Advies Afdeling advisering Raad van State en Nader rapport : Advies Afdeling advisering Raad van State en Nader rapport
36 988 Wijziging van de Financiële-verhoudingswet, de Wet financiën openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba en enkele andere wetten in verband met de herziening van het uitkeringsstelsel (Wet herziening uitkeringsstelsel financiële verhoudingen)
Nr. 4
ADVIES AFDELING ADVISERING RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT
Hieronder zijn opgenomen het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State
d.d. 18 maart 2026 en het nader rapport d.d. 2 juli 2026, aangeboden aan de Koning
door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mede namens de Staatssecretaris
van Financiën en de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State is cursief afgedrukt.
Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw Kabinet van 20 januari 2026, nr. 2026000064,
machtigde Uwe Majesteit de Afdeling advisering van de Raad van State haar advies inzake
het bovenvermelde voorstel van wet rechtstreeks aan mij te doen toekomen. Dit advies,
gedateerd 18 maart 2026, nr. W04.26.00003/I, bied ik U hierbij aan.
De tekst van het advies treft u hieronder cursief weergegeven aan, voorzien van mijn
reactie.
Bij Kabinetsmissive van 20 januari 2026, no.2026000064, heeft Uwe Majesteit, op voordracht
van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mede namens de Staatssecretaris
van Financiën en de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties1 bij de Afdeling advisering van de Raad van State ter overweging aanhangig gemaakt
het voorstel van wet houdende wijziging van de Financiële-verhoudingswet, de Wet financiën
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba en enkele andere wetten in verband
met de herziening van het uitkeringsstelsel (Wet herziening uitkeringsstelsel financiële
verhoudingen), met memorie van toelichting.
Samenvatting
Effectieve werking van het stelsel
Provincies en gemeenten krijgen een groot deel van hun inkomsten van de rijksoverheid.
De wijze waarop zij deze inkomsten krijgen, is geregeld in de Financiële-verhoudingswet.
De belangrijkste bron van inkomsten is de vrij besteedbare algemene uitkering uit
het gemeente- of provinciefonds. Daarnaast verstrekt de rijksoverheid andere middelen
waaraan wel voorwaarden worden gesteld. Het huidige stelsel is complex en brengt veel
verantwoordingslasten met zich. Daarom beoogt de regering het stelsel te stroomlijnen
door diverse soorten uitkeringen te schrappen en andere te vereenvoudigen.
De Afdeling advisering van de Raad van State onderschrijft dat met het wetsvoorstel
een vereenvoudiging van het stelsel kan worden bewerkstelligd, die ten goede kan komen
aan de bestedingsvrijheid van de medeoverheden. Op zichzelf beschouwd is dit wetsvoorstel
dan ook een stap voorwaarts.
Tegelijk moet ook worden onderkend dat dit wetsvoorstel andere problemen in de verhoudingen
rijk-medeoverheden niet oplost. Deze problemen die weliswaar buiten het bereik van
dit voorstel vallen kunnen evenwel de effectieve werking van dit wetsvoorstel belemmeren.
In het bijzonder wijst de Afdeling op de discussie over de structurele hoogte van
de financiering van de medeoverheden.
Nederland staat voor grote maatschappelijke opgaven in zowel het fysieke domein (waaronder
woningbouw en stikstof) als het sociale domein (waaronder jeugdzorg en maatschappelijke
ondersteuning). In al deze dossiers spelen gemeenten en provincies een cruciale rol,
terwijl zij daarvoor niet in alle gevallen voldoende middelen hebben.
Daar komt bij dat vanuit de nationale overheid – regering en parlement – een aanhoudende
behoefte bestaat aan sturing jegens medeoverheden. Dit beperkt de ruimte om problemen
lokaal of regionaal op te lossen. In een reeks aan adviesrapporten is inmiddels uiteengezet
dat het noodzakelijk evenwicht in de bestuurlijke, inclusief financiële, verhoudingen
moet worden hervonden.
De Afdeling memoreert in dit verband het streven om aan de bouwstenen en adviezen
van de Studiegroep Interbestuurlijke Verhoudingen uitvoering te geven omdat deze essentieel
worden geacht om de grote maatschappelijke vraagstukken effectief aan te pakken. Dit
is een cruciale opgave voor alle betrokken besturen, waarbij het in de rede ligt dat
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie (BZK) hierin het voortouw
neemt.
Over onderdelen van het uitkeringsstelsel uit het wetsvoorstel merkt de Afdeling het
volgende op.
Bijzondere fondsuitkeringen
Ter vervanging van twee andere uitkeringsvormen introduceert het wetsvoorstel «bijzondere
fondsuitkeringen». Deze uitkeringen uit het gemeentefonds en provinciefonds zijn vrij
besteedbaar. Dit betekent dat de rijksoverheid niet mag sturen op hoe het geld wordt
besteed en dat medeoverheden geen verantwoording hoeven af te leggen aan het rijk.
De Afdeling wijst evenwel op de spanning tussen theorie en praktijk. Zo mogen ministeries
weliswaar niet sturen maar wel afspraken maken met medeoverheden die een bijzondere
fondsuitkering ontvangen, zonder dat daarmee de beleids- en bestedingsvrijheid wordt
ingeperkt. Voorts mogen ze maximaal eens per jaar beleidsinformatie opvragen bij een
bijzondere fondsuitkering, tenzij er zwaarwegende redenen zijn om het vaker te doen.
Deze uitzondering is niet dragend gemotiveerd en de Afdeling adviseert daarom deze
te schrappen.
Specifieke uitkeringen
De regering wil het aantal specifieke uitkeringen inperken omdat zij gepaard gaan
met zware controle- en verantwoordingslasten. Daarnaast perken zij de lokale beleids-
en bestedingsvrijheid in omdat ministeries voorwaarden kunnen stellen aan de besteding.
De Afdeling brengt in herinnering dat ook bij de stelselherziening van 2008 het streven
was terughoudendheid te betrachten bij de instelling van specifieke uitkeringen. De
praktijk leert dat ministeries de behoefte hebben om te «sturen met geld» maar de
toelichting maakt slechts beperkt duidelijk wat de oorzaken zijn van de groei van
het aantal specifieke uitkeringen en de betekenis daarvan voor dit wetsvoorstel.
Niveau van regelgeving
In het licht van de beleden terughoudendheid valt het op dat de regering voorstelt
om de instelling van specifieke uitkeringen tot een looptijd van vijf jaar mogelijk
wil maken bij ministeriële regeling, in plaats van bij algemene maatregel van bestuur.
De Afdeling merkt op dat deze keuze onvoldoende is gemotiveerd. Zij ziet een risico
dat dit de inzet van specifieke uitkeringen zal stimuleren in plaats van afremmen.
Daarnaast draagt het niet bij aan de gewenste versterking van de positie van de Minister
van BZK en zal parlementaire betrokkenheid in de praktijk minder aan de orde kunnen
zijn. De Afdeling adviseert daarom de instelling van tijdelijke specifieke uitkeringen
te regelen bij algemene maatregel van bestuur.
Verdeling algemene uitkering
De algemene uitkering wordt verstrekt uit het gemeentefonds en het provinciefonds.
Deze wordt verdeeld aan de hand van wettelijk vastgestelde criteria. De regering stelt
voor om de verdeelcriteria minder strikt in de wet te verankeren, door de zogeheten
structuurkenmerken niet meer limitatief op te sommen en de zogeheten «onderscheidingen»
te schrappen. Het is echter onduidelijk waarom de huidige wettelijke regeling niet
zou volstaan. De Afdeling adviseert het wetsvoorstel aan te passen, tenzij de noodzaak
van deze versoepeling alsnog overtuigend wordt gemotiveerd.
In verband hiermee is aanpassing wenselijk van het wetsvoorstel en van de memorie
van toelichting.
Advies
1. Achtergrond en inhoud van het wetsvoorstel
a. Het huidige uitkeringsstelsel
Provincies en gemeenten krijgen een groot deel van hun financiële middelen van de
rijksoverheid: de uitkeringen uit het provinciefonds en het gemeentefonds. De Minister
van BZK en de Minister van Financiën zijn de beheerders van deze fondsen.
Vanuit deze fondsen worden verschillende soorten uitkeringen verstrekt. De grootste
is de zogenoemde algemene uitkering. Deze wordt verdeeld aan de hand van wettelijke
maatstaven en aan alle provincies en gemeenten verstrekt.2 De algemene uitkering is vrij te besteden door de ontvangende overheden.
Daarnaast ontvangen zij rijksgeld waaraan wel bestedingsvoorwaarden zijn verbonden,
de zogeheten specifieke uitkeringen. Bij een specifieke uitkering verstrekt een ministerie,
ten laste van de departementale begroting, onder voorwaarden geld aan gemeenten en
provincies. Deze uitkeringsvorm gaat gepaard met relatief grote controle- en verantwoordingslasten
voor alle betrokken overheden en is een inperking van de lokale beleids- en bestedingsvrijheid.
Een tijdelijke specifieke uitkering wordt geregeld bij algemene maatregel van bestuur
voor ten hoogste vier jaar.3 Voor financieel geringe specifieke uitkeringen, geldt de mogelijkheid dat deze gebundeld
als «verzameluitkering» worden uitgekeerd.
Ook zijn er de «integratie-uitkering» en de «decentralisatie-uitkering». Zij zijn
beide vooral bedoeld als tussenstap voor de situatie dat een specifieke uitkering
overgeheveld wordt naar de algemene uitkering, met als belangrijk verschil dat bij
de decentralisatie-uitkering anders dan bij de integratie-uitkering niet vooraf hoeft
te worden bepaald binnen welke termijn deze in de algemene uitkering overgaat.4 Tot slot is er de aanvullende uitkering, bedoeld voor gemeenten die kampen met een
structureel financieel tekort.5
b. Aanleiding en achtergrond wetsvoorstel
Vrij snel na invoering van het uitkeringsstelsel in 2008 kwamen er knelpunten aan
het licht, zoals de omslachtige wijze van verstrekken van de decentralisatie-uitkering
en integratie-uitkering. Daarnaast werd per 2015 besloten niet langer gebruik te maken
van de verzameluitkering o.a. omdat deze niet de beoogde vermindering van controle-
en verantwoordingslasten opleverde.6
Vervolgens oordeelde de Algemene Rekenkamer dat de uitgaven die samenhingen met decentralisatie-uitkeringen
onrechtmatig waren omdat de rijksoverheid aan deze uitkeringen voorwaarden verbond
die als effect hadden dat de beleids- en bestedingsvrijheid van decentrale overheden
werd beperkt.7
Een en ander leidde in 2018 tot de aankondiging van een wetswijziging, die in 2020
in consultatie werd gegeven. Ondertussen ontstond een praktijk waarin specifieke uitkeringen
bij ministeriële regeling verstrekt werden in plaats van de voorgeschreven algemene
maatregel van bestuur. Ook bleek er in de praktijk verwarring over de toepasselijkheid
van de subsidietitel in de Algemene wet bestuursrecht op de specifieke uitkeringen
uit de Financiële-verhoudingswet.
Onder meer de Algemene Rekenkamer en de Raad voor het openbaar bestuur reageerden
zeer kritisch op het toenmalige wetsvoorstel, dat daarna niet verder in procedure
werd gebracht. De regering besloot om nader advies te vragen dat begin 2022 verscheen.8 Daarop volgden gedachtewisselingen met de Tweede Kamer en werd een interdepartementale
Taskforce uitkeringsstelsel ingesteld.9 Diverse knelpunten en mogelijke oplossingen zijn in de jaren die volgden besproken
met (koepels van) decentrale overheden en tussen departementen. Het resultaat van
dit proces is het nu voorliggende voorstel.
c. Inhoud wetsvoorstel
Het wetsvoorstel wijzigt de Financiële-verhoudingswet (Fvw) en enige andere wetten
op de volgende onderdelen.
Introductie bijzondere fondsuitkering
Om tot een eenvoudiger stelsel te komen, introduceert het wetsvoorstel de «Bijzondere
fondsuitkering» (BFU). Deze komt in de plaats van de integratie-uitkering en de decentralisatie-uitkering
(die beide komen te vervallen). Deze uitkeringsvorm wordt bekostigd uit het gemeente-
of provinciefonds. Dat betekent dat de BFU ten goede komt aan de algemene middelen
van de provincie of gemeenten, waarover zij geen verantwoording aan de rijksoverheid
hoeven af te leggen. Wel wordt in het wetsvoorstel geregeld dat de rijksoverheid bij
een BFU, anders dan bij de algemene uitkering, kwantitatieve beleidsinformatie kan
opvragen bij medeoverheden. Zo kan de rijksoverheid monitoren of de doelen bereikt
worden en of de uitkering aansluit bij de kosten.
Verandering ten aanzien van specifieke uitkeringen
Vanwege de lasten die gepaard gaan met het verstrekken van een specifieke uitkering,
beoogt het wetsvoorstel het aantal specifieke uitkeringen terug te dringen. De BFU
kan als alternatief voor een specifieke uitkering gaan dienen.10 Voorts wordt het mogelijk om een specifieke uitkering in te stellen bij ministeriële
regeling voor een looptijd van ten hoogste vijf jaar (in plaats van bij algemene maatregel
van bestuur (amvb) voor ten hoogste vier jaar), waarna ze eenmaal kunnen worden verlengd
met vijf jaar.11De verzameluitkering komt te vervallen.
FIGUUR – HUIDIG EN VOORGESTELD UITKERINGSSTELSEL
Verdeling algemene uitkering
Het grootste deel van het gemeentefonds en het provinciefonds wordt verstrekt via
de algemene uitkering (zie punt 1). Deze algemene uitkering wordt verdeeld aan de
hand van wettelijk vastgestelde criteria op drie abstractieniveaus:
Abstractieniveau
Voorbeeld
Regelingsniveau
Structuurkenmerken
Grondgebied
Wet
Onderscheidingen
Oppervlakte
Wet
Verdeelmaatstaven
Oppervlakte land in hectaren
Besluit
Op het niveau van de wet is op dit moment geregeld dat de verdeelmaatstaven moeten
zijn terug te voeren op bepaalde structuurkenmerken, waarbij tevens is gedefinieerd
welke onderscheidingen ten minste dienen te worden aangebracht.12
Voorgesteld wordt om te regelen dat de maatstaven van de algemene uitkering niet langer
slechts betrekking hebben op de kenmerken, maar ten minste. Tevens wordt voorgesteld
om de onderscheidingen te laten vervallen.13
Aanpassing van de FinBES
De Caribische openbare lichamen (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) krijgen ook inkomsten
van de rijksoverheid via uitkeringen, die zijn geregeld in de Wet financiën openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (FinBES). Het uitkeringsstelsel voor de Caribische
openbare lichamen is anders dan het uitkeringsstel voor provincies en gemeenten. Daarom
kiest de regering ervoor de meeste aanpassingen uit het wetsvoorstel niet toe te passen
op de Caribische openbare lichamen. Wel is er voor de Caribische openbare lichamen
de bijzondere uitkering die veel lijkt op de specifieke uitkering. De voorgestelde
aanpassingen aan de specifieke uitkering gaan ook gelden voor de bijzondere uitkering.14
2. Effectieve werking van het stelsel
De Afdeling maakt in de punten 3, 4 en 5 opmerkingen over de onderscheiden onderdelen
van het uitkeringsstelsel. Eerst schetst de Afdeling de bredere context waarin het
wetsvoorstel moet worden bezien (punt a) en de positie van de Minister van BZK (punt
b).
a. Context interbestuurlijke verhoudingen: houding en gedrag
Het uitkeringsstelsel vloeit voort uit de grondwettelijke opdracht aan de wetgever
om de financiële verhoudingen tussen de rijksoverheid en de provincies en gemeenten
te regelen.15 Het uitkeringsstelsel, geregeld in de Fvw, geeft daar invulling aan en heeft in de
afgelopen jaren verschillende verschijningsvormen gekend. Steeds werd daarbij een
nieuwe balans gezocht tussen beleids- en bestedingsvrijheid voor medeoverheden aan
de ene kant, en sturing door de rijksoverheid aan de andere kant. De vrijheid voor
decentrale overheden komt voort uit het gegeven dat het rijk decentrale overheden
mag vragen uitvoering te geven aan rijksbeleid terwijl de keuze om een taak bij een
medeoverheid te beleggen veronderstelt dat die overheid ook democratisch gelegitimeerde
eigen afwegingen mag maken.16
Ten aanzien van de uitkeringen uit het provinciefonds of gemeentefonds geldt dat de
middelen soms ten behoeve van een bepaalde maatschappelijke opgave worden verstrekt,
terwijl de verstrekking uit deze fondsen met zich brengt dat deze in de algemene middelen
van een provincie of gemeente komen. Dat betekent dat die middelen vrij besteedbaar
zijn en dat lokale verantwoordingsmechanismen (college en raad, respectievelijk gedeputeerde
staten en provinciale staten) van toepassing zijn over de besteding van de middelen
in relatie tot de maatschappelijke opgaven. Er is geen verantwoordingsplicht naar
de fondsbeheerders, terwijl er wel op dat niveau behoefte kan zijn aan inzicht in
de relatie tussen financiële middelen en bereikte resultaten.
Ten aanzien van de specifieke uitkeringen geldt en gold dat deze ten laste van de
departementale begroting (of een apart begrotingsfonds) komen en de middelen direct
gekoppeld zijn aan een bepaald doel. Daarom moet verantwoording aan de vakminister
worden afgelegd over de besteding van de verstrekte middelen. Volksvertegenwoordigers
van decentrale overheden staan voor de besteding van deze middelen juist op afstand,
omdat ze niet via het gemeentefonds of provinciefonds verstrekt worden. Dat kan lokaal
vragen oproepen, omdat er een relatie kan zijn met andere (lokale) beleidsterreinen
respectievelijk maatschappelijke opgaven.
Aan het nu voorliggende wetsvoorstel liggen daarmee dezelfde dilemma’s ten grondslag
als in de afgelopen decennia. De regering beoogt daar een nieuwe balans in te vinden.
Gegeven het oogmerk tot vereenvoudiging van het stelsel van uitkeringen is het wetsvoorstel
als zodanig een stap voorwaarts. Dat neemt niet weg dat andere, onderliggende vraagstukken
inzake de interbestuurlijke verhoudingen met dit wetsvoorstel niet worden weggenomen.
Die vragen concentreren zich veelal op een (dis)balans tussen medebewindstaken en
de bijbehorende financiële middelen. Gemeenten of provincies wordt door de wetgever
opgedragen bepaald rijksbeleid te realiseren terwijl de relatie tussen taken, bevoegdheden,
de wijze van bekostiging en verdeling van financiële risico’s niet als toereikend
wordt ervaren. Dat vraagstuk zorgt al jaren voor een grote bron van spanning tussen
het rijk en medeoverheden en staat aan het realiseren van maatschappelijke opgaven
in de weg.17
Het is daarom belangrijk dat regering en parlement zich realiseren dat dit wetsvoorstel
in de techniek van de financiële verhoudingen verbeteringen met zich brengt maar het
voorstel als zodanig niet verder strekt: het gaat níet over de hoeveelheid van de
te verdelen financiële middelen (dus de hoogte van uitkeringen als zodanig) en het
gaat ook niet over een verandering in de bestuurlijke verhoudingen in termen van houding
en gedrag.
Dat betekent dat het voorstel op zichzelf een vereenvoudiging in de financiële verhoudingen
met zich brengt, maar daarmee de discussie over de structurele hoogte van financiering
van decentrale overheden nog niet is beslecht en ook de interbestuurlijke verhoudingen
met dit wetsvoorstel niet automatisch verbeteren.
Deze problemen kunnen ook de effectieve werking van dit wetsvoorstel belemmeren. In
het bijzonder wijst de Afdeling op de discussie over de structurele hoogte van de
financiering van de medeoverheden. Nederland staat voor grote maatschappelijke opgaven
in zowel het fysieke domein (waaronder woningbouw, stikstof) als het sociale domein
(waaronder jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning).
In al deze dossiers spelen gemeenten en provincies een cruciale rol, terwijl zij daarvoor
niet in alle gevallen voldoende middelen hebben. Daar komt bij dat vanuit de nationale
overheid – regering en parlement – een aanhoudende behoefte bestaat aan sturing jegens
medeoverheden. Dit beperkt de ruimte om problemen lokaal of regionaal op te lossen.
In een reeks aan adviesrapporten is inmiddels uiteengezet dat het noodzakelijk evenwicht
in de bestuurlijke, inclusief financiële, verhoudingen moet worden hervonden.
De Afdeling adviseert nader toe te lichten hoe dit wetsvoorstel zich verhoudt tot
de hiervoor geschetste interbestuurlijke verhoudingen.
Het advies van de Afdeling is overgenomen: in de inleidende paragraaf van de memorie
van toelichting is nader toegelicht hoe het wetsvoorstel zich verhoudt tot de door
Afdeling geschetste interbestuurlijke verhoudingen.
b. Rol en positie Minister van BZK
Met het wetsvoorstel beoogt de regering eveneens om de coördinerende bevoegdheden
van de Minister van BZK te versterken. In dat kader wordt in de toelichting gewezen
op een integrale informatievoorziening aan de Tweede en Eerste Kamer en de Uitvoerbaarheidstoets
decentrale overheden.
De Afdeling onderschrijft de noodzaak van een versterkte positie van de Minister van
BZK.18 Zij wijst daarbij op het streven om aan de bouwstenen en adviezen van de Studiegroep
Interbestuurlijke Verhoudingen uitvoering te geven omdat deze bouwstenen essentieel
worden geacht om de grote maatschappelijke vraagstukken effectief aan te pakken. Dit
is een cruciale opgave voor alle betrokken besturen, waarbij het in de rede ligt dat
de Minister van BZK hierin het voortouw neemt. Tegen die achtergrond mist de Afdeling
een nadere invulling van dit streven in relatie tot de financiële verhoudingen, bijvoorbeeld
in de vorm van medeondertekening van wet- en regelgeving betreffende de medeoverheden.
De Afdeling adviseert om in de toelichting nader aandacht aan te besteden aan de rol
van de Minister van BZK in relatie tot de financiële positie van decentrale overheden.
Het advies van de Afdeling heeft aanleiding gegeven de toelichting aan te vullen.
In paragraaf 1.1 is ingegaan op het proces om te komen tot een taaktoedeling aan medeoverheden
en vormgeving van de taak en de rol van BZK hierin. Zo zijn het Beleidskader decentraal
en gedeconcentreerd bestuur en de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden (UDO)
belangrijke instrumenten.
Medeondertekening kan, zoals al langer staande praktijk is, aangewezen zijn om de
rol van de Minister van BZK te versterken bij wetsvoorstellen als sprake is van afwijking
van de uitgangspunten die gehanteerd worden bij decentralisaties (zoals verplichte
bovengemeentelijke samenwerking) of als sprake is van taken met grote impact op de
decentrale overheden (Kamerstukken II 2022/23, 33 047, nr. 25). Medeondertekening is dan een explicitering van de betrokkenheid van de Minister
van BZK, die ook nu al is voorgeschreven in de Gemeentewet en de Fvw en die ook in
de praktijk reeds plaatsvindt. Een van de toetsstenen daarbij is onder meer of een
aanpassing van wetgeving en een uitbreiding van taken of bevoegdheden financiële gevolgen
heeft, of die gevolgen goed zijn onderzocht en beschreven en of hiervoor – waar aangewezen
– ook een dekking voor wordt gegeven.
In paragraaf 3.5 is naar aanleiding van het advies van de Afdeling nader ingegaan
op de versterking van de bevoegdheden van de Minister van BZK. Het betreft de jaarlijkse
integrale informatievoorziening aan de Eerste en Tweede Kamer over de financiën van
gemeenten en provincies en om de UDO. Verder gaan paragraaf 3.1.6 en paragraaf 3.2.5
in de memorie van toelichting in op respectievelijk de rol van de fondsbeheerders
bij de BFU en de rol van de fondsbeheerders bij de specifieke uitkeringen.
3. Introductie bijzondere fondsuitkeringen
De bijzondere fondsuitkering (BFU) dient ter vervanging van de bestaande integratie-
en decentralisatie-uitkeringen. De toelichting beschrijft dat de BFU in beeld komt
voor activiteiten die geen verband houden met de structuurkenmerken van provincies
of gemeenten (op basis waarvan de algemene uitkering wordt verdeeld), dat deze voor
langere tijd kan worden toegekend en dat deze niet aan álle gemeenten of provincies
hoeft te worden uitgekeerd (zoals bij de algemene uitkering wel het geval is). De
BFU is daarmee een vereenvoudiging die voorziet in de behoefte om op een andere wijze
geld uit te keren uit het provincie- of gemeentefonds dan alleen de algemene uitkering.
Anderzijds is het ook de bedoeling dat de BFU een alternatief wordt voor specifieke
uitkeringen.19
De Afdeling merkt op dat bij de vormgeving van de BFU vragen rijzen over hoe de in
het wetsvoorstel getroffen balans tussen lokale vrijheid en centrale sturing in de
praktijk zal uitwerken.20
a. Afspraken zonder centrale sturing
De toelichting vermeldt dat de BFU alleen een geschikt instrument is als de rijksoverheid
geen sturing nastreeft over de besteding van de middelen. Sturing en verantwoording
ten aanzien van de uitkeringen uit het gemeentefonds en provinciefonds berust namelijk
bij respectievelijk de gemeenteraad en provinciale staten. Tegelijkertijd wordt gesteld
dat dit onverlet laat dat in het kader van de interbestuurlijke samenwerking wel afspraken
gemaakt mogen worden tussen rijksoverheid en medeoverheden in relatie tot de BFU.
Dergelijke afspraken mogen echter geen beperking inhouden van de beleids- en bestedingsvrijheid.21
De vraag is of het denkbaar is in de verhoudingen tussen rijk en decentrale overheden
om uitkeringen te verstrekken met een bijzonder doel (BFU), daarover wél interbestuurlijke
afspraken te maken zónder dat die afspraken van betekenis zijn voor de besteding van
de middelen. Het ligt voor de hand dat de ontvangen informatie in ieder geval op enig
moment van invloed is op de toekomstige verdeling van middelen.22 Dat zou ook tot nieuwe interbestuurlijke afspraken kunnen leiden.
De Afdeling adviseert in de toelichting nader in te gaan op de betekenis en reikwijdte
van te maken interbestuurlijke afspraken rond een BFU.
Het advies van de Afdeling is overgenomen: in paragraaf 3.1.4. van de memorie van
toelichting is nader geconcretiseerd welke (typen) afspraken mogelijk zijn in combinatie
met een BFU. Verder was in de memorie van toelichting reeds opgenomen (paragraaf 3.1.2.)
dat het eventueel niet-nakomen van afspraken geen gevolgen mag hebben voor een reeds
verstrekte BFU. Zo is het bijvoorbeeld niet toegestaan verstrekte middelen terug te
vorderen door verrekening in latere jaren. Ook mag het Rijk aan het niet nakomen van
de afspraken samenhangend met de BFU geen negatieve financiële, juridische of beleidsmatige
gevolgen op het niveau van individuele gemeenten en provincies verbinden. Wel kan
het niet nakomen van de afspraken leiden tot aanpassing van het landelijk beleid dat
aan de BFU ten grondslag ligt, de (totale) financiële omvang van de BFU en/of de verdeling
daarvan.
b. Beleidsinformatie zonder verantwoording
Daarnaast rijst de vraag hoe de beoogde vereenvoudiging zich verhoudt tot de mogelijkheid
om af te wijken van de systematiek dat één keer per jaar informatie wordt verstrekt.
Het wetsvoorstel regelt immers dat kwantitatieve informatie ten hoogste éénmaal per
jaar wordt opgevraagd «tenzij er zwaarwegende redenen bestaan om de informatie meermaals
per jaar op te vragen».23
Daarbij wordt in de toelichting als (enige) illustratie van een mogelijk zwaarwegende
reden genoemd dat de Staten-Generaal behoefte heeft om vaker informatie te ontvangen.24 Verder wordt daarbij vermeld dat indien er zwaarwegende redenen bestaan, deze in
de vaststellingsbeschikking zullen worden onderbouwd; en dus vooraf worden geregeld
en daarmee een structureel karakter hebben voor de betreffende BFU. Het weigeren om
deze informatie te verstrekken, kan leiden tot een opschorting van de betaling.25
De Afdeling merkt op dat deze uitzonderingsmogelijkheid niet dragend is gemotiveerd.
Zonder nadere duiding en clausulering26 kan een uitzondering snel verworden tot praktijk. De Afdeling adviseert daarom de
uitzonderingsmogelijkheid te schrappen.
In lijn met het advies van de Afdeling is de uitzonderingsmogelijkheid om meer dan
één keer informatie per jaar op te vragen bij de BFU uit het wetsvoorstel geschrapt.
c. Verhouding tot algemene uitkering
Tot slot is de vraag hoe de mogelijkheid om een BFU in te stellen zich verhoudt tot
de algemene uitkering. Beide uitkeringen zijn afkomstig uit hetzelfde fonds en indachtig
de voorkeursvolgorde gaat de algemene uitkering voor de BFU.27 De toelichting gaat niet specifiek in op het mogelijke scenario dat in weerwil van
de voorkeursvolgorde extra gelden voortaan niet meer aan de algemene uitkering worden
toegevoegd maar als een BFU worden ingesteld. Op deze wijze kan toch meer informatie
over de besteding en de beleidsresultaten worden verkregen. De Afdeling acht de kans
aanwezig, gegeven de behoefte bij ministeries aan centrale sturing (zie hierna punt
4.a). De fondsbeheerders hebben de taak om toe te zien op de juiste afweging voor
de inzet van de BFU ten opzichte van andere instrumenten. De vraag is evenwel hoe
sterk de positie van de fondsbeheerders is indien een (ander) departement dit toch
wil doorzetten en als alternatief een specifieke uitkering kan verstrekken.
De Afdeling adviseert in de toelichting op het bovenstaande in te gaan.
Het advies van Afdeling is overgenomen. In paragraaf 3.1.5. van de memorie van toelichting
wordt op de verhouding tussen de algemene uitkering en de BFU ingegaan. Hierbij is
uiteengezet dat zowel de algemene uitkering als de BFU toekomen aan de algemene middelen
van provincies of gemeenten. Toch heeft de algemene uitkering in de voorkeursvolgorde
de voorkeur boven de BFU, omdat de algemene uitkering een generieke verdeling kent,
die provincies of gemeenten in staat stelt generiek beleid te voeren. Er kunnen verschillende
redenen zijn om voor een BFU te kiezen. Dit kan bijvoorbeeld wanneer er aan de BFU
een andere verdeling ten grondslag ligt dan het verdeelmodel van de algemene uitkering
en/of als een uitkering niet naar alle gemeenten en/of provincies gaat. Verder kan
de wens tot monitoring (ten behoeve van toekomstig beleid of van de bepaling van hoogte
dan wel verdeling in de toekomst) aanleiding geven om te kiezen voor een BFU.
Zoals ook in paragraaf 3.1.3. van de memorie van toelichting is beschreven, zullen
de fondsbeheerders kritisch toetsen of het opvragen van (kwantitatieve) informatie
echt noodzakelijk is. Specifiek in het geval dat het voornemen bestaat (bestaande)
middelen van de algemene uitkering naar de BFU over te hevelen om zo monitoring mogelijk
te maken, zullen de fondsbeheerders nauwgezet toetsen of de enkele wens tot monitoring
zo noodzakelijk is, dat deze de keuze voor de BFU rechtvaardigt. In paragraaf 3.1.6.
(waarin wordt ingegaan op de toetsing van een BFU door de fondsbeheerders) is naar
aanleiding van het advies van de Afdeling expliciet toegevoegd dat door de fondsbeheerders
wordt getoetst, welke afwegingen zijn gemaakt in het licht van de voorkeursvolgorde.
Zoals de Afdeling terecht vaststelt, is het formeel mogelijk dat als de fondsbeheerders
de overheveling van bepaalde middelen van de algemene uitkering naar de BFU weigeren,
een vakminister kan beslissen een specifieke uitkering te verstrekken. Over het toekennen
van een specifieke uitkering moet echter vroegtijdig worden overlegd met de fondsbeheerders,
die daarbij uiteraard de voorkeursvolgorde van de uitkeringen aan de orde zullen stellen.
Daarbij regelt dit wetsvoorstel dat specifieke uitkeringen in een vroeg stadium aan
de ministerraad moeten worden voorgelegd. Het toekennen van een specifieke uitkering
kan dus uitsluitend, wanneer daarover in de ministerraad overeenstemming wordt gevonden.
4. Specifieke uitkeringen
Een belangrijk doel van de hervorming van het uitkeringsstelsel in 2008 was een vermindering
van specifieke uitkeringen. In de eerste jaren daarna liep het aantal inderdaad terug
van 109 in 2009 tot 16 in 2018. Sindsdien is het aantal specifieke uitkeringen echter
sterk gestegen tot 185 in 2024. De financiële omvang steeg van € 8 miljard in 2018
naar € 21,3 miljard in 2024.28 De regering acht deze sterke groei onwenselijk omdat specifieke uitkeringen gepaard
gaan met zware controle- en verantwoordingslasten. Daarnaast perken deze uitkeringen
de lokale beleids- en bestedingsvrijheid in en daarmee ook de financiële zeggenschap
van de lokale volksvertegenwoordiging.29
a. Behoefte aan centrale sturing
Uit de toelichting wordt beperkt inzichtelijk gemaakt waardoor de groei van specifieke
uitkeringen wordt veroorzaakt. Een deeloorzaak, genoemd in de toelichting, is gelegen
in het besluit om na 2018 een aantal decentralisatie-uitkeringen om te zetten naar
specifieke uitkeringen, om redenen van financiële rechtmatigheid.30
De Afdeling merkt op dat een meer volledige analyse ontbreekt die de sterke groei
van de specifieke uitkeringen verklaart. De toelichting schiet op dit onderdeel tekort.
Een dergelijke analyse is relevant omdat, evenals bij de invoering van het huidige
stelsel in 2008, opnieuw beoogd wordt om het aantal specifieke uitkeringen te verlagen
terwijl de praktijk iets anders heeft uitgewezen.31 In weerwil van de beleden (en beoogde) terughoudendheid, wijst de praktijk uit dat
ministeries behoefte hebben aan financiële instrumenten om gericht te sturen op de
besteding van rijksgeld door medeoverheden.
Toen dit na 2018 niet langer werd toegestaan via de decentralisatie-uitkeringen, was
echter niet de reactie om minder voorwaarden te stellen aan besteding, controle en
verantwoording. Gekozen werd voor omzetting naar specifieke uitkeringen waarbij die
voorwaarden wel op een rechtmatige wijze konden worden gesteld. Zolang er vanuit de
rijksoverheid een behoefte bestaat om «te sturen met geld» valt te betwijfelen of
het doel – vermindering van het aantal specifieke uitkeringen – ook op lange termijn
wordt behaald.32 Naast aanpassing van regelgeving en procedures, vergt dit, zoals hierboven uiteengezet,
vooral een omslag in de interbestuurlijke verhoudingen waarbij meer vanuit vertrouwen
en respect voor elkaars positie wordt gehandeld. 33
De Afdeling adviseert in de toelichting nader in te gaan op de oorzaken van de groei
van de specifieke uitkeringen en op welke wijze om zal worden gegaan met de behoefte
aan centrale sturing.
In lijn met het advies van de Afdeling is in de memorie van toelichting ingegaan op
factoren die de groei van zowel het aantal als de totale omvang van specifieke uitkeringen
verklaren. Een belangrijke oorzaak van de groei van de specifieke uitkeringen is gelegen
in het feit dat de Algemene Rekenkamer in het verantwoordingsonderzoek over 2018 heeft
vastgesteld dat een groot aantal decentralisatie-uitkeringen onrechtmatig was, omdat
aan die uitkeringen (quasi)voorwaarden waren verbonden. Vervolgens is door de fondsbeheerders
beoordeeld of deze voorwaarden konden worden geschrapt, zodat deze uitkeringen alsnog
rechtmatig als decentralisatie-uitkering konden worden verstrekt. Bij de meeste uitkeringen
was echter de conclusie dat de voorwaarden niet ongedaan gemaakt konden worden, bijvoorbeeld
omdat in het verleden een aanvraagprocedure had plaatsgevonden (en die niet ongedaan
kon worden gemaakt). Ook konden verschillende afspraken (zoals cofinanciering) niet
«tijdens het spel» ongedaan worden gemaakt.
Vakministers hebben verschillende motieven om een specifieke uitkering te verstrekken.
Deze motieven zijn naar aanleiding van het advies van de Afdeling in de memorie van
toelichting nader beschreven. Het gaat hierbij onder meer om de wens om (eenzijdig)
voorwaarden te stellen, verantwoordingsinformatie te ontvangen, of cofinancieringsafspraken
te maken. Een andere reden om een specifieke uitkering in te stellen, kan gelegen
zijn in het feit er behoefte bestaat aan (monitorings)informatie ten behoeve van evaluatie
of het bijstellen van beleid.
Onderkend moet worden dat de BFU niet in alle gevallen een alternatief voor de specifieke
uitkering is. Indien de noodzaak bestaat om financieel te sturen of om voorwaarden
te stellen, dan blijft de specifieke uitkering de enige aangewezen optie. De BFU heeft
vooral meerwaarde in de gevallen dat er behoefte bestaat aan monitoring (ten behoeve
van evaluatie of ten behoeve van het bijstellen van het beleid of de hoogte van de
uitkering) en er een behoefte bestaat om interbestuurlijke afspraken te maken (mits
de afspraken niet neerkomen op voorwaarden, zie paragraaf 3.1.2.). Waar in het huidige
uitkeringsstelsel dan nog veelal voor de specifieke uitkering dient te worden gekozen,
kan na inwerkingtreding van dit wetsvoorstel de BFU voorzien in deze behoefte.
De memorie van toelichting is conform het bovenstaande aangevuld (in paragraaf 2.1.5.,
2.2 knelpunt e, en paragraaf 6; gevolgen).
b. Niveau van regelgeving
Het valt de Afdeling in dit verband op dat de voorgeschreven grondslag voor specifieke
uitkeringen als een knelpunt wordt aangeduid.34 Concreet gaat het hierbij om de bepaling dat tijdelijke specifieke uitkeringen tot
maximaal vier jaar bij amvb moeten worden ingesteld.35 Regeling bij amvb neemt volgens de regering (te) veel tijd in beslag. De regering
verwijst naar de grond van «grote spoed» om voorschriften bij ministeriële regeling
vast te stellen.36 De verplichting van regeling bij amvb wordt in de praktijk namelijk vaak omzeild
door jaarlijks een eenmalige specifieke uitkering bij ministeriële regeling in te
stellen («stapelen»).37
De regering stelt daarom voor de voorschriften aan deze praktijk aan te passen. Concreet
is het voorstel specifieke uitkeringen voor de duur van (ten hoogste) 5 jaar bij ministeriële
regeling te regelen, waarna ze eenmaal bij of krachtens amvb kunnen worden verlengd
met vijf jaar.38 In totaal is het dus mogelijk om een tijdelijke specifieke uitkering te verstrekken
voor ten hoogste tien jaar. Verlenging bij of krachtens amvb is voorgeschreven om
lichtvaardige verlenging te voorkomen.39
De voorgestelde «verlaging» van het niveau van regelgeving is om meerdere redenen
bezwaarlijk. Allereerst wordt het instrument makkelijker inzetbaar voor ministeries
waardoor het gebruik ervan eerder wordt gestimuleerd dan afgeremd. Daardoor is het
risico reëel dat het instrument opnieuw lichtvaardig zal worden ingezet. Dit valt
moeilijk te rijmen met het reeds lang bestaande (en in het wetsvoorstel en de toelichting
herhaalde) uitgangspunt om terughoudendheid te betrachten als het gaat om het instellen
van specifieke uitkeringen.40
Voorts valt de voorgestelde delegatie moeilijk te rijmen met de beoogde versterking
van de positie van de Minister van BZK jegens zijn ambtgenoten en als «hoeder» van
de interbestuurlijke verhoudingen. Vakministers hebben zo een lagere drempel om zelf
een specifieke uitkering in te stellen. Weliswaar moeten deze (net als wetsvoorstellen
en ontwerp-amvb’s) worden vastgesteld in de ministerraad,41 maar het is zeer de vraag of hiervan een afdoende waarborg uitgaat tegen te lichtvaardige
instelling van specifieke uitkeringen.
Tot slot, maar niet minder belangrijk, wijst de Afdeling erop dat, vanwege het belang
van de mogelijkheid van parlementaire betrokkenheid bij budgettaire en beleidsmatige
afwegingen, terughoudend moet worden omgegaan met delegatie van specifieke uitkeringen
naar het niveau van ministeriële regelingen.42 Dan zal parlementaire betrokkenheid in de praktijk minder aan de orde kunnen zijn.
Dit niveau van regelgeving is daarom niet wenselijk als in een regeling beleidsinhoudelijke
en bestuurlijke keuzes worden gemaakt.43
Het is begrijpelijk dat in spoedgevallen snelheid geboden is en dat dan wordt volstaan
met een ministeriële regeling. Overigens kunnen in die uitzonderlijke gevallen ook
amvb’s met de vereiste snelheid tot stand komen, zo heeft de (corona- en Oekraïne-)
praktijk bewezen. De omstandigheid van grote spoed is echter geen reden om ook in
alle andere gevallen specifieke uitkeringen bij ministeriële regeling in te stellen.
De Afdeling adviseert de instelling van tijdelijke specifieke uitkeringen te regelen
bij algemene maatregel van bestuur en het wetsvoorstel in die zin aan te passen.
Het advies om in het wetsvoorstel te regelen dat een tijdelijke specifieke uitkering
bij algemene maatregel van bestuur moet worden verstrekt, is niet overgenomen. Het
is namelijk onwenselijk om voor een specifieke uitkering die tijdelijk is, maar langer
dan een jaar voortduurt, de grondslag van een algemene maatregel van bestuur of wet
te vereisen. De doorlooptijd voor de totstandkoming van een algemene maatregel van
bestuur of een wetsvoorstel is namelijk vrij lang; zeker als bedacht wordt dat in
de praktijk bij de ontvangers behoefte is om de middelen tijdig te ontvangen en er
tevens behoefte is aan duidelijkheid binnen afzienbare termijn. Het is wenselijk om
vervolgens snel duidelijkheid te creëren voor medeoverheden. Zowel bij het verstrekkende
departement als bij de ontvangende medeoverheid is dus vaak behoefte aan snelheid.
Kort gezegd staat de regering dan ook op het standpunt dat uit de «aard der zaak»
(het mogelijk maken van het verstrekken van financiële middelen binnen een afzienbare
termijn) volgt dat een algemeen verbindend voorschrift op grond waarvan een specifieke
uitkering kan worden verstrekt, spoedig moet kunnen worden vastgesteld. Het niveau
van de ministeriële regeling is daarbij het meest passend.
De Afdeling advisering acht de mogelijkheid om een tijdelijke specifieke uitkering
bij ministeriële regeling te verstrekken om drie redenen bezwaarlijk. In de eerste
plaats vreest de Afdeling dat de specifieke uitkering door deze aanpassing gemakkelijker
kan worden ingezet door vakministers, omdat een drempel wordt wegegenomen. De fondsbeheerders
hebben echter de ervaring dat de huidige bepaling (een tijdelijke specifieke uitkering
bij algemene maatregel van bestuur) in de praktijk niet tot een heroverweging leidt.
Indien het eenmaal (politiek) wenselijk wordt geacht om een bepaalde specifieke uitkering
te verstrekken, leidt de omstandigheid dat de specifieke uitkering bij algemene maatregel
van bestuur moet worden geregeld er niet toe dat er alsnog geen specifieke uitkering
wordt verstrekt. Veeleer is gebleken dat dan naar andere mogelijkheden wordt gezocht,
zoals het «stapelen» van eenmalige specifieke uitkeringen. De ervaring leert dan ook
dat een «zwaarder niveau van regelgeving» nauwelijks een waarborg vormt tegen de veelheid
aan specifieke uitkeringen en eerder een risico in zich draagt dat regels zodanig
worden toegepast dat de bestuurlijke praktijk er niet door wordt belemmerd. Ook hierbij
geldt dat zowel de verstrekkende als ontvangende partij vaak veel waarde hechten aan
de snelle doorgang van een specifieke uitkering, wat de bereidheid tot heroverweging
er niet groter op maakt. Naar het oordeel van de regering vormt de voorgestelde bepaling
dat specifieke uitkeringen in een vroeg stadium aan de ministerraad moeten worden
voorgelegd, dan ook een betere waarborg tegen een te grote hoeveelheid specifieke
uitkeringen. Op deze wijze kunnen voorgenomen specifieke uitkeringen immers in een
vroeg stadium inhoudelijk worden beoordeeld.
Verder merkt de regering op dat als het onwenselijk zou zijn dat specifieke uitkeringen
op grond van een ministeriële regeling worden verstrekt, dit probleem niet wordt opgelost
door te regelen dat tijdelijke specifieke uitkeringen bij algemene maatregel van bestuur
moeten worden verstrekt. De meeste ministeries maken namelijk gebruik van een ruim
geformuleerde delegatiegrondslag die hun Kaderwet subsidies biedt om op grond van
een ministeriële regeling een specifieke uitkering te verstrekken. Hoewel de specifieke
uitkeringen in kwestie formeel specifieke uitkeringen bij of krachtens de wet betreffen (omdat deze uiteindelijk op de Kaderwet zijn gebaseerd), zijn dergelijke
grondslagen dusdanig breed dat er materieel een mogelijkheid is om specifieke uitkeringen
bij ministeriële regeling in te stellen. De meeste specifieke uitkeringen die op grond
van een ministeriële regeling worden verstrekt vinden dan ook hun grondslag in de
verschillende Kaderwetten en niet in de huidige of in de voorgestelde grondslag voor
tijdelijke specifieke uitkeringen in de Fvw.
In de tweede plaats merkt de Afdeling op dat de beoogde verlaging van het niveau van
regelgeving moeilijk te rijmen valt met de beoogde versterking van de Minister van
BZK als hoeder van de interbestuurlijke verhoudingen. De regering is het op dit punt
met de Afdeling oneens. In de huidige Financiële-verhoudingswet is reeds bepaald dat
over specifieke uitkeringen tijdig overleg wordt gevoerd met de fondsbeheerders. Als
mede-fondsbeheerder is de Minister van BZK dus al in een vroeg stadium betrokken.
Met onderhavig wetsvoorstel wordt dit niet anders. Daarbij wordt in het wetsvoorstel
geregeld dat voornemens tot de verstrekking van een specifieke uitkering in een vroeg
stadium aan de ministerraad moeten worden voorgelegd. Daarmee wordt de positie van
de fondsbeheerders (en dus de Minister van BZK) versterkt. Indien de Minister van
BZK overwegende bezwaren heeft tegen een voorgenomen specifieke uitkering, kan hij
dit in de ministerraad aan de orde stellen. Zoals de Afdeling ook terecht opmerkt,
moeten ook ministeriële regelingen op grond waarvan een specifieke uitkering kan worden
verstrekt aan de ministerraad worden gezonden.
In de derde plaats merkt de Afdeling dat, vanwege het belang van de mogelijkheid van
parlementaire betrokkenheid bij budgettaire en beleidsmatige afwegingen, terughoudend
moet worden omgegaan met delegatie van specifieke uitkeringen naar het niveau van
ministeriële regelingen. Daarbij moet echter worden aangetekend dat ook algemene maatregelen
van bestuur in beginsel niet aan het parlement worden voorgelegd. Ook staat het parlement
niet buitenspel als het gaat om de budgettaire en beleidsmatige afwegingen omtrent
specifieke uitkeringen. In de memorie van toelichting bij de begroting van de verschillende
departementen wordt namelijk standaard ingegaan op de specifieke uitkeringen die vanaf
de departementale begroting worden verstrekt. De Kamers kunnen ook bij motie een politiek
signaal geven over een bepaalde specifieke uitkering. Daarnaast wordt sinds enige
jaren het Integraal Overzicht financiën provincies en gemeenten aan de Eerste en Tweede
Kamer gezonden. In dit document wordt niet alleen ingegaan op de verstrekte specifieke
uitkeringen, maar is beoogd een volledig overzicht te geven van de financiën van gemeenten
en provincies. Hiermee wordt getracht om de verschillende informatiestromen over de
werking van de financiële verhoudingen naar de Eerste en Tweede Kamer beter op elkaar
aan te laten sluiten. Met het onderhavige wetsvoorstel wordt dit Integraal Overzicht
verplicht gesteld. Daarmee is naar het oordeel van de regering de parlementaire betrokkenheid
in het kader van budgettaire en beleidsmatige afwegingen rond de specifieke uitkering
voldoende.
In het wetsvoorstel, zoals dit aan de Afdeling advisering was voorgelegd, was opgenomen
dat na vijf jaar de mogelijkheid bestond om de betreffende specifieke uitkering met
éénmaal vijf jaar te verlengen. De Afdeling advisering stelde terecht vast dat dit
betekent dat een tijdelijke specifieke uitkering voor ten hoogste tien jaar kan worden
verstrekt, zonder dat voor een dergelijke specifieke uitkering een wettelijke grondslag
bestaat. Naar aanleiding van het advies van de Afdeling is deze verlengingsmogelijkheid
opnieuw tegen het licht gehouden. Als belangrijk uitgangspunt voor de regering geldt
dat het voor meer structurele specifieke uitkeringen gewenst is, dat zij bij of krachtens
de wet worden geregeld. Onderkend moet worden dat een specifieke uitkering, die langer
dan vijf jaar duurt, een meer structureel karakter krijgt. Bovendien is – zowel in
de huidige Fvw als in het wetsvoorstel – de mogelijkheid opgenomen om, vooruitlopend
op een wettelijke grondslag, de specifieke uitkering tijdelijk op grond van een ministeriële
regeling te verstrekken (het voorgestelde artikel 16, vierde lid). Indien het aan
het einde van de periode van vijf jaar toch gewenst wordt geacht een tijdelijke specifieke
uitkering te verlengen, kan – als er nog geen wettelijke grondslag is geregeld – voor
deze oplossing worden gekozen. Alles afwegende is daarom besloten om de verlengingsmogelijkheid
bij algemene maatregel van bestuur te schrappen. Een tijdelijke specifieke uitkering
kan daarmee ten hoogste vijf jaar voortduren. In het kader van comply or explain is
deze wijziging ook doorgevoerd voor de bijzondere uitkering.
Het wetsvoorstel en de memorie van toelichting zijn hierop aangepast.
5. Verdeling algemene uitkering
De voorstellen ten aanzien van de algemene uitkering uit het gemeentefonds en het
provinciefonds beogen een nieuwe balans te vinden tussen flexibiliteit en zekerheid
door de koppeling tussen de in de wet genoemde kenmerken en de concrete verdeelmaatstaven,
te versoepelen. Dit gebeurt mede met het oog op «mogelijke toekomstige wijziging per
1 januari 2027» in de verdeling van de algemene uitkering. Volgens de toelichting
bieden de verdeelprincipes zoals geformuleerd in de memorie van toelichting bij de
Financiële-verhoudingswet 1997 voldoende waarborg voor een zorgvuldige inrichting
van het verdeelstelsel.44
De Afdeling merkt op dat de regering beperkt motiveert waarom de huidige wettelijke
regeling op dit punt aanpassing behoeft. Zo maakt de toelichting niet inzichtelijk
welke knelpunten zich in de praktijk voordoen bij de toepassing van de limitatief
opgesomde structuurkenmerken en onderscheidingen. Evenmin wordt toegelicht in welke
situaties deze bepalingen eerdere herzieningen van het verdeelmodel feitelijk hebben
belemmerd. Ook wordt geen toelichting gegeven op de relatie tot de genoemde wijziging
per 1 januari 2027.
Daarnaast geldt inhoudelijk dat van de – op zichzelf heldere – verdeelprincipes uit
de memorie van toelichting bij de Financiële verhoudingswet van 1997 geen kracht van
wet uitgaat. Dat na het schrappen van wettelijke bepalingen op een eerdere toelichting
zou moeten worden teruggevallen, komt ook de helderheid niet ten goede.
De Afdeling adviseert het wetsvoorstel aan te passen tenzij de voorgestelde wijziging
aan de algemene uitkering alsnog deugdelijk kan worden gemotiveerd.
Naar aanleiding van het advies van de Afdeling zijn de aanpassingen met betrekking
tot de algemene uitkering uitgebreider gemotiveerd.
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft een aantal opmerkingen bij het
voorstel en adviseert daarmee rekening te houden voordat het voorstel bij de Tweede
Kamer der Staten-Generaal wordt ingediend.
De Vice-President van de Raad van State,
Th. C. de Graaf
Van de gelegenheid is gebruik gemaakt om nog enkele andere wijzigingen in het wetsvoorstel
en de memorie van toelichting toe te voegen.
In de eerste plaats betreft dit het wettelijk regelen van de zogenoemde «bommenregeling».
Sinds 2015 kunnen gemeenten via een zogenaamde «suppletie-uitkering» via het gemeentefonds
in aanmerking voor een vergoeding van de gemaakte kosten voor het opsporen en ruimen
van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog. Bij de consultatieronde
heeft de Raad voor het Openbaar Bestuur (de ROB) de suggestie gedaan om de bommenregeling
voortaan als BFU te verstrekken. In de consultatieparagraaf is daarop gereageerd dat
financiering via een BFU niet voor de hand ligt, omdat de suppletie-uitkering ten
laste komt van de algemene uitkering. Op dit standpunt staat de regering nog steeds.
Met dit wetsvoorstel wordt geregeld dat de «bommenregeling» geen eigenstandige uitkering
betreft, maar een suppletie dan wel correctie binnen de algemene uitkering. Daarom wordt de «suppletie-uitkering» in het wetsvoorstel voortaan
«suppletiebijdrage» genoemd. Het wetsvoorstel en de memorie van toelichting (paragraaf
3.6) zijn daartoe aangepast.
In de tweede plaats is een wijziging doorgevoerd in het voorgestelde artikel 14 van
de Financiële-verhoudingswet. In de versie van het wetsvoorstel zoals dit aan de Afdeling
was voorgelegd, was geregeld dat een bijzondere fondsuitkering op grond van een beschikking
van de fondsbeheerders wordt verstrekt. Net als bij de algemene uitkering kan het
bij de BFU echter voorkomen dat op het moment van betaling de hoogte van de BFU nog
niet definitief kan worden vastgesteld. Bij sommige bijzondere fondsuitkeringen, zoals
bijzondere fondsuitkeringen waaraan maatstaven ten grondslag liggen, zou het namelijk
voor kunnen komen dat op het moment van verlenen nog niet alle voor de berekening
benodigde gegevens definitief zijn. Ook zou het voor kunnen komen dat de omvang van
een uitkering tussentijds moet worden gecorrigeerd. Daarom is het bij een BFU noodzakelijk
om met twee beschikkingen te werken: een verleningsbeschikking waarbij de bijzondere
fondsuitkering als voorschot wordt verstrekt en een beschikking waarmee de bijzondere
fondsuitkering definitief wordt vastgesteld. Dit is in de voorgestelde wettekst verduidelijkt.
Het wetsvoorstel en de memorie van toelichting zijn daartoe aangepast.
In de derde plaats is van de gelegenheid gebruik gemaakt om een aanpassing door te
voeren in de Wet op het specifiek cultuurbeleid. Het wetsvoorstel bevatte reeds wijzigingen
van deze wet (artikel XVI) in verband met voorstel om te regelen dat specifieke uitkeringen
voortaan geen subsidies meer zijn. In de Wet op het specifiek cultuurbeleid zijn echter
ook enkele drempelbedragen opgenomen waaronder geen subsidies of specifieke uitkeringen
mogen worden verstrekt. Deze drempelbedragen verdragen zich echter niet met het generieke
grensbedrag voor specifieke uitkeringen, dat op grond van het voorgestelde artikel
15b van de Financiële-verhoudingswet moet worden ingesteld. Om deze reden zijn deze
minimumbedragen geschrapt. Het wetsvoorstel en de memorie van toelichting zijn daartoe
aangepast.
In de vierde plaats is artikel XXVIII (inwerkingtredingsbepaling) aangepast. Zoals
ook wordt beschreven in paragraaf 3.6 van het algemeen deel van de memorie van toelichting
kunnen de wijzigingen ten aanzien van de algemene uitkering mede van belang zijn in
verband met een mogelijke wijziging van het verdeelmodel van de algemene uitkering
van het provinciefonds. Zoals eerder is gemeld, is het streven om te komen tot een
structureel verdeelmodel voor het provinciefonds voor de jaren 2027 en verder (Kamerstukken
II 2024/2025, 36 600 C, nr. 6). Omdat niet valt uit te sluiten dat een nieuw verdeelmodel wordt ingevoerd, terwijl
niet met zekerheid kan worden gesteld wanneer onderhavig wetsvoorstel tot wet wordt
verheven, voorziet het voorstel in een mogelijkheid van terugwerkende kracht tot en
met 1 januari 2027. Het wetsvoorstel en de memorie van toelichting zijn daartoe aangepast.
Tot slot zijn enkele verbeteringen doorgevoerd in het wetsvoorstel en de memorie van
toelichting. Ook zijn enkele actualisaties in de memorie van toelichting aangebracht.
De meeste van deze actualisaties zijn in paragraaf 10 (consultatieparagraaf) aangebracht,
omdat inmiddels de kabinetsreactie op de ROB-adviezen «Afrekenen met disbalans» en
«Meters maken met medebewind» is verschenen.
Ik verzoek U, mede namens de Staatssecretaris van Financiën en de Staatssecretaris
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, het hierbij gevoegde gewijzigde voorstel
van wet en de gewijzigde memorie van toelichting aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal
te zenden.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
P.E. Heerma
Ondertekenaars
-
Eerste ondertekenaar
Th.C. de Graaf, vicepresident van de Raad van State -
Mede ondertekenaar
P.E. Heerma, minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties