzaak van de aanhoudende armoede in Sierra Leone». De critici en
hervormers die er zijn, worden ingekapseld in het systeem. Klokkenluiders krijgen
geld om hun mond te houden. Hij besluit met de woorden «hebzucht is een wereldwijd
probleem».
Ik maak van deze gelegenheid maar meteen gebruik om te vragen hoe het kabinet invulling
wil geven aan de gisteren aangenomen motie van Diederik van Dijk over het korten van
ontwikkelingshulp aan een land als Sierra Leone, dat niet meewerkt aan de bestrijding
van internationale drugscriminaliteit.
Mijn inleiding raakt een cruciaal probleem van ontwikkelingssamenwerking: verantwoording.
De Minister schrijft het zelf ook al: het ministerie zet subsidies in om onder meer
via maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen BHO-beleidsdoelen te halen.
Maar die subsidies kenmerken zich door een beperkte sturingsmogelijkheid en niet-afdwingbaarheid.
Een concreet voorbeeld van hoe het wél moet, zien we in de beweging in de zogenaamde
combinatielanden. Daar probeert Nederland hulp en handel te combineren. Niet eindeloos
geld overmaken via de klassieke hulpkanalen, maar werken aan marktontwikkeling, investeringen
en lokale werkgelegenheid, en dus ook aan kansen voor Nederlandse bedrijven. In het
jaarverslag wordt gewezen op combitracks in onder meer Kenia, Zuid-Afrika, Vietnam
en Nigeria. Daar zijn inmiddels honderden Nederlandse bedrijven bij betrokken. Het
gaat om sectoren als agrologistiek, tuinbouw en zonne-energie. Dat is wat JA21 betreft
veel meer de richting: landen helpen om economisch zelfstandiger te worden, met wederzijds
belang.
Als ik spreek over het uitfaseren van het klassieke model, bedoel ik dus ook het minder
van die subsidie afhankelijk zijn en meer handel en investeringen en harde verantwoording.
Tegen die achtergrond kijken wij met belangstelling naar de verbetering van die verantwoordingssystematiek.
De Minister laat de indicatorentabel vervallen om meer ruimte te maken voor toelichting,
duiding en middellangetermijnresultaten. Op zich begrijp ik die beweging, want ontwikkelingshulp
vindt vaak plaats in complexe omstandigheden, waar niet elk resultaat zich laat vangen
in één jaarlijkse indicator.
De voorzitter:
Meneer Hoogeveen, u heeft een interruptie van mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (PRO):
Ik luister naar het betoog en deels is dat een bekend betoog. Erkent JA21 dat er sectoren
en onderwerpen zijn waarbij je via ontwikkelingshulp echt direct impact maakt? Ik
geef als voorbeeld het feit dat nu abortuszorg niet meer mag worden aangeboden aan
jonge vrouwen die in Sudan in een gruwelijk conflict zijn verkracht. Dat is het beleid
van de regering-Trump. Ik ben heel blij dat Nederland aan de kant staat die zegt:
nee, we moeten juist wél zorgen dat die vrouwen de hulp krijgen die ze nodig hebben.
Ik vind daar overigens ook de VVD bij aan mijn zijde. Hoe kijkt JA21 naar zo’n voorbeeld?
De heer Hoogeveen (JA21):
Dit zijn concrete voorbeelden, waar je per casus naar kunt kijken. Als het over Sudan
gaat, zal dat meer richting humanitaire hulp gaan. Wij zijn niet per se tegen humanitaire
hulp. Wij zijn ook niet tegen de bezuinigingen op de vaccinaties, zoals je in de Verenigde
Staten hebt gezien vanuit USAID. Wat JA21 betreft kijken we daar kritisch naar. Ik
probeer met mijn betoog te zeggen dat we in het jaarverslag van de Minister zien dat
daar al keuzes zijn gemaakt. Dat zijn keuzes waar wij als JA21 ook achter staan, juist
door meer in te zetten op handel en minder in te zetten op eenzijdige subsidiestromen,
waardoor je een betere wederkerigheid creëert.
Mevrouw Kröger (PRO):
Maar nu noemt de heer Hoogeveen gewoon twee grote posten op de begroting van BHO,
namelijk humanitaire hulp en zeg maar het hele onderwerp medische zorg. Daarover zegt
hij eigenlijk: nee, daarvan vinden we wel dat het moet doorgaan. Toch? Ik zoek dus
even. Er wordt heel stellig gezegd dat we ontwikkelingssamenwerking moeten afbouwen.
Vervolgens stel ik een vraag en geef ik een voorbeeld, namelijk dat van verkrachte
vrouwen in Sudan, en dan zegt hij: o ja, nee, dat moeten we wel houden.
De heer Hoogeveen (JA21):
Ik denk dat het verschil is dat wij keuzes maken. Je ziet dat er vanuit de vorige
begroting forse bezuinigingen zijn gedaan op de BHO-begroting. Je ziet dan dus ook
dat dat scherpere keuzes inhoudt. Dat betekent niet dat je alles afbouwt. Als je bijvoorbeeld
onze doorrekening van de afgelopen campagne bekijkt, dan zie je dat wij humanitaire
hulp gewoon overeind hebben gehouden. Los van de humanitaire hulp, de gelden en de
keuzes die daarbij worden gemaakt, zien we wel degelijk ook ... Ik kan op allerlei
individuele projecten ingaan, maar ons principe is in ieder geval om scherpere keuzes
te maken en ervoor te zorgen dat dat uiteindelijk meer uitmondt, dus los van de humanitaire
hulp, in wederzijdse afhankelijkheid en ontwikkeling van marktprincipes.
Mevrouw Kröger (PRO):
U zondert nu humanitaire hulp uit, maar noemt vervolgens de vaccinatieprogramma’s.
Dat is mondiale gezondheidszorg. Ik ben heel benieuwd hoe JA21 bijvoorbeeld kijkt
naar de programma’s die we hebben op het gebied van onderwijs. Daarmee zorgen we dat
een jonge beroepsbevolking juist wel onderwijs geniet en daardoor ook de kansen heeft
in het land zelf om dat land op te bouwen. Volgens mij is het dus moeiteloos mogelijk
om een heleboel voorbeelden op deze begroting aan te geven waarvan JA21 dan toch zegt:
ja, nee, dat moet wel. Dan is het toch een beetje voor de bühne om te zeggen dat we
van die ontwikkelingssamenwerking af moeten. Ik hoop dat de heer Hoogeveen de eigen
inconsistentie ziet.
De heer Hoogeveen (JA21):
Ik zie geen inconsistentie, omdat wij niet zeggen: we moeten van ontwikkelingshulp
af. Nee, we moeten af van het klassieke model. Het voorbeeld dat mevrouw Kröger nu
net geeft, vind ik een uitstekend voorbeeld. Neem onderwijs. We hadden onlangs in
de Tweede Kamer ook een sessie met hulporganisaties uit de Sahel en die zeiden dat
het uiteindelijk heel goed werkt als je gaat kijken vanuit ontwikkelingsbudgetten
hoe je bijvoorbeeld de lokale bedrijven, die werknemers in dienst hebben, kan aanmoedigen
om on the job beter onderwijs te geven. Daarmee ben je dus effectief bezig met iedere
euro uitgeven, bijvoorbeeld zorgen dat een bedrijf zich meer ontwikkelt, dat er een
multipliereffect ontstaat en dat personeel beter geschoold is. Dat is een andere manier
van ernaar kijken, dus meer richting bedrijvigheid en minder geld storten aan hulporganisaties
en hun een vrije kaart geven om projecten op te zetten vanuit de subsidiegelden.
De voorzitter:
Meneer Hoogeveen, u mag door met uw betoog.
De heer Hoogeveen (JA21):
Even kijken, waar was ik? Op zichzelf begrijpen we dus de afweging, want, nogmaals,
zoals ik net al zei, ontwikkelingshulp vindt vaak plaats in complexe omstandigheden
waar niet elk resultaat zich laat vangen in één indicator. Voor mijn fractie is het
dus vooral belangrijk dat de Kamer straks niet alleen beter kan lezen wat er goed
is gegaan, maar ook kan zien waar doelen bijvoorbeeld niet zijn gehaald, waar risico’s
zich hebben voorgedaan en welke consequenties daaraan zijn verbonden. Anders kan het
gebeuren dat we situaties zien zoals in Sierra Leone, die onbedoeld langer in stand
worden gehouden.
In plaats daarvan is het belangrijk dat de transitie van hulp naar handel wordt versneld.
Er bestaan al controles op fraude en corruptie en er zijn mogelijkheden om betalingen
stop te zetten of middelen terug te vorderen, maar voor de Kamer moet het ook zichtbaar
zijn wanneer tegenvallende resultaten, uitvoeringsproblemen of misbruik daadwerkelijk
leiden tot verlaging, beëindiging of niet-verlenging van financiering.
Daarom heb ik nog de volgende vraag aan de Minister. Hoe voorkomt de Minister dat
de nieuwe narratieve verantwoording selectief wordt? Zullen in het nieuwe format per
beleidsartikel niet alleen bereikte resultaten, maar ook standaardtegenvallers, beperking
en risico’s worden benoemd? Is de Minister bereid om in het jaarverslag in aanvulling
op het overzicht aan fraudezaken een overzicht op te nemen van subsidies die wegens
onvoldoende resultaat of ernstige uitvoeringsproblemen zijn verlaagd, beëindigd of
niet verlengd, inclusief het financiële verslag?
Daar houd ik het bij, voorzitter. Ik wil nog even aangeven dat ik straks door moet
naar een ander debat, Financiën. We luisteren uiteraard wel met de antwoorden mee.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Hoogeveen. U bent uiteraard verexcuseerd als het zover is. Er zijn
geen aanvullende vragen, zie ik. Dan gaan we naar de heer Verkuijlen van de VVD. Gaat
uw gang.
De heer Verkuijlen (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Laat ik nog iets zeggen over de verhitte discussie waar mevrouw
Kröger het over had. Misschien moet ik even een misvatting de wereld uit helpen. Het
is niet zo dat de VVD tegen ontwikkelingssamenwerking is; wij maken alleen keuzes
om daar minder geld aan uit te geven. Daarbinnen ... Daarbinnen, mevrouw Kröger, maken
wij andere keuzes. Dat even vooraf.
Voorzitter. Ik wil vandaag stilstaan bij twee onderwerpen die op het eerste gezicht
verschillend lijken, maar die in werkelijkheid nauw met elkaar samenhangen: de doorvoer
van strategische goederen en de toekomst van ons beleid op het gebied van hulp en
handel.
Voorzitter. Nederland heeft terecht een stevig exportcontrolebeleid voor strategische
goederen, maar als de Rekenkamer constateert dat we onvoldoende zicht hebben op de
werking van het systeem, moeten we onszelf de vraag stellen: hoe kunnen we vaststellen
dat het beleid daadwerkelijk doet wat het beoogt te doen? Voor de VVD staat echter
ook een andere vraag centraal: hoe voorkomen we dat goederen en technologie die in
Nederland zijn ontwikkeld, uiteindelijk bijdragen aan de Russische oorlogsmachine?
De Minister stelt dat aanvullende controles op doorvoer disproportioneel zouden zijn
en dat bovendien een duidelijke wettelijke basis ontbreekt. Ik kan die juridische
en praktische bezwaren deels volgen, maar juist daarom wil ik van de Minister weten
hoe hij vaststelt dat het huidige systeem effectief is. Kan de Minister aangeven op
basis van welke concrete indicatoren hij concludeert dat het huidige stelsel voldoende
werkt? Welke gegevens heeft hij over naleving, risico’s, omzeilingsroutes en mogelijke
sanctieontwijking bij de doorvoer van dual-usegoederen?
Voorzitter. De Financial Times berichtte dat Nederlandse technologie nog altijd wordt
aangetroffen in Russische Kh-101-kruisraketten. De complexiteit van mondiale waardeketens
ontslaat Nederlandse ondernemers niet van hun verantwoordelijkheid. Bedrijven moeten
actief eigenaarschap tonen, kritisch kijken naar hun distributienetwerken en hun due
diligence serieus nemen. Wat de VVD betreft is dit geen kwestie van overheid tegenover
bedrijfsleven. Dit vraagt juist om samenwerking. De overheid beschikt over informatie
over sanctierisico’s, geopolitieke ontwikkelingen en ontwijkingsconstructies die individuele
bedrijven vaak niet hebben. Daarom vraag ik de Minister of hij bereid is om op korte
termijn een structureel overleg met de Nederlandse chipsector te organiseren, gericht
op sanctienaleving, ketentransparantie en het voorkomen van doorvoer naar Rusland.
Welke concrete ondersteuning biedt het kabinet momenteel aan bedrijven die willen
voorkomen dat hun producten via derde landen alsnog in Rusland terechtkomen?
Dit brengt mij direct bij de positie van onze defensie-industrie en strategische industrie.
We moeten onze eigen ondernemers niet onnodig de pas afsnijden. Mijn fractie blijft
signalen ontvangen dat Nederland een aanzienlijk restrictievere exportcontroletoetsing
hanteert dan andere partnerlanden, zoals Duitsland en Frankrijk. Dit zet onze defensieondernemers
op een flinke achterstand. Het vermindert hun concurrentiepositie en maakt hen in
de ogen van buitenlandse partners onbetrouwbaar. Om onze defensie-industrie te laten
groeien, moeten onze bedrijven kunnen exporteren en handelen. Is de Minister zich
bewust van deze scheve verhoudingen? Is hij bereid deze nationale kop weg te nemen,
zodat we weer toe gaan naar een gelijk speelveld, een level playing field, in Europa?
Voorzitter. De VVD is ervan overtuigd dat duurzame ontwikkeling uiteindelijk niet
voortkomt uit permanente afhankelijkheid van hulp, maar uit economische groei, ondernemerschap
en sterke instituties. Klassieke ontwikkelingshulp heeft in sommige gevallen te lang
geleid tot afhankelijkheid van subsidies en donorfinanciering. Dat moeten we durven
benoemen. Het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking valt of staat met de integriteit
en doelmatigheid van de bestedingen. Er bestaat in onze samenleving al brede scepsis
over het nut van deze miljardenstroom. Dat draagvlak brokkelt in sneltreinvaart volledig
af wanneer we geconfronteerd worden met dieptrieste misstanden bij organisaties die
wij in Nederland met belastinggeld steunen. Het recente, schokkende en wat mij betreft
ontluisterende, nieuws over systematisch seksueel misbruik en uitbuiting van Sudanese
vluchtelingen door medewerkers van Artsen zonder Grenzen in Tsjaad toont aan dat de
huidige toezichtkaders tekortschieten. Dat is voor ons onacceptabel.
Het kabinet heeft de plicht om te voorkomen dat er Nederlands belastinggeld vloeit
naar of samengewerkt wordt met organisaties waarbinnen zulk ernstig wangedrag plaatsvindt,
of die op wat voor wijze dan ook gelieerd zijn aan terrorisme. Hoe gaat de Minister
er vanaf vandaag op toezien dat onze partnerorganisaties keiharde, aantoonbare maatregelen
nemen om dit soort mensonterend misbruik te voorkomen?
Voorzitter. Nederland is een handelsnatie. Onze welvaart wordt over de grens verdiend.
Door nieuwe handelsrelaties aan te gaan, bouwen we onze afhankelijkheden af en vergroten
we de keuze voor Nederlandse consumenten. Het is dan ook een uitstekende zaak dat
de EU-Mercosur-overeenkomst uiteindelijk is aangenomen. We kijken met gezonde ambitie
uit naar de voortgang en naar positief nieuws over de handelsbesprekingen met Indonesië,
India en Australië.
Maar het tempo in Brussel is vaak laag. De tijd die verstrijkt tussen een politiek
akkoord en de uiteindelijke ratificatie is onacceptabel. Een belangrijke oorzaak hiervan
is de langdurige procedure van legal scrubbing bij de verplichting om verdragsteksten
in alle 24 officiële EU-talen te vertalen. Wat de VVD betreft beginnen we in de eerste
fase direct met één werkbare Engelse versie. Deze procedurele vertragingen kosten
onze exporteurs kostbare tijd en marktaandeel. Hoe kijkt de Minister hiernaar? Is
hij bereid om zich er in Brussel hard voor te maken dat de verplichte vertalingen
in de beginfase omzeild worden, zodat we verdragen sneller kunnen toepassen op basis
van de geaccordeerde Engelse tekst?
Voorzitter. Ook dichter bij huis liggen er kansen om handelsbarrières te slechten.
Sinds het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie worden onze exporteurs
geconfronteerd met aanzienlijke grenscontroles en administratieve rompslomp aan de
overkant van het Kanaal. Het verminderen van deze handelsbelemmeringen levert direct
tastbare voordelen op voor onze ondernemers. Het drukt de kosten, versnelt de doorloop
van goederen, versterkt de ketenweerbaarheid en vergroot de keuzevrijheid voor de
consument. Ik wil de Minister daarom in algemene zin vragen hoe op dit moment de onderhandelingen
met het Verenigd Koninkrijk lopen om deze handelsbarrières weg te nemen. Welke prioriteiten
stelt het kabinet hierin? Welke kansen ziet de Minister om op korte termijn concrete
stappen te zetten?
Voorzitter. Nederland heeft belang bij een buitenlandbeleid dat onze veiligheid versterkt,
onze economische kansen vergroot en tegelijkertijd bijdraagt aan duurzame ontwikkeling.
Dat vraagt om effectieve sanctiehandhaving, sterke samenhang met het bedrijfsleven
en een ontwikkelingsbeleid dat landen uiteindelijk minder afhankelijk maakt van hulp
en meer in staat stelt om op eigen kracht te groeien. Dat is de koers die de VVD voorstaat.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Verkuijlen.
Mevrouw Kröger (PRO):
Op eigen kracht groeien is uiteraard altijd het beste, maar daarvoor is het natuurlijk
wel nodig dat landen belasting kunnen innen, zodat ze zelf kunnen investeren in hun
publieke voorzieningen. Hoe kijkt de VVD dan naar het feit dat 59 miljard euro wordt
misgelopen via belastingconstructies via de Zuidas?
De heer Verkuijlen (VVD):
Dank voor deze vraag. Ik heb hier onlangs in het rondetafelgesprek, volgens mij samen
met mevrouw Kröger, ook naar de Dutch Diamond gekeken. Ik was erg onder de indruk
van de bijdrage die de VNG levert op dit gebied, met name om ervoor te zorgen dat
er een goed bestuur komt in die landen, waardoor een aantal van dit soort wezenlijke
voorzieningen worden geïnstitutionaliseerd. Ik denk dat dat een heel belangrijk deel
is van de ontwikkelingssamenwerking.
De voorzitter:
Mevrouw Kröger, aanvullend.
Mevrouw Kröger (PRO):
Het werk van VNG International is geweldig. Het is heel fijn dat daar gelukkig nog
steun voor is, alhoewel dat volgend jaar, als er 2,4 miljard wordt bezuinigd, alweer
een beetje meer onder druk komt te staan. Mijn vraag was de volgende. Je ziet dat
ontwikkelingslanden enorm veel belastinginkomsten mislopen doordat er via belastingontwijkingsconstructies
op onze Zuidas belasting wordt ontweken. Daardoor kan dat geld niet worden ingezet
door landen om zelf te investeren in ziekenhuizen, scholen en alles wat wij belangrijk
vinden. Deelt de VVD dat dit een probleem is dat we zouden moeten aankaarten in het
kader van beleidscoherentie?
De heer Verkuijlen (VVD):
Ik ben niet bekend met de exacte omvang en aard van wat mevrouw Kröger zegt, dus ze
overvraagt me, maar laat ik in algemene zin antwoorden. Het is aan de fiscus om na
te gaan of er misstanden zijn en of er belastingontduiking plaatsvindt. Wij zullen
altijd voor handhaving zijn, omdat ieder bedrijf en iedere Nederlander gewoon belasting
dient te betalen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Verkuijlen. Dan gaan we naar de laatste spreker van de kant van
de Kamer, de heer Lohman. Gaat uw gang.
De heer Lohman (CDA):
Dank u wel, voorzitter. 2025 was een jaar met grote turbulentie. Dat is ook te zien
in het jaarverslag, waarin gesproken wordt over de toename van gewelddadige conflicten
in Oekraïne, Sudan en Gaza, van de toenemende handelsconflicten wereldwijd en van
een onvoorspelbaar handelsbeleid van de Verenigde Staten. Tegelijkertijd lezen we
in bijna elk beleidsartikel de zinsnede «conform de bezuinigingsopdracht». Er wordt
bezuinigd op voedselzekerheid, op water, op vrouwenrechten, op onderwijs. Het CDA
staat voor een buitenlandbeleid dat realistisch is over de Nederlandse belangen, maar
ook eerlijk over onze verantwoordelijkheid in de wereld. De balans moet kloppen. Die
klopte in 2025 niet.
Voorzitter. Ik wil beginnen met een rapport dat los van het jaarverslag verschenen
is, maar op het gebied van voedselzekerheid wat mij betreft essentieel is. Ik heb
het over het onderzoek van ECDPM en Wageningen University naar de structurele effecten
van Nederlandse voedselexporten naar kwetsbare Afrikaanse landen. De hoofdbevinding
is helder: er is geen statistisch bewijs dat de Nederlandse uienexport naar Senegal
of aardappelexport naar Ivoorkust de lokale productie structureel verdringt. In beide
gevallen is er sprake van complementariteit. Nederlandse producten vullen in wat lokaal
niet beschikbaar is of komen het land binnen buiten het oogstseizoen. Dat is goed
nieuws voor onze exporteurs. Het kan ook goed nieuws zijn voor de Senegalese consument
die in de droge maanden afhankelijk is van dat aanbod.
Maar ik wil hier wel kanttekeningen bij zetten. Het rapport kijkt naar de twee gevallen
met het grootste Nederlandse marktaandeel: 71% voor uien in Senegal en 84% voor aardappelen
in Ivoorkust. Dat zijn uitzonderlijk hoge percentages. De conclusie dat er in die
gevallen geen verdringing plaatsvindt, is geen vrijbrief voor alle andere exportstromen.
De onderzoekers zeggen zelf ook: de effecten zijn contextspecifiek en complex. Wat
het CDA betreft is dit rapport een uitnodiging om het monitoringssysteem aan te scherpen,
want we moeten structureel over de hele keten kunnen aantonen dat handel complementair
is aan lokale ontwikkeling.
Bij het rondetafelgesprek over dit onderwerp – dat was vorige week, geloof ik; de
tijd gaat snel – hoorden we ook de zorgen van professor Uche van het African Studies
Centre in Leiden: geef Afrikaanse landen de mogelijkheid om meer waarde toe te voegen
aan primaire producten en let op de impact van het Europese landbouwbeleid op de Afrikaanse
markten. Ik heb daarover een vraag aan de Minister. Is het kabinet bereid om op basis
van dit rapport te werken aan een periodiek monitoringskader voor de effecten van
de Nederlandse agrifoodexport op kwetsbare markten, juist zodat we eventuele problemen
vroegtijdig signaleren en ons beleid kunnen bijstellen?
Voorzitter. Ik wil ook iets zeggen over de rol van kennisoverdracht. Hetzelfde rapport
maakt iets zichtbaar wat we als Nederland soms onderschatten. Nederlandse uitgangsmaterialen
zoals zaaiuien en pootaardappelen worden door Senegalese en Ivoriaanse partijen gezien
als essentiële input voor hun eigen productiviteitsverbetering. Onze sector exporteert
daarmee niet alleen uien en aardappelen, maar ook kennis. Dat is precies het soort
handel waar het CDA warm van wordt: geen afhankelijkheid creëren, maar capaciteit
opbouwen. Uireka, 150 uienexperts die samen de export vooruithelpen, is daar een goed
voorbeeld van. Dat verdienvermogen en die kenniscomponent moeten we koesteren, ook
in het handels- en ontwikkelingsbeleid.
Terug naar het jaarverslag. De economische missies. Het jaarverslag bevestigt dat
het streven van tien missies in 2025 is gehaald: Kenia, Italië, Frankrijk, Indonesië ...
Ik ga ze niet allemaal opnoemen. Maar het jaarverslag voegt er direct een relativering
aan toe: vanwege wisselingen van bewindspersonen was het een uitdaging om voldoende
economische missies op te zetten. Het doel is uiteindelijk gehaald door inzet van
andere bewindspersonen of een directeur-generaal. Dat is winst op papier, maar het
bevestigt precies het knelpunt dat ook uit een aparte effectmeting van deze missies
naar voren komt: de rol van de bewindspersoon is niet voor iedereen helder en matchmaking
kan scherper. Diezelfde effectmeting laat zien dat er 668 deelnemers waren en 436
unieke bedrijven, waarvan 57% mkb. Dat is een goede ontwikkeling, maar die mkb-bedrijven
voelen zich soms achtergesteld bij grotere bedrijven. Juist het mkb heeft een brugfunctie
die van de handelsmissies meer maakt dan alleen pr. Het jaarverslag meldt dat er nu
nauwer wordt samengewerkt met VNO-NCW in de planningsfase. Hoe wordt geborgd dat die
nauwe samenwerking ook specifiek het mkb versterkt en niet vooral de grote bedrijven
en brancheorganisaties?
Wat bijzonder opvalt, is de Indonesiëmissie. Daarbij ging het om drie sectoren – tuinbouw,
waterbeheer en maritiem – en ging men langs vier locaties. De missie heeft een potentiële
exportwaarde van 650 miljoen euro. Het jaarverslag zelf noemt dat er inmiddels meer
dan 600 bedrijven betrokken zijn bij de combitracks, met concrete voorbeelden in Kenia
met agrologistiek, in Zuid-Afrika met tuinbouw, in Vietnam met aquacultuur en in Nigeria
met zonne-energie. Dat is precies de aanpak waarvan het CDA zegt: dit is duurzame
economische diplomatie. De missie naar Indonesië liet zien dat sectorspecifieke voorbereiding
via combitracks aanzienlijk betere resultaten oplevert. Mijn vraag aan de Minister
is: is de Minister bereid om voor de agri- en watersector een meerjarige missiestrategie
te ontwikkelen, gekoppeld aan de combinatielanden, die voortbouwt op het bestaande
combitrackinstrumentarium?
Voorzitter. Ik kan niet voorbijgaan aan de bevindingen van de regenkamer. Ik bedoel
de Rekenkamer. Een interessante verspreking, zeker met dit weer. Het jaarverslag bevestigt
die zelf. Er is een verklaring met beperking afgegeven, met als voornaamste reden
de onzekerheid rondom de door Invest International en RVO gerapporteerde cijfers van
de regelingen die zij onder mandaat uitvoeren. Het jaarverslag schrijft dat Invest
International nog een jaar nodig heeft om de gevraagde versnelling te kunnen bereiken,
met de verwachting dat alle verbetermaatregelen in 2026 zijn doorgevoerd. Dat is dus
een toezegging die het kabinet zichzelf al doet, maar dat hebben we eerder gehoord.
Ook over het verslagjaar 2025 zijn er rechtmatigheidsoverschrijdingen op artikel 1,
deels omdat er nog geen formele afspraken zijn tussen Buitenlandse Zaken en Invest
International over het aantonen van de rechtmatigheid. Mijn vraag aan de Minister
is: wanneer is dit opgelost? Graag niet in vage termen, maar met een concrete datum
en concrete maatregelen. Wat is de consequentie als er ook in het jaarverslag van
2026 opnieuw een onvolkomenheid is?
Voorzitter. Ik sluit af. Het rapport van ECDPM en Wageningen liet zien dat de Nederlandse
handel en lokale ontwikkelingen elkaar kunnen versterken in plaats van verdringen,
maar alleen als we dat structureel blijven monitoren, juist ook bij markten met het
grootste Nederlandse aandeel. Dat is precies waar het CDA voor staat: handel als motor
voor ontwikkeling, niet als excuus om zij die onze hulp het meest nodig hebben weg
te bezuinigen, maar als instrumentarium om duurzame partnerschappen te bouwen, met
de toevoeging van waarde in de keten, de kennisoverdracht en de monitoring die daarbij
horen. Ik hoor dan ook graag of de Minister bereid is om de toezegging over een periodiek
monitoringskader hier te bevestigen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Lohman. U heeft nog een interruptie van mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (PRO):
Helemaal aan het begin van het betoog schetste de heer Lohman dat hij vindt dat in
2025 de balans ontbrak. Ik ben heel benieuwd hoe hij kijkt naar de begroting die eraan
komt voor 2027 en ik ben met name benieuwd of het herstel van de koppeling, waarvoor
het CDA in de Eerste Kamer ook een pleidooi heeft gehouden, ook de inzet van het CDA
is.
De heer Lohman (CDA):
Dank u wel voor de vraag. Het is genoegzaam bekend dat het CDA wil bewegen richting
de 0,7%. Dat staat ook in ons verkiezingsprogramma. Wij denken dat er in deze begroting
en in het regeerakkoord sprake is van herstel als het gaat om de grote bezuinigingen.
Ook in de Eerste Kamer werd een dilemma geschetst. We moeten naar een compromis toe.
Wij vinden dat er nu langzamerhand stappen zijn gezet. Uiteindelijk zou onze langetermijnrichting
wel zijn om die koppeling te herstellen, maar daar zijn we het komende jaar inderdaad
nog niet.
De voorzitter:
Mevrouw Kröger, nog aanvullend?
Mevrouw Kröger (PRO):
Ik weet niet of de heer Lohman het debat heeft gevolgd, maar mevrouw Van Toorenburg
was best uitgesproken over dat ze eigenlijk best wel kritisch keek naar de afspraak
die gemaakt is – laat ik het zo zeggen – over deze begroting om voor dit jaar de koppeling
te herstellen, omdat ze vond dat die koppeling langjarig, structureel, hersteld moet
worden. Is dat dus de mening van het CDA?
De heer Lohman (CDA):
Ik heb niet het hele debat gevolgd, maar wel de inbreng bekeken. Daarin werd inderdaad
een dilemma geschetst. Nogmaals, daar werd het punt gemaakt dat wij als CDA uiteindelijk
voor de koppeling en voor investeren in ontwikkelingssamenwerking zijn; daar heeft
nooit een geheim over bestaan. De Eerste Kamer maakt een andere afweging dan de Tweede
Kamer. Wij hebben te maken met beperkte middelen en een compromis. Wij vinden dat
daarmee een deel van de begroting is hersteld en dat daarmee langzamerhand stappen
worden gezet richting een balans die wij beter achten.
De voorzitter:
Mevrouw Kröger nog een keer.
Mevrouw Kröger (PRO):
Inderdaad heeft de Eerste Kamer een andere rol dan de Tweede Kamer, maar we hebben
allebei te maken met beperkte middelen. Dat hebben beide Kamers gemeen. Ik probeer
het heel scherp te krijgen. Voor dit jaar is er 328 miljoen geïnvesteerd. Daarmee
is voor dit jaar de koppeling de facto hersteld. Als je dat voor de komende jaren
weer wil doen, heeft de Rekenkamer gewoon in een tabel uitgerekend hoeveel miljoenen
dat per jaar is. Mevrouw Van Toorenburg riep ons eigenlijk op om dat structureel aan
te pakken. Is dat ook de inzet van de heer Lohman of heeft het CDA dualisme een nieuw
gezicht gegeven?
De heer Lohman (CDA):
Dat laatste weet ik niet. Ik heb net een andere interpretatie van die oproep. Het
was inderdaad zeker een oproep, maar er is ook geschetst dat het een dilemma is, dat
de stemming over twee weken is en dat het CDA overwegend positief is en positief wil
gaan stemmen. Vanuit de Tweede Kamer vonden we dat we met een ongebalanceerde begroting
werkten en dat we in het nieuwe regeerakkoord en zeker na de afspraken die mede door
PRO voor elkaar zijn gekomen, voor dit jaar een herstel hebben. Onze inzet in de Kamer,
in de coalitie en volgens mij ook in dit debat zal zijn dat wij ontwikkelingssamenwerking
belangrijk vinden en dat wij daar meer aan zouden willen besteden. Maar nogmaals,
er zijn ook andere dingen waar we geld aan moeten besteden. Ik ga daar ook niet in
mijn eentje over. Daar gaan we dit debat over voeren, maar de inzet en de richting
van het CDA zijn in de Eerste Kamer en de Tweede Kamer dezelfde.
De heer Hoogeveen (JA21):
Ik vind het een positief punt in de bijdrage van de heer Lohman dat hij net als JA21
de combitracks heeft aangekaart. Dat is juist een succes, waarbij je ontwikkelingshulp
en handel combineert in verschillende landen. Je ziet dat Nederland daar ook weer
bedrijvigheid uit kan halen. Maar erkent de heer Lohman ook dat dit juist laat zien
dat je ook met een wat beperktere omvang van de gelden die naar ontwikkelingshulp
gaan, juist heel veel voor elkaar kan krijgen en dat extra geld dus niet altijd nodig
is?
De heer Lohman (CDA):
Ik ben het met meneer Hoogeveen eens dat er langzamerhand eigenlijk een nieuw beeld
nodig is van de balans tussen hulp en handel. Ik denk dat we hier theoretisch over
kunnen spreken in de politiek, maar dat je in de praktijk inderdaad ziet dat die knip
niet zo makkelijk te maken is. Ik denk dat projecten en hulp geven vaak juist gericht
moeten zijn op gezamenlijk met ondernemers economische waarde creëren. Daarom vind
ik het goed dat we hier ontwikkelingssamenwerking en buitenlandse handel samen behandelen.
We zijn volgens mij ook bezig met het opzetten van nieuwe kennis over wat de ontwikkelingssamenwerking
en de buitenlandse handel van de toekomst zijn. Volgens mij zitten wij ook samen in
die voorbereidingsgroep. Ik kijk ernaar uit om daar meer resultaten uit te halen.
De voorzitter:
Meneer Lohman, ik wist niet dat wij samen in een voorbereidingsgroep zaten. U spreekt
natuurlijk via de voorzitter.
De heer Lohman (CDA):
Ja, via de voorzitter.
De voorzitter:
Ik neem aan dat u met meneer Hoogeveen in die voorbereidingsgroep zit. Als u het allemaal
maar begrijpt ...
Dat was de eerste termijn van de Kamer. Ik kijk naar de Minister: hoelang heeft u
nodig voor de voorbereiding van uw eerste termijn?
Minister Sjoerdsma:
Ik denk ongeveer 25 minuten. Er zijn ook vrij veel vragen buiten het jaarverslag gesteld.
Dat misgun ik de leden natuurlijk niet, maar dat vraagt wel iets meer voorbereiding.
De voorzitter:
Dan gaan we hier uiterlijk om 16.45 uur weer verder.
De vergadering wordt van 16.16 uur tot 16.46 uur geschorst.
De voorzitter:
Goedemiddag allen. Welkom terug bij het wetgevingsoverleg Jaarverantwoording Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking 2025. We hebben de eerste termijn van de Kamer
zojuist gehad en we gaan nu luisteren naar de beantwoording van de Minister in eerste
termijn. Minister, aan u het woord.
Minister Sjoerdsma:
Voorzitter, dank u. Dank ook aan de leden voor de gestelde vragen. Uiteraard nogmaals
dank aan de rapporteurs. We hebben het in het stukje met de rapporteurs nadrukkelijk
gehad over de systematiek. Het is ook goed om het daarover te hebben. Ik zal in de
introductie daar nog één enkele opmerking over maken. Het is echter ook goed om, zoals
enkele van uw leden al hebben gedaan, kort stil te staan bij waar het om gaat, namelijk
om mensen en om resultaten. Ik heb uw geluiden gehoord, maar op het gebied van handel,
handelsmissies, van het aantal mensen dat is bereikt met ontwikkelingsprogramma’s,
of het nou duurzame voedselinterventies zijn, toegang tot schoon water of toegang
tot anticonceptie, in de wijze waarop het Nederlandse bedrijfsleven wordt gepositioneerd,
in hoe we Oekraïne helpen de winter door te komen – ik licht er maar een paar voorbeelden
uit – hebben we resultaten geboekt om trots op te zijn.
En procedureel: ik denk dat ontwikkelingssamenwerking – ik heb dat ook in eerdere
debatten gezegd – behoort tot het meest geëvalueerde overheidsbeleid in Nederland.
Het nawoord van de Algemene Rekenkamer bij het verantwoordingsonderzoek 2025 wil ik
hier maar volledig citeren: «Met een zekere ironie stellen we vast dat er zo mogelijk
soms meer inzicht ontstaat op resultaten van Nederlands belastinggeld in het buitenland
dan op de resultaten van de besteding van het belastinggeld in het binnenland.» Dat
betekent niet dat we op onze lauweren gaan rusten, maar het betekent misschien wel
dat het binnenland een beentje bij moet trekken om dezelfde standaard te halen die
dit ministerie en anderen weten te halen.
Voorzitter, dan de blokken van beantwoording. Ook omdat de vragen wat breder zijn
dan alleen het jaarverslag zelf, heb ik de blokken handel, ontwikkelingssamenwerking,
coherentie en overig. Ik begin met handel en een vraag van de heer Lohman over het
belang van samenwerking met het mkb bij de planning van economische missies. MKB-Nederland
is natuurlijk een belangrijk onderdeel van VNO-NCW. Met hen brengen wij de voorbereiding,
planning en organisatie van die missies in kaart. 57% van de deelnemers van deze missies
betreft mkb-bedrijven. De bedrijfslevenprogramma’s zijn in toenemende mate toegespitst
op deelnemende mkb-bedrijven. Mijn eigen ervaring is dat het over het algemeen mkb-bedrijven
zijn die daaraan deelnemen.
Ik zie dat er nog iets van verwarring is, maar de blokjes zijn dus: handel, ontwikkelingssamenwerking,
coherentie en overig.
Mevrouw Kröger vroeg: hoe zorgt de Minister ervoor dat Nederlandse bedrijven zich
ook aan de OESO-richtlijnen houden? Wij verwachten van alle Nederlandse bedrijven
die internationaal opereren dat zij de OESO-richtlijnen toepassen. Wij ondersteunen
bedrijven daarbij op verschillende manieren: sectorale samenwerking samen met de SER
– laatst hebben we met de voorzitter van de SER besproken dat wij onze ambities omhooggooien
– en ondersteuning via de mvo-steunpunten en de subsidieregeling. In alle eerlijkheid
moet ik zeggen dat ik merk dat bedrijven het ondersteunende geluid van de overheid
hebben gemist dat dit van belang is. Ook daar zal ik mij persoonlijk voor inzetten,
ook omdat ik vanuit uw Kamer ... Ik refereer maar aan een motie van de VVD over maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen gaat over mens en milieu,
maar gaat ook weerbaarheid, en die combinatie is cruciaal. Dat is waarom het van groot
belang is.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (PRO):
Ja. Goed om te horen. De Minister zegt: de ambitie gaat omhoog. Nou, op dit moment
zitten we op 41% en de doelstelling is 90%, dus wat gaat de Minister concreet doen
om dat gat te overbruggen?
Minister Sjoerdsma:
Het is wel goed om te zeggen, zoals ook eerder aan de Kamer is gecommuniceerd, dat
die doelstelling in 2023 voor het laatst gemonitord is. Daarmee is dus niet gezegd
dat dit ook de huidige stand van zaken is. Dat komt door de komst van Europese wet-
en regelgeving. Dit jaar gaan wij de imvo-wetgeving evalueren. De uitkomsten zal ik
uiteraard gebruiken om te bepalen hoe we dit beleid kunnen versterken. Ik zal ook
bekijken of er misschien een andere indicator is die iets beter werkt dan deze. Maar
heel precies zijn een aantal zaken van groot belang. We zullen daar op korte termijn,
denk ik, wat uitgebreider bij de Kamer op terugkomen. Dat gaat over het narratief
wat we hierover vertellen: mens, milieu en weerbaarheid, ook vanuit de overheid. Dat
gaat ook over steun vanuit de overheid richting de SER als het gaat over de sectorale
samenwerking. Daar zie ik nu nog ruimte om twee sectoren toe te voegen; dat is essentieel.
Ik was anderhalve week geleden bij een grote groep bedrijven, variërend van multinationals
tot Fairphone, bij wijze van spreken, die onderdeel zijn van de ComPAct, om samen
met die bedrijven het enthousiasme dat ze hebben te gebruiken om weer andere bedrijven
in Nederland in de positieve zin van het woord te infecteren om zich hier ook aan
te houden. Ik denk ook in alle eerlijkheid dat we zelfs zonder deze plannen van de
zijde van het kabinet in toenemende mate zullen zien dat bedrijven zich aan deze richtlijnen
willen gaan houden, omdat het ook simpelweg eigenbelang is.
Voorzitter. Dan zijn we bij de heer Verkuijlen, die het had over het stelsel voor
de exportcontrole, met name op strategische goederen. Daar wil ik een paar dingen
over zeggen. De exportcontrole op strategische goederen is niet hetzelfde als het
tegengaan van omzeiling van Europese sancties tegen Rusland met betrekking tot kritieke
goederen. Beide zijn een grote prioriteit; laat dat helder zijn. Maar op strategische
exportcontrole hebben we hele grote grip, omdat we daarvoor een kader hebben en omdat
vergunningen simpelweg langs mijn ministerie moeten. Die aanvragen worden, afhankelijk
van het soort, toegekend of afgewezen, maar daarop staat de nationale veiligheid in
hoofdletters, dikgedrukte letters, geschreven.
Hetzelfde geldt natuurlijk voor omzeiling. Het tegengaan daarvan is een topprioriteit.
Dat proberen wij op een veelvoud van manieren te doen: diplomatiek natuurlijk, maar
ook via de douane. Die is behoorlijk effectief, getuige de grote douaneactie van vorige
week. Die heeft de heer Verkuijlen ook gezien, denk ik. Ook geven we actieve voorlichting
aan Nederlandse bedrijven. Ik zeg dat ook omdat omzeiling van deze sancties strafbaar
is. Daar staat een heel serieuze strafmaat op. Als mij hierover iets wordt gevraagd,
probeer ik ook continu te benadrukken dat die strafmaat zo sterk is, omdat ik ervan
uitga dat die ook een afschrikwekkende werking heeft op hoe bedrijven hiernaar kijken.
Voorzitter. De volgende vraag neem ik meteen mee. Er zijn ook gesprekken met de chipsector
over dit soort zaken. Ik kan u vertellen dat er op alle niveaus, van technisch, politiek
tot CEO-niveau, ontzettend regelmatig contact tussen is de Nederlandse overheid en
de chipsector precies over dit soort zaken, omdat daar ook een heel groot gezamenlijk
belang zit.
De heer Verkuijlen vroeg ook naar signalen dat Nederland een restrictiever wapenexportbeleid
zou hanteren dan Duitsland. Wij toetsen zorgvuldig, maar over de gehele linie absoluut
niet restrictiever dan andere landen. Wij zetten in op convergentie van de toepassing
van de Europese gemeenschappelijke wapenexportcriteria. Dat doen we ook zelf heel
actief door bijvoorbeeld nadrukkelijk meer informatie te delen met andere lidstaten
over de toepassing. Wij hebben ons ook met succes hardgemaakt voor de herziening van
die criteria. Tot slot wil Nederland toetreden tot het Verdrag van Aken. Ik denk dat
dat ook voor een deel tegemoet zal komen aan de vraag van de heer Verkuijlen.
De heer Verkuijlen had in het kader van handel ook een belangrijke vraag over handelsverdragen
en legal scrubbing. Hij vroeg of de eerste versies van handelsverdragen niet in bijvoorbeeld
slechts één taal zouden kunnen worden gepresenteerd. Ik heb daar toevallig bij de
laatste Handelsraad ook over gesproken en ik heb de Commissie vriendelijk verzocht
om dat te doen, omdat het enorm veel tijd kan schelen. Dat is absoluut waar. Wij willen
dat proces versnellen. Ik moet daarbij wel zeggen, zonder dat ik die landen in een
kwaad hoekje wil plaatsen, dat er natuurlijk landen in de Unie zijn die misschien
toch in het bijzonder eraan hechten dat dit ook in hun eigen taal plaatsvindt. Maar
wij zijn ervan overtuigd dat ook daar een creatieve oplossing mogelijk is en dat we
dat zouden moeten doen. De Commissie is daar overigens ook hartstochtelijk van overtuigd.
De heer Verkuijlen had ook een vraag over de onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk
en het verminderen van de handelsbarrières. Ik moet daar twee dingen over zeggen.
Eén. Het Verenigd Koninkrijk heeft zelf gekozen voor de brexit. De consequenties daarvan
zijn dat er handelsbarrières zijn. Dat vindt Nederland, het kabinet, niet leuk. Dat
vindt het Nederlands bedrijfsleven niet leuk. We kunnen de consequentie van de politieke
keuze die in het Verenigd Koninkrijk is gemaakt, echter niet geheel wegnemen. Er is
wel een positief momentum in het Verenigd Koninkrijk over het aanhalen van de banden
op economisch terrein, waarbij vooral wordt ingezet op de integriteit van de interne
markt, het behoud van het gelijke speelveld, maar natuurlijk ook de ondeelbaarheid
van de vier vrijheden. Daar wringt de schoen soms. Op 22 juni is er weer een top EU-VK.
Ik hoop dat we dan wat stappen kunnen zetten. Ik weet dat de heer Verkuijlen ernaar
uitkijkt, maar dat doet het kabinet ook.
De heer Lohman vroeg naar het rapport over de exporten van de Nederlandse agrifood
naar kwetsbare markten: of daar niet een periodiek monitoringskader voor zou moeten
komen. In alle eerlijkheid, op basis van het rapport dat de heer Lohman aanhaalt,
zien wij dat niet. Dat heeft eigenlijk te maken met het feit dat in dit onderzoek
de meest dominante en potentieel ook meest problematische exportstromen zijn geanalyseerd,
met als uitkomst – en de heer Lohman verwoordde dat zelf zeer treffend, vond ik –
dat er geen structureel negatieve effecten zijn gevonden. En ik denk dat ook de onderzoekers
de eventuele negatieve effecten van andere, kleinere exportstromen onwaarschijnlijk
achten, of hooguit zeer beperkt. Dan zien wij de noodzaak van een aanvullend niet,
gelet op wat de onderzoekers zelf constateren.
De heer Lohman (CDA):
Dank u wel voor het antwoord. Dit is natuurlijk een vrij complexe en afgewogen situatie.
Ik zat in de voorbereiding zelf ook een beetje te worstelen met het oordeel daarover,
omdat we tijdens de rondetafel de inbreng van de heer Uche hebben gehoord, die eigenlijk
best een heel ander beeld – ik zei «genuanceerd» – van onze export in algemene zin
schetste. Misschien kunt u daar toch nog even op reflecteren.
Minister Sjoerdsma:
Ja, dat kan ik. Misschien doe ik dat dan in heel algemene zin. Ik snap namelijk de
vraag achter de vraag: je wilt niet dat wat wij hier produceren, leidt tot ontwrichting
in landen met markten die op een bepaalde manier kwetsbaar zijn; je zou daar het liefst
niet aan willen bijdragen. Ik heb hier wel even over nagedacht naar aanleiding van
de vragen van de heer Lohman. Wat kan je daar nou mee? Ik kom er dan toch op terug,
en ben dat ook ambtelijk even langs gelopen, dat het gewoon echt heel complex is om
handelseffecten die sterk product- en landafhankelijk zijn, in een generiek, periodiek
Nederlands toetsings- en monitoringskader te plaatsen. Ik zie in alle eerlijkheid
gewoon niet voor me hoe ik dat zou moeten doen, en ik zie de winst daarvan ten aanzien
van de kosten als te beperkt.
Dus ik vind zelf het rapport dat de heer Lohman aanhaalt zeer nuttig, omdat het voor
ons aangeeft dat er, zelfs in die zwaardere situaties, van verdringing nog geen sprake
is. Maar ik vind wel, en wil dat ook toezeggen, dat op het moment dat ons concrete,
verifieerbare signalen bereiken over dat we wel te maken hebben met iets wat structureel
ontwrichtend werkt, we dan natuurlijk wel even moeten nagaan of dat een gewenste situatie
is. Maar dan moeten die signalen ons wel bereiken.
De voorzitter:
Nog een aanvullende vraag van de heer Lohman.
De heer Lohman (CDA):
Voor een deel kreeg ik, met dat laatste, daar al een antwoord op. Ik wilde nog even
benadrukken dat dit thema zowel vanuit de sector als vanuit bepaalde maatschappelijke
organisaties inderdaad naar voren gebracht blijft worden. Dus als de Minister kan
toezeggen dat hij dat in de gaten gaat houden, dan neem ik daar voor nu genoegen mee.
Minister Sjoerdsma:
Als die signalen er in zo’n heftige mate zijn dat ze misschien ook aanleiding zijn
voor onderzoek, komen we daarop terug. Maar dat hadden we überhaupt gedaan, want dat
is in zekere zin staand beleid.
De heer Lohman vroeg ook nog of wij bereid zijn om de meerjarige handelsmissiestrategie
van de agri- en watersector te koppelen aan de combilanden. Daarvoor heb ik op zich
goed nieuws. De manier waarop die handelsmissieagenda wordt vormgegeven, is in heel
nauwe samenwerking met alle sectoren, waarbij die sectoren ook input hebben op niet
alleen de frequentie, dus het ritme van de bezoeken, maar ook de bestemming van de
bezoeken. Dus die strategie is er eigenlijk al, en eigenlijk al meerjarig gecombineerd.
Dus een aparte strategie vind ikzelf niet echt nodig. En ik moet ook eerlijk zeggen
dat ik naar aanleiding van mijn ervaring met de planning van bijvoorbeeld de missies
van de land- en tuinbouwsector – wat niet helemaal is waar de heer Lohman het over
had – het idee heb dat dat op een adequate manier gebeurt. Mochten er vanuit de sector
signalen zijn dat zij dat niet vinden, dan gaan we nog even herbronnen. Maar mijn
eigen ervaring is dat dat ritme echt goed gekaderd wordt en dat dat in heel goed overleg
plaatsvindt.
De heer Lohman vroeg ook nog – en dat was een terechte vraag – iets over de onzekerheid
van de cijfers van Invest International. Een: dat is een ontzettend belangrijk instituut.
Twee. In 2025 kwamen we samen met Invest International dicht bij een oplossing, maar
helaas kwam de controle van de cijfers door de externe accountant eigenlijk net te
laat. Tja, dan kunnen ze dus ook niet meer worden meegenomen. Het is dan dus niet
dat die cijfers slecht zijn. Die cijfers zijn goed, maar het moment waarop ze nog
kunnen worden meegenomen – maar ik weet niet of er dan sprake is van een valbijl –
hebben ze dan niet gehaald. Dat betekent dat Invest International – de heer Lohman
vroeg naar een specifieke datum – uiterlijk 28 februari volgend jaar de gecontroleerde
cijfers voor dit jaar moet aanleveren. Ik ga ervan uit dat dit lukt. We zitten er
ook achteraan dat het lukt. Ik weet ook dat het bestuur van Invest International wil
dat het lukt. Dan zou ook deze onvolkomenheid in het eerstvolgende jaarverslag moeten
zijn opgelost.
Voorzitter. Enkele van uw leden hebben gevraagd naar FMO en de casus die in Costa
Rica heeft gespeeld. Die is verschrikkelijk; laat ik dat als eerste zeggen. Excuus,
ik zeg het verkeerd: het was in Honduras. De casus is natuurlijk buitengewoon verschrikkelijk.
Het is ook buitengewoon verschrikkelijk dat de nabestaanden het gevoel hebben dat
ze hier ook al heel lang mee bezig moeten zijn. Ik vind het ontzettend belangrijk
dat er een oplossing komt waarin alle partijen zich kunnen vinden. Ik denk dat de
bevindingen van het rapport ook daarbij kunnen helpen. Over het imvo-beleid in het
algemeen ben ik voortdurend in gesprek met FMO. FMO heeft het beleid overigens behoorlijk
aangescherpt. Mijn ministerie is ook in overleg en in dialoog met de dochter. Ik kan
niet helemaal namens FMO spreken, want het is een zelfstandige onderneming. De Staat
is geen partij in de juridische procedures. Wel denk ik dat het belang van een zorgvuldige
afwikkeling hierbij bij alle partijen vooropstaat. Daarmee is niet gezegd dat dit
binnen afzienbare tijd gebeurt, maar wij zullen dit zeker in de gaten houden.
De voorzitter:
Mevrouw Kröger heeft nog een interruptie.
Mevrouw Kröger (PRO):
Ik probeer heel even te beluisteren wat de Minister nou precies zegt. Ik heb twee
vragen gesteld. De ene is of FMO volledig mee gaat werken aan informatie delen et
cetera. De tweede is of FMO een fatsoenlijk en afdoende beleid voor remedy heeft op
het moment dat er iets misgaat. Dat probeer ik even scherper te krijgen.
Minister Sjoerdsma:
Als het gaat over die informatiedeling het volgende. Ik heb vernomen dat FMO in gesprek
is gegaan met deze expertgroep. Dat gesprek heeft ook in Nederland plaatsgevonden
omdat zij bereid waren om, uiteraard, ondersteuning te verlenen aan het onderzoek.
Daarnaast is er verzocht om klantspecifieke documenten. FMO heeft gemeend die te moeten
weigeren. Dat staat, in alle eerlijkheid, los van alles wat ik daar eventueel van
zou kunnen vinden. Dat ligt bij FMO als derde partij, als zelfstandige onderneming.
Dat is één. Twee: over de remedy. Ik wil het nog wel een keertje navragen. Ik heb
begrepen dat het beleid hierop echt is aangescherpt in de afgelopen tien jaar, niet
alleen aan de preventieve kant, maar ook aan de kant van wanneer er echt iets fout
is gegaan en moet worden rechtgezet. Mocht ik daar nog van denken dat er daarin nog
stappen moeten worden gezet, dan zal ik dat uiteraard met FMO opnemen.
De voorzitter:
Mevrouw Kröger nog aanvullend.
Mevrouw Kröger (PRO):
Volgens mij hebben de heer Bamenga en ik allebei gesproken met de dochter van Bertha.
Dat was een heel indrukwekkend gesprek. Het is een meisje, een jonge vrouw die al
tien jaar op zoek is naar gerechtigdheid. Dat zit zowel in de informatie, in het meewerken
van FMO, als in een vorm van remedy. Ik zoek even naar wat Nederland gaat doen om
te zorgen dat we niet over een jaar nog een keer dit gesprek moeten voeren.
Minister Sjoerdsma:
Ik snap dit goed, want het leed dat daar is aangericht en het leed dat nog steeds
zichtbaar en voelbaar is bij de nabestaanden is echt ontzettend groot. Tegelijkertijd
– dat maakt het natuurlijk iets lastiger – staat FMO hier in Nederland wel echt op
afstand. Dat betekent dat ik niet zomaar opdrachten kan verlenen en tegen FMO kan
zeggen: doe dit of doe dat. Ik heb geproefd uit mijn gesprekken met FMO, en volgens
mij is dat ook ambtelijk het geval, dat daar ook de wens is om dit op een goede manier
af te ronden. Tegelijkertijd is daarmee natuurlijk ook niet gezegd dat de stappen
die zijn gezet – dat heeft u ook geproefd – meteen leiden tot tevredenheid of tot
afronding. Dat is een proces dat wij in de gaten zullen houden maar dat misschien
ook iets van tijd nodig zal hebben. Die tijd is al heel lang. Dat vind ik zelf ook
frustrerend, maar wat dit ingewikkelder maakt, is – los van wat ik hier als Minister
van zou kunnen vinden – dat er tegelijkertijd een rechtszaak hierover loopt. Zolang
deze zaken onder de rechter zijn, kan ik met FMO praten over het algemene beleid.
Ik kan FMO uiteraard aansporen om te doen wat nodig is, maar die rechtszaak moet ook
zijn beloop krijgen. In alle eerlijkheid verwacht ik ook dat, als er ergens gerechtigheid
komt, dat van daaruit gaat komen, maar ik heb ook in mijn contacten met FMO geproefd
dat zij dit ook graag op een goede manier wil afwikkelen.
Voorzitter. Dat was FMO. Dan komen we bij ...
De voorzitter:
Nog een momentje, Minister. U heeft ook nog een interruptie van de heer Bamenga.
De heer Bamenga (D66):
Dank voor de antwoorden van de Minister. Als belangrijk punt hierin neem ik mee dat
we dit zeker goed in de gaten zullen houden, dat het proces door de Minister in ieder
geval verder in de gaten gehouden zal worden en dat de doelstelling zou moeten zijn
dat dit zo wordt opgelost dat alle partijen zich daarin kunnen vinden. Ik heb van
de dochter in ieder begrepen dat drie dingen heel erg belangrijk zijn: de waarheid,
die reparatie en ook preventie. Die dragen bij aan het gevoel van gerechtigheid. Nu
de Minister het proces verder in de gaten gaat houden en daar zeker ook zo veel mogelijk
aan wil bijdragen in overleg en in dialoog, vraag ik hem op welke manier wij daar
iets over terug zouden kunnen krijgen, zodat wij in ieder geval weten wat er is gebeurd
en of de uitkomst daarvan op een goede manier is afgerond.
Minister Sjoerdsma:
Die vraag snap ik goed. Tegelijkertijd is het niet de allermakkelijkste vraag. Nogmaals,
het is een zelfstandige organisatie. Er zijn ook een aantal vragen gesteld over een
andere zelfstandige organisatie, waar ik ook niet rechtstreeks over ga. Dat betekent
dat de handelingsopties voor mij op dat punt relatief beperkt zijn, zeker omdat er
nu een rechtszaak is. Maar ik denk dat het helder is dat de drieslag van waarheid,
reparatie en preventie essentieel is; die boodschap leggen de heer Bamenga en ook
andere Kamerleden nu neer. Ik zal er in ieder geval voor zorgen – laat dat mijn stap
zijn – dat ik in mijn eerstvolgende contact met FMO ook de boodschap van de Kamerleden
overbreng dat daar ook vanuit de Kamer aan wordt gehecht. Tegelijkertijd zeg ik nog
één keer, ook voor de zekerheid, dat ik niet door die rechtszaak heen wil lopen. Dat
is ook echt belangrijk, hoezeer ik in dezen ook meevoel met de nabestaanden. Als ik
dat zou doen, word ik partij in iets waarin de Staat feitelijk geen partij is.
Voorzitter. Dan zijn we gekomen bij het tweede blok: ontwikkelingssamenwerking. Daarover
zijn een aantal vragen gesteld. Ik zou die vragen langs willen lopen. Mevrouw Kröger
vroeg of we bereid zijn om te onderzoeken wat de bezuinigingen tot gevolg hebben;
daarmee parafraseer ik haar vraag. Dat is in alle eerlijkheid geen sinecure – laat
ik dat maar even vooropstellen – omdat het ook allerlei counterfactuals met zich meebrengt
in de zin van: maar als het zo was geweest, wat zou er dan gebeurd zijn? Tegelijkertijd
snap ik de vraag best goed, omdat er natuurlijk ook soortgelijk onderzoek is gedaan
naar bijvoorbeeld de gevolgen van de bezuinigingen van USAID. Ik ga twee dingen doen.
Ik ga toezeggen dat we ernaar kijken of we zo’n soort onderzoek kunnen doen, dus of
dat mogelijk is. Daar komen we dan bij de begroting op terug. Twee: wat betekenen
de bezuinigingen voor de positie van vrouwen, meisjes, minderheden, democratie, klimaat,
vrede en recht? We gaan de begroting voor 2027 nog maken. Wat betreft de vraag in
welke opzichten die bezuinigingen wel of niet worden doorgezet, heb ik u al gezegd
dat zowel in 2026 als in 2027 bij de Voorjaarsnota de inzet op vrouwenrechten en gendergelijkheid
met 5 miljoen per jaar is opgeplust. Verdere plannen zullen we echt bij de begroting
voor 2027 met elkaar moeten delen. De betekenis van eventuele staande bezuinigingen
of bezuinigingen die overblijven zullen we dan betrekken bij het onderzoek.
Er is ook een vraag gesteld over onderzoek en innovatie binnen het gebied van hiv/aids.
Het is overduidelijk dat onderzoek en innovatie daar een essentieel onderdeel van
zijn en heel veel potentieel bieden voor de preventie van hiv. Toegang tot innovatie
is de sleutel tot resultaat. Daarnaast zetten we met 100 miljoen ook in op een heel
groot hiv/aids-programma in Zuidelijk Afrika.
Mevrouw Kröger vroeg ook op welke wijze de Minister de maatschappelijke organisaties
kan blijven ondersteunen met flexibele middelen. Daarover een paar dingen. Eén is
dat maatschappelijke organisaties natuurlijk met smart zitten te wachten op de verschillende
maatschappelijke organisatieprogramma’s Focus, die voor een deel nog afhankelijk zijn
van de goedkeuring van de begroting in de Eerste Kamer. Dat is natuurlijk de allergrootste
brok aan financiering. Twee. Als het gaat over financiering, biedt het Mensenrechtenfonds
flexibele gedelegeerde middelen aan ambassades om in te zetten. Helaas is het Civic
Space Fund, dat ambassades flexibele middelen voor ondersteuning van maatschappelijke
organisaties bood, eind 2025 afgelopen. Dat is een vervelende stap, helaas.
Er werd ook nog gevraagd, door de heer Bamenga volgens mij, in hoeverre wij breken
met de keuzes ten aanzien van het lhbtiq+-beleid. Wij vinden het ontzettend belangrijk
dat Nederland daarvoor opkomt. We zijn een van de weinige landen die daar hartstochtelijk
voor opkomt. We doen dat vanuit een positie waarin wij ... Ja, hoe zal ik het zeggen?
Als voorloper op deze rechten zit het, denk ik, in ons DNA om dat te doen. We worden
ook wereldwijd gezien als een land dat dat met overtuiging kan doen.
Voorzitter. Dat was het blok ontwikkelingssamenwerking. Dan gaan we naar het blok
coherentie. De heer Bamenga vroeg hoe de Minister ervoor gaat zorgen dat programma’s
op het terrein van voedselzekerheid beter op elkaar aansluiten, maar ook voorkomt
dat verschillende organisaties in dezelfde landen en waardeketens naast elkaar werken.
Hier is cruciaal dat we echt, zeker in tijden van minder geld, inzetten op een integraal
landenbeleid. Dat betekent dat je per land een strategie moet hebben, gericht op de
Nederlandse belangen en de belangen van het land, en dan sturen op de samenhang daartussen.
We hebben nu ook scherpe afspraken gemaakt voor de afstemming tussen Den Haag en de
posten over nieuwe projecten, zodat daar meer sturing is en het niet zo kan zijn dat
een ambassade plotseling wordt geconfronteerd met een heel groot programma, waarbij
ze er dan na drie jaar achter komen dat het eigenlijk vanuit Nederlandse middelen
wordt gefinancierd. Dat zijn echt zaken die je niet wil zien.
Dan ook over coherentie, maar misschien een ander soort coherentie. De heer Hoogeveen
vroeg naar de aangenomen motie-Van Dijk over het korten van ontwikkelingssteun aan
Sierra Leone vanwege het niet meewerken aan drugsbestrijding. Daar zit natuurlijk
ook een coherentie in. Overigens gaat dat over Europees geld, omdat Nederland geen
steun verleent aan Sierra Leone, op een heel klein journalistiek programma na. Dat
gaat erover dat je niet met de ene hand een overheid kan steunen als je ziet wat er
met die overheid gebeurt, namelijk dat Sierra Leone eigenlijk in heel belangrijke
mate in handen is of onder controle staat van een Nederlandse crimineel, waarbij sprake
is van een verregaande mate van state capture. Dat kan niet. Ik was zelf niet bij
het debat, maar collega Van Weel en ikzelf hadden de aanmoediging in die motie denk
ik ook niet nodig om dit met onze Europese counterparts en de Commissie te bespreken.
Ik heb zelf ook tweemaal bij Commissaris Síkela opgebracht dat ik het onuitlegbaar
vind dat op het moment dat een land zo vergaand onder controle staat van een Nederlandse
drugsbaron, de Europese Unie dan klakkeloos zou doorgaan met de steun. Dat is onverstandig.
Dat zeg in de richting van de heer Hoogeveen.
De heer Bamenga zei nog: succesvolle projecten moeten niet verdwijnen zodra Nederlandse
subsidies aflopen. Dat is eigenlijk de kern van wat ontwikkelingssamenwerking is.
Je wil dat je interventies doet die het liefst op een gegeven moment geen financiering
meer nodig hebben. Zo moeten die interventies ook worden opgebouwd. Je wil dat de
interventies worden gericht op een manier dat ze duurzaam zijn en dat ze uiteindelijk
zelf te dragen zijn door het land of de regio, de gemeenschap waar het om gaat. Mevrouw
Kröger zei dat ook. In de kern gaat het erover dat ze hun eigen belastinggeld kunnen
ophalen, dat een land het zo goed doet dat ze het met eigen belastinggeld mogelijk
maken. Maar dat kan niet in alle landen. Voor de duidelijkheid: er zijn ook echt hele
fragiele contexten waarin dit zeer nodig is. Maar ook daar moet je toch kijken hoe
je dat op een duurzame manier kan doen. De kern is wel, en dat vind ik ook belangrijk,
dat ontwikkelingssamenwerking ... Het is misschien een beetje een vergelijking die
mank gaat, maar als je ontwikkelingssamenwerking zou zien als een aandelenportefeuille,
dan zijn sommige onderdelen van ontwikkelingssamenwerking heel stabiel. Je weet dan
zeker dat het rendeert om daarop in te zetten. Maar er zijn ook gebieden op de wereld
waar het zo fragiel en zo onvoorspelbaar is, dat je inzet niet rendeert of dat het
niet lukt. Dat komt simpelweg door de context van fragiele staten. Dat karakter van
ontwikkelingssamenwerking moeten we natuurlijk wel in de gaten blijven houden, want
ook het investeren in die extra fragiele staten is een belangrijk onderdeel van waar
Nederland voor staat.
Over de verbeterde verantwoordingssystematiek zei de heer Hoogeveen: voorkom nou dat
de nieuwe narratieven in de verantwoordingssystematiek selectief worden. Ik zou hier
toch wel graag teruggrijpen op iets wat ik in mijn inleiding zei over de Algemene
Rekenkamer: het belastinggeld dat in het buitenland wordt uitgegeven, wordt volgens
de Rekenkamer beter verantwoord dan belastinggeld in Nederland. Als er dingen niet
goed gaan, dan is het niet alleen de ervaring van mijn ministerie, maar ook mijn ervaring
met diverse organisaties en bedrijven dat daar eigenlijk linea recta op wordt gerapporteerd
en op wordt geacteerd.
De subsidies. Ik moet stellen dat tegenvallende resultaten van subsidiekaders eigenlijk
pas na een jaar kunnen worden beoordeeld. Die kunnen dus bij uitstek beter worden
meegenomen in evaluaties en periodieke rapportages. Daarbij wil ik ook nog verwijzen
naar de motie-Van der Lee over de begrotingsvoorschriften, maar die motie wordt momenteel
nog uitgewerkt door de Minister van Financiën. Dus daar zou ik zelf niet heel veel
aan willen wijzigen.
Mevrouw Kröger vroeg wat meer in het algemeen naar beleidscoherentie. Ik denk dat
het van belang is dat Nederland wereldwijd een belangrijke bijdrage levert aan de
SDG’s. Maar ze heeft ook gelijk dat ons eigen beleid natuurlijk nog steeds leidt tot
negatieve spillovers op andere landen. Met het actieplan beleidscoherentie richten
wij ons op drie knelpunten: onze klimaat-, land- en watervoetafdruk, belastingontwijking
en illegale geldstromen, en mondiale gezondheidsongelijkheid. Daar hebben we een aantal
instrumenten voor. De Wet verantwoord en duurzaam internationaal ondernemen en het
Nationaal Programma Circulaire Economie moeten die negatieve effecten in internationale
ketens beperken en het positieve effect voor mens en milieu vergroten.
Tegelijkertijd denk ik dat het ook belangrijk is om te erkennen dat wij nog niet altijd
de impact van onze voetafdruk overal voldoende in beeld hebben. Daarom investeren
wij ook in betere data en indicatoren, bijvoorbeeld via de Monitor Brede Welvaart.
Maar wij doen dat ook in samenwerking met de OECD, de OESO in het Nederlands.
Voorzitter, dat was het blok coherentie.
De voorzitter:
Een momentje. Er is nog een vraag van mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (PRO):
Ik had een hele specifieke vraag gesteld over de verplichte Toets Effecten Ontwikkelingslanden.
Die toets is één keer toegepast. Hoe kijkt de Minister daarnaar en wat gaat hij doen
om te zorgen dat die toets vaker wordt toegepast?
Minister Sjoerdsma:
Een paar dingen. Ik zie mezelf, ook in de ministerraad, natuurlijk in de eerste plaats
als een vertegenwoordiger van de Nederlandse belangen en waarden. In de tweede plaats
zie ik me, daar waar dat soms nodig is, misschien ook als een spreekbuis van ontwikkelingslanden
die door ons geraakt worden. Zo zie ik ook mijn rol in de komende periode. Ik zal
af en toe in herinnering moeten brengen dat onze voetafdruk hier consequenties heeft
elders.
Tegelijkertijd kan ik in alle eerlijkheid niet helemaal herleiden wat mevrouw Kröger
zegt over deze verplichte toets. Misschien kan zij dat nog met mij delen. Wat wel
zo is, is dat bij het aanbieden aan de ministerraad aangegeven moet worden dat het
Beleidskompas is gevolgd en in dat Beleidskompas zit weer vervat dat de aandacht voor
potentiële effecten voor ontwikkelingslanden gevolgd moet worden. Dus in algemene
zin moet dat eigenlijk altijd expliciet. Maar als mevrouw Kröger andere aanwijzingen
heeft, dan neem ik die graag tot mij.
De voorzitter:
Mevrouw Kröger is volgens mij nog niet helemaal tevreden met het antwoord. Een aanvullende
interruptie.
Mevrouw Kröger (PRO):
Er is een Toets Effecten Ontwikkelingslanden. Dat is een toets die de Nederlandse
overheid heeft en die is in 2025 één keer toegepast op wetgeving. Mijn vraag is of
de Minister er vanaf nu voor gaat zorgen dat die toets gewoon consequent wordt toegepast.
Minister Sjoerdsma:
Ik zou hier graag het volgende op willen zeggen. Ik kan in alle eerlijkheid niet overzien
welke wetgeving de ministerraad in 2025 allemaal is gepasseerd. Het moet wel gaan
over wetgeving die relevant is voor deze toets. Ik kan wel zeggen dat wij uiteraard
in de gaten zullen houden dat deze toets daar waar het relevant is wel consequent
wordt toegepast bij alle wetgeving die de ministerraad nu passeert. Ik denk dat dat
het belangrijkste is.
De heer Bamenga (D66):
Ook dank voor de antwoorden op het gebied van beleidscoherentie. Ik hoorde de Minister
eigenlijk wel bevestigen wat ik zelf ook heb aangegeven, namelijk het belang om dat
in de praktijk te doen en dat het bij lange na niet coherent is. De Minister kwam
zelf met het antwoord: we gaan aan de slag met het integrale landenbeleid. Ik wil
graag weten of dat landenbeleid een soort nieuw beleid is, dat niet eerder is gedaan.
Zo ja, wat is daar dan anders aan dan in het verleden, waarin het dus heel vaak niet
altijd even goed ging?
Minister Sjoerdsma:
Laten we ook niet al te streng zijn, want het gaat bijna altijd goed. Wel zijn er
ook gevallen waarin het niet goed gaat. Er is dus geen sprake van een ongelofelijke
beleidswijziging. Er is sprake van het besef dat is ingedaald in dit ministerie dat
aangezien ... Kijk, belastingmiddelen moeten altijd effectief, efficiënt en doelmatig
besteed worden. Als je naar het jaarverslag kijkt, dan zie je dat dat ook op een aanbevelenswaardige
manier gebeurt, maar het kan altijd beter. Een van de manieren waarop het beter kan,
zo hebben wij geconstateerd, is dat we er echt voor moeten zorgen dat je op landenniveau
precies weet hoe het zit. Daarin maken de mensen een slag. Ik verwacht niet meteen
dat we nu schokkende dingen gaan ontdekken over dat we helemaal langs elkaar heen
werken, want er wordt echt goed samengewerkt tussen de posten en het ministerie. Wel
is het goed om die samenwerking nog een beetje aan te trekken. Dat gebeurt eigenlijk
constant.
De voorzitter:
Ik zie geen verdere vragen, dus gaat u door naar het laatste blokje. Dat is het blokje
overig.
Minister Sjoerdsma:
Ik zie nu dat die eigenlijk gaat over de vraag van de heer Verkuijlen over Artsen
zonder Grenzen. Ik kon die niet ergens anders onderbrengen. Ik wil daar een aantal
dingen over zeggen. Allereerst wil ik zeggen dat het verschrikkelijk is wat daar is
gebeurd. Daar hoeven we ... Misschien moeten we daar gewoon een punt achter zetten.
Dat is gewoon verschrikkelijk. Punt. Ten tweede is het cruciaal dat er wordt geacteerd
daar waar de dingen niet goed gaan. Ik wil daar wat betreft onze eigen begroting een
aantal dingen over zeggen. Daarna ga ik een knip maken en ga ik naar wat daar gebeurd
is.
Ik vind het namelijk van belang om dat algemene beleid nog een keer goed te schetsen.
Activiteiten die binnen mijn begroting plaatsvinden, vinden altijd plaats binnen een
hele kwetsbare context. Dat bekent één ding, namelijk dat risico’s nooit honderd procent
kunnen worden uitgesloten. Dat betekent dat bij de risico’s aan de voorkant de monitoring
van programma’s en de adequate opvolging van incidenten cruciaal is. Dat geldt zeker
ook voor risico’s op het gebied van de partnerorganisaties, de context en de programma’s.
Daarnaast vinden er nog aparte risicowegingen plaats op het gebied van seksuele uitbuiting,
abuse en harassment en fraude. Ik wil hier heel helder zeggen dat dit ministerie,
dit kabinet, op deze onderwerpen in actie een zerotolerancebeleid heeft. Dat hebben
we ook vastgelegd in alle financieringsovereenkomsten met onze partners. Dat is echt
heel streng. Dat betekent ook dat onze partners de verplichting hebben om ons direct
te informeren bij incidenten, zodat wij kunnen meedenken over de opvolging daarvan.
Het is niet iets om trots op te zijn, maar dat is de maat die wij hanteren. Dat is
een zeer strenge maat.
Het is goed om te weten dat wij Artsen zonder Grenzen niet financieren. Artsen zonder
Grenzen is over het algemeen een organisatie die werk doet onder zeer moeilijke omstandigheden
en wat mij betreft telt het dat zij – nogmaals, het is verschrikkelijk wat hier is
gebeurd – ook acteren. Zover ik nu kan zien, hebben zij geacteerd, in die zin dat
ze achttien medewerkers hebben ontslagen en hebben uitgesloten van toekomstig werk
en uitgebreid onderzoek hebben gedaan. Wij zien dat hun due diligence over het algemeen
robuust is, maar nogmaals, wij financieren deze organisatie niet. We hebben dus ook
geen zeggenschap over wat zij doen.
De heer Verkuijlen (VVD):
Dank voor dat antwoord van de Minister. Het ging mij er geenszins om een organisatie
als Artsen zonder Grenzen, waarvan we allemaal weten dat ze belangrijk en waardevol
werk doen, te bashen. Het gaat uiteindelijk om de vraag, precies zoals de Minister
zegt, wat het vermogen van die organisaties is om dit soort dingen te voorzien en
te voorkomen. Ik ben blij met de opmerking van de Minister over gefinancierde organisaties,
maar het gaat juist ook om partnerorganisaties, want dit is een van de grote, echt
belangrijke organisaties, die veel belangrijk werk doet. Ziet de Minister ook richting
dat soort partnerorganisaties nog een rol vanuit zijn functie?
Minister Sjoerdsma:
Voor de duidelijkheid: wij financieren deze organisatie niet. In dat opzicht is het
dus geen partnerorganisatie van Nederland. Wat ik wel kan zeggen, is dat deze organisatie
in veel omstandigheden buitengewoon belangrijk en nuttig werk doet. In algemene zin,
vanuit de Nederlandse optiek van wat nodig is aan noodhulp, kijken wij daar met waardering
naar. Zonder dat ik nu contact heb gehad met de top van Artsen zonder Grenzen, durf
ik te stellen dat zij ongelofelijk balen van wat hier is gebeurd en dat ze daar woedend
over zijn. Dat is ook de reden waarom hier meteen is opgetreden, want juist dit soort
organisaties staan erop dat de meest kwetsbare mensen in deze kwetsbare gebieden goed
worden beschermd. Als dat dan niet gebeurt, en al helemaal als er dingen gebeuren
door eigen toedoen, raakt hen dat diep in hun eer. Nogmaals, in dat opzicht hebben
wij geen zeggenschap over Artsen zonder Grenzen, maar mocht ik bij gelegenheid vertegenwoordigers
van Artsen zonder Grenzen tegenkomen, dan zal ik uiteraard vragen naar de opvolging
hiervan. Dat is dan meer van op afstand, want we hebben geen financieringsrelatie.
De voorzitter:
Nog een aanvullende vraag van de heer Verkuijlen.
De heer Verkuijlen (VVD):
Ik sluit mij heel graag aan bij de waardevolle woorden van de Minister met betrekking
tot Artsen zonder Grenzen. Dank voor de bereidheid om, als het zich voordoet, een
dergelijk gesprek nog even te voeren.
De voorzitter:
Minister, gaat u verder.
Minister Sjoerdsma:
Voorzitter. Ik ben aan het einde gekomen van de beantwoording in eerste termijn.
De voorzitter:
Dank u wel, Minister, maar u bent nog niet helemaal klaar, want mevrouw Kröger heeft
nog een vraag.
Mevrouw Kröger (PRO):
Volgens mij zijn twee vragen van mij niet beantwoord. Eén ging over het hele onderwerp
van shrinking civic space: wil de Minister daarop een soort agenda maken? Er gebeurt
natuurlijk al heel veel op dit onderwerp, maar zou de Minister toch een beeld willen
schetsen van hoe wij ons als Nederland, in een tijdsgewricht waarin de democratie
onder druk staat, daartegen verzetten? Dat was een vraag.
Minister Sjoerdsma:
Dat is een goede vraag, en die gaat over meer dan alleen de financiering van deze
organisaties. Zelf zie ik het, in meer algemene zin, zo. Shrinking civic space zien
we op heel veel terreinen en in heel veel landen. Het is geen eenduidige problematiek,
behalve dat het vaak gaat over landen die in meer of mindere mate autoritaire trekjes
hebben en waar weinig behoefte bestaat aan tegenspraak, in welke vorm dan ook; laat
ik het zo maar zeggen. Daarom kon ik het ook waarderen – laat ik in eigen land beginnen
– dat er een amendement is ingediend om ook hier tegenspraak van maatschappelijke
organisaties mogelijk te maken, niet omdat mijn ministerie of ikzelf altijd zit te
wachten op kritiek, maar wel omdat ik vind dat je, als je andere landen erop wilt
aanspreken dat zij kritiek van het maatschappelijk middenveld moeten dulden, zelf
het goede voorbeeld moet geven. Dat is één.
Twee. Als het gaat over de manier waarop we deze organisaties ondersteunen – dat is
op zich wel staand beleid; dat zal mevrouw Kröger ook niet verbazen – kan ik zeggen
dat onze diplomaten in heel veel gebieden ter wereld ontzettend actief zijn om deze
organisaties te ondersteunen. Soms gaat dat om ondersteuning op het gebied van veiligheid.
Soms is er gewoon veiligheid geboden omdat mensen vervolgd worden. Soms gaat het over
het bijwonen van rechtszaken. Soms gaat het over het diplomatiek steunen van organisaties.
Daarnaast is er de meer politieke kant; dat ziet meer op mijn rol. Ik vind het belangrijk
om te kijken of het lukt – maar goed, we moeten even kijken hoe dat lukt – om hierin
met gelijkgezinde landen gezamenlijk op te trekken, of het nou gaat om bepaalde landensituaties
of om beleidsdiscussies in de VN.
Tot slot. In die grote opgave die wij wereldwijd zien, met meer autocratieën, zie
ik ook de samenwerking met maatschappelijke organisaties als een partnerschap. Daar
waar wij als land misschien geen ingang meer hebben, is financiering van deze organisaties
een methode om ons model, onze waarden en onze vrijheden toch een steuntje in de rug
te geven in landen die daar misschien in het algemeen niet op zitten te wachten. Dat
is in het kort mijn visie daarop.
De voorzitter:
Aanvullend van mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (PRO):
Een heel mooi antwoord. We hebben als Kamer gevraagd of de beleidsbrief nog wat extra
body kan krijgen. Ik hoop dit daar ook in terug te zien. Mijn andere niet beantwoorde
vraag ging over het feministische buitenlandbeleid. Het is goed dat Nederland naar
zo’n conferentie gaat, maar waarom ondertekenen we zo’n statement dan niet?
Minister Sjoerdsma:
Excuus, ik heb de vraag nu voor me. Ik heb hem in mijn blaadjes met notities per ongeluk
overgeslagen. Mevrouw Kröger en ik hebben eerder wat gewisseld over hoe deze Minister
en dit kabinet daarin staan. Mevrouw Kröger en anderen kunnen ervan op aan dat dit
kabinet en dit ministerie pal staan voor de activiteiten die daarbij horen. Deze verklaring
wordt echter zó breed getrokken. Ze gaat ook over onderwerpen die niet zien op het
onderwerp dat mevrouw Kröger aanhaalt. Het gaat bijvoorbeeld over bepaalde belastinghervormingen
en financiële hervormingen. Dan moet Nederland even afhaken. Dat heeft niks te maken
met ons commitment of met hoe wij erin staan. In alle eerlijkheid ... Hoe zal ik het
zeggen? «Irriteert» is een groot woord. Ik vind het jammer dat sommige verklaringen
zo breed moeten worden en dat er zo veel onderwerpen bij moeten worden betrokken dat
het niet mogelijk is om je erbij aan te sluiten. Tegelijkertijd wil ik het volgende
zeggen. Dit is cruciaal, denk ik. Ik weet hoe mevrouw Kröger en haar partij, maar
overigens ook andere partijen in deze Kamer, in de strijd zitten die hieronder ligt.
Ik denk in alle eerlijkheid dat die strijd nu echt iets anders vraagt dan verklaringen.
Daarover zou ik tegen mevrouw Kröger willen zeggen: ze weet dat ze mij en mijn ministerie
daarin aan haar zijde heeft. Elke verklaring die langskomt en die op die dingen ziet,
zullen we echt ondertekenen. Maar het wordt in toenemende mate moeilijk om ervoor
te zorgen dat het ook echt ziet op alleen deze onderwerpen en dat er niet andere,
aanpalende onderwerpen bij worden gehaald die hier eigenlijk niet mee te maken hebben.
De voorzitter:
Dank u wel, Minister, voor uw beantwoording in de eerste termijn.
We gaan over naar de tweede termijn van de Kamer. Daarmee draag ik het voorzitterschap
over aan de vertrouwde handen van meneer Bamenga. Ik word namelijk ergens anders verwacht.
Ik wens u dus verder een hele goede tweede termijn.
Voorzitter: Bamenga
De voorzitter:
Dank u wel, Minister, voor het beantwoorden van alle vragen in de eerste termijn.
We gaan nu door naar de tweede termijn. Als eerste spreker krijgen we mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (PRO):
Dank, voorzitter. Ik denk dat het een goed debat was. We hebben teruggekeken op het
belang van ontwikkelingssamenwerking, op wat er allemaal mee bereikt kan worden, maar
ook op de effecten van bezuinigingen. We maken ons grote zorgen over de bezuinigingen
die op stapel staan. Ik ben dan ook blij dat de Minister heeft aangegeven dat hij
bij de Kamer terugkomt over een onderzoek naar de langetermijneffecten van dat soort
bezuinigingen.
Ik heb nog een paar specifieke punten. Ik ben blij met de toezegging over de impacttoets
op ontwikkelingslanden. Als er een wetsvoorstel bij de ministerraad ligt, gaat de
Minister checken of de impacttoets gedaan is. Dat zullen wij ook blijven doen.
De antwoorden over FMO. De Minister zegt dat FMO beleid heeft op remedy en dat dat
allemaal goed geregeld is. Daarover zou ik eigenlijk toch wat meer op papier van hem
willen hebben. Ik denk dat het belangrijk is dat als wij investeringen doen, het op
het moment dat er iets misgaat ook echt aangepakt wordt. Ik weet dat er bij maatschappelijke
organisaties zorgen leven over dat dat beleid op dit moment nog niet genoeg is.
Met betrekking tot Berta Cáceres denk ik dat het heel belangrijk is dat de Minister
zelf het gesprek met de dochter aangaat, als dat mogelijk is. Daar zit namelijk gewoon
een enorme open wond. Die wond is mede toegediend door Nederlands belastinggeld. Dat
is hoe cru het is.
Voorzitter. Ik hoor de Minister zeggen dat hij het statement niet ondertekend heeft
omdat hij het statement te breed vond. Dat vonden landen als Frankrijk, Spanje, Ierland,
Portugal en het Verenigd Koninkrijk allemaal niet. Ik merk dus dat ik een beetje zoekende
ben: wat is er dan zo anders aan ons feministisch buitenlandbeleid dan dat van die
landen? Om de Minister toch aan te moedigen om geen terughoudendheid te hebben op
dit vlak, heb ik de volgende motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet de ambitie heeft om zich internationaal actief uit te
spreken tegen het inperken van vrouwenrechten, lhbtiq+-rechten, seksuele rechten en
reproductievegezondheidrechten, samen met gelijkgezinde partners;
constaterende dat Nederland deelnam aan de bijeenkomst in Madrid over feministisch
buitenlandbeleid, maar de politieke verklaring niet tekende;
overwegende dat internationaal leiderschap nodig is nu vrouwenrechten wereldwijd onder
druk staan;
verzoekt de regering niet terughoudend te zijn en Nederland internationaal duidelijk
politiek te positioneren als voorvechter van vrouwenrechten, onder andere door het
steunen van gezamenlijke verklaringen waar passend,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kröger.
Zij krijgt nr. 9 (36 945 XVII).
Mevrouw Kröger (PRO):
Daar zit natuurlijk een afweging in: waar passend. Het is dan aan de Minister om aan
de Kamer uit te leggen wanneer hij dat passend vindt.
Voorzitter. Ik ben blij dat de hele agenda van civic space en het tegengaan van shrinking
civic space een hoge prioriteit voor de Minister heeft. Hij schetste daar heel duidelijk
drie paden in, waarin ik mij ook goed kan vinden. Ik hoop ook echt dat die terug gaan
komen in verdere beleidsstukken, waardoor we daar echt coherent beleid op gaan voeren.
Ik denk dat dat ongelofelijk belangrijk is. Vandaar de volgende motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat wereldwijd de ruimte voor het maatschappelijk middenveld onder druk
staat, met negatieve gevolgen voor democratie, mensenrechten en stabiliteit;
constaterende dat zowel de nationale SDG-rapportage als de Adviesraad Internationale
Vraagstukken het belang benadrukken van flexibele financiering voor maatschappelijke
actoren, onder meer via ambassades;
overwegende dat het voormalige Civic Space Fund ambassades in staat stelde om lokale
maatschappelijke organisaties te ondersteunen op thema’s als mensenrechten, klimaat,
vrouwenrechten en vrijheid van meningsuiting;
verzoekt de regering om voor het debat over de beleidsbrief Buitenlandse Zaken 2026
met een beleidsagenda te komen voor het tegengaan van krimpende maatschappelijke ruimte;
verzoekt de regering voorts om als onderdeel hiervan te bezien hoe een soortgelijk
fonds opgezet kan worden, beheerd door een gespecialiseerde organisatie, waarmee maatschappelijke
organisaties en lokale initiatieven worden ondersteund op het gebied van democratie
en maatschappelijke ruimte,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kröger.
Zij krijgt nr. 10 (36 945 XVII).
Mevrouw Kröger (PRO):
Voorzitter. Dan rest mij dank te zeggen voor de antwoorden en te bedanken voor het
feit dat wij een goed debat hebben gevoerd over ontwikkelingssamenwerking. Ik weet
zeker dat deze ... nog veel vervolg zullen krijgen.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Bamenga ziet af van zijn tweede termijn. Dan ga ik dus meteen
door naar de heer Verkuijlen.
De heer Verkuijlen (VVD):
Dank u, voorzitter. Allereerst dank aan de Minister voor de beantwoording en ook voor
de betrokkenheid op dit dossier. Ik denk dat dat heel belangrijk is, zeker als het
gaat om zowel ontwikkelingssamenwerking als buitenlandse handel.
Voorzitter. Ik heb een tweetal moties.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de periode tussen een politiek akkoord over een EU-handelsverdrag
en de uiteindelijke voorlopige toepassing ervan onacceptabel lang is;
overwegende dat de juridische opschoning en de vertaling van de verdragsteksten in
alle 24 officiële EU-talen een grote vertragende factor vormen in dit proces;
overwegende dat deze procedurele vertragingen Nederlandse exporteurs kostbare tijd
en marktaandeel kosten op de wereldmarkt;
verzoekt het kabinet om zich er in Europees verband hard voor te maken dat handelsakkoorden
in de beginfase sneller voorlopig kunnen worden toegepast op basis van de geaccordeerde
Engelse tekst,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Verkuijlen, Hoogeveen, Stoffer en Lohman.
Zij krijgt nr. 11 (36 945 XVII).
De heer Verkuijlen (VVD):
De tweede motie, voorzitter.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederlandse ondernemers sinds het vertrek van het Verenigd Koninkrijk
uit de Europese Unie worden geconfronteerd met grenscontroles en hoge administratieve
lasten;
overwegende dat het wegnemen of verminderen van deze handelsbarrières kan leiden tot
lagere kosten, een kortere logistieke doorlooptijd en een sterkere ketenweerbaarheid;
verzoekt het kabinet om zich actief in te zetten om lopende onderhandelingen en afspraken
die handelsbelemmeringen tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk wegnemen zo snel
mogelijk over de eindstreep te trekken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Verkuijlen, Hoogeveen, Lohman en Bamenga.
Zij krijgt nr. 12 (36 945 XVII).
De heer Verkuijlen (VVD):
Ik dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw bijdrage. Dan ga ik door naar de heer Lohman.
De heer Lohman (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Dank voor de beantwoording van de vragen. Wat mij betreft
was het ook een goed debat, waarin we samenwerking weer wat meer aan het opzoeken
zijn. Persoonlijk ga ik me nog wat verdiepen in die ui- en aardappelketens. Ik ben
ook van plan om samen met maatschappelijke organisaties en de sector een werkbezoek
in Nederland te organiseren. Als ik dus zelf iets rapporteer, laat ik dat ook aan
de Minister weten. Verder laat ik het daarbij.
Bedankt voor het debat.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw bijdrage. Ik kijk even naar de Minister om te zien hoelang de Minister
nodig heeft.
Minister Sjoerdsma:
Nou, ik ga het gewoon proberen.
Voorzitter. Dank voor de vragen die vanuit de leden zijn gekomen. Ook dank voor het
debat tot nu toe. Mevrouw Kröger had een vraag over het remedybeleid, het reparatiebeleid,
van de FMO. Daarover kan ik zeggen dat dat een integraal onderdeel is van FMO’s sustainability
policy. Daarmee voldoen ze op dit moment qua beleid aan de VN-richtsnoeren, inclusief
de Ruggie-principles wat betreft remedy. Ik denk dat dat ook belangrijk en goed is.
Excuses voor de Engelse termen. Ik weet in alle eerlijkheid niet wat de Nederlandse
terminologie hierbij is.
De tweede vraag van mevrouw Kröger was of ik bereid ben om de nabestaanden te spreken.
Naast dat mijn ministerie en onze ambassade in Costa Rica dat hebben gedaan, ben ik
daar natuurlijk toe bereid. Ik ben natuurlijk niet doof voor het verdriet dat er is.
Tegelijkertijd hoop ik dat de Kamer het ongemak begrijpt. Ik heb haar niks te bieden,
in die zin dat ik niet ga over de FMO of over de rechtsgang. Als mens en als betrokkene
ben ik uiteraard bereid om naar haar en haar verhaal te luisteren. Als dat kan helpen,
dan doe ik dat ontzettend graag.
Mevrouw Kröger had het nog over die verklaring van Spanje en een aantal landen die
voortkwam uit die conferentie. Ja, het klopt. Ik heb dat ook gezien. Het kan zijn
dat landen daar andere afwegingen in maken en misschien denken: we zijn het wel eens
met die financiële maatregelen die erin staan. Dat zou kunnen. Misschien doen ze het
zo en denken ze: nou, we richten ons even op het gewone gedeelte. Ik wijs er ook op
dat bijvoorbeeld mijn zeer gewaardeerde collega in Duitsland, die er op dezelfde manier
in zit als ik, helaas ook niet kon tekenen op deze manier. Ik wil toch even aangeven
dat het essentieel is hoe je dat weegt. Ik hoop dat mevrouw Kröger snapt waar deze
Minister en dit kabinet staan. Vandaar dat ik van harte bereid ben om haar motie op
stuk nr. 9, die ziet dit op onderdeel, met de woorden «waar passend», uiteraard met oordeel
Kamer te voorzien.
Haar tweede motie, de motie op stuk nr. 10, over de maatschappelijke ruimte, krijgt ook oordeel Kamer. Ik ga goed kijken naar
een dergelijk fonds. Ik weet niet of dat beleid over het maatschappelijk middenveld
een beleidsagenda behoeft. Ik denk dat we dat gewoon zullen meenemen in .... We hebben
nog een vraag uitstaan bij de AIV over de toekomst van ontwikkelingssamenwerking.
Daar zullen we het netjes in meenemen. Ik denk dat dat ook belangrijk is en een goede
gelegenheid is.
Dan kom ik bij de heer Verkuijlen. Hij had ook twee moties. Omwille van de tijd zeg
ik: zeer eens met beide moties. Ik beschouw ze ook als een steuntje in de rug. Dat
is in mijn geval dubbel prettig. Ik geef ze beide oordeel Kamer.
De heer Lohman dank ik uiteraard voor de debatinbreng. Mochten onderzoekers dan wel
uzelf iets te rapporteren hebben, dan kijkt het ministerie daar uiteraard naar uit.
Tot slot uiteraard dank aan allen voor het prettige debat.
De voorzitter:
Dank aan de Minister. Ik zal eerst eventjes de administratie doen en dan kom ik zo
direct bij de heer Verkuijlen.
De motie op stuk nr. 9 heeft oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 10 heeft ook oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 11 heeft oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 12 heeft ook oordeel Kamer.
Dan kom ik nu bij de heer Verkuijlen.
De heer Verkuijlen (VVD):
Ik ben vergeten om bij mijn tweede motie, op stuk nr. 12, ook de heer Bamenga te noemen als mede-indiener. Dat wil ik graag bij dezen rechtzetten.
De voorzitter:
Oké, ik denk dat dat bij dezen is rechtgezet. Ik kijk nog of er andere vragen en opmerkingen
zijn. Ik zie dat mevrouw Kröger nog iets wil zeggen.
Mevrouw Kröger (PRO):
Allereerst ben ik blij dat de twee moties oordeel Kamer krijgen. Ik ben er ook blij
mee dat de Minister aangeeft als mens het gesprek aan te gaan met de dochter van Berta
Cáceres. Ik worstel een beetje met de woorden: «Ik heb haar niets te bieden.» Als
je in het verleden kijkt, dan zie je namelijk dat er in de afgelopen tien jaar, juist
ook onder politieke druk, wel degelijk fact-finding missions op gang zijn gekomen.
Als beleidsverantwoordelijk Minister ... Ik zeg niet dat dít het moment is. Ik begrijp
ook de overwegingen die hij aangeeft over de lopende rechtszaak, maar ik denk dat
hij als beleidsverantwoordelijk Minister wel degelijk iets te bieden heeft.
Minister Sjoerdsma:
Als mevrouw Kröger denkt dat ik meer te bieden heb, dan zal ik haar daarin meteen
volgen. Tegelijkertijd wil ik wel benadrukken dat er een rechtszaak gaande is. Dat
is een rechtszaak waarin de Staat geen partij is; het is een rechtszaak tussen de
nabestaanden en FMO. Ik zal daar afstand toe moeten bewaren. Ik snap de wens vanuit
de Kamer en ook de gevoelens, maar ik kan daar niet zomaar in treden. Ja, uiteraard
vind ik het ook een logische oproep. We zullen haar ontvangen, desgewenst, want die
vraagt moet er wel zijn. Dat is het kader waarbinnen ik dit zal moeten doen, omdat
ik haar anders – dat vind ik ook belangrijk ... Dit soort gesprekken kunnen goeddoen,
in de zin dat je je gehoord voelt, maar op het moment dat mensen het idee krijgen
dat hun een rad voor ogen wordt gedraaid, omdat ze bepaalde verwachtingen hebben die
ik niet kan waarmaken, dan kan het ook schade toebrengen. Dat zou ik ten koste van
alles willen voorkomen, gelet op wat er al gebeurd is in deze familie.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik zie verder geen opmerkingen of vragen. Dan zou ik graag naar de toezeggingen
willen gaan.
– Toezegging één. Voor het zomerreces komt er een brief waarin duidelijk wordt welke
indicatoren worden opgenomen in de begroting 2027.
– Toezegging twee, met betrekking tot revolverende fondsen: de mate van revolverendheid
en uitvoeringskosten meenemen in de evaluaties, de factsheets van de revolverende
fondsen opnemen in de begroting en het jaarverslag, een overzicht van dotaties en
onttrekkingen aan de revolverende fondsen opnemen in de memorie van toelichting, de
begroting en het jaarverslag, en de voortgang van de fondsen zonder exitstrategie
opnemen in een factsheet.
– De derde toezegging: de Kamer informeren over de doorwerking van maatregelen die het
verschil tussen de OESO-norm en de ODA-prestatie verklaren.
– En dan was er nog een vierde toezegging: het onderzoeken van de mogelijkheden om de
gevolgen van de bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking in kaart te brengen. De
Minister komt daarop terug in de begroting.
Dinsdag zijn de stemmingen over de moties. Ik zie nog een vraag van mevrouw Kröger
over de toezeggingen.
Mevrouw Kröger (PRO):
Volgens mij was er een toezegging om ervoor te zorgen dat er in de ministerraad, waar
relevant, een toets over de impact op ontwikkelingslanden voor wetsvoorstellen wordt
toegepast.
Het tweede punt is dat ik de opmerking van de Minister dat hij bereid is om in gesprek
te gaan met de dochter van Berta Cáceres, ook een toezegging vind.
De voorzitter:
Ik hoor nog twee punten waarvan mevrouw Kröger zegt dat het concrete toezeggingen
zijn. Ik kijk even naar de Minister om te zien of dat het geval is.
Minister Sjoerdsma:
Voorzitter, we hoeven niet te dimdammen over woorden. De wetsvoorstellen worden natuurlijk
in alle transparantie aan de Kamer aangeboden. Dan is het zichtbaar of dit wordt gedaan
of niet. Als er gevallen zijn waarbij het niet is gedaan, ondanks de haviksogen van
mijn medewerkers en ikzelf, dan weet ik zeker dat mevrouw Kröger aan de bel zal trekken.
Maar het in gesprek gaan met de nabestaanden – nogmaals: desgewenst, want daarin wil
ik enige voorzichtigheid betrachten – is een toezegging. Dat gesprek zal dan plaatsvinden
op een moment dat de nabestaanden dat wensen en ons ministerie en de agenda dat op
een goede manier toelaten, zodat we er voldoende aandacht aan kunnen besteden.
De voorzitter:
Oké. Dan rest mij de formele vraag te stellen of u ermee instemt dat aan deze bewindspersoon
voor de slotwet en het jaarverslag decharge wordt verleend. Ik zie de leden ja knikken.
Dan doen we dat.
Ik wil iedereen bedanken voor hun bijdrage, de Minister voor de antwoorden, en iedereen
die meegekeken heeft. Ik sluit bij dezen de vergadering.
Sluiting 17.52 uur.
Ondertekenaars
-
Eerste ondertekenaar
R. den Hollander, voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking -
Mede ondertekenaar
Drs. M.J. van der Leeden, griffier