Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Keijzer over de Kamerbrief met de Samenhangende aanpak landbouw, natuur en stikstof

Antwoord van Minister Van Essen (Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur) (ontvangen
1 juli 2026).

Vraag 1, 2 en 3

Kunt u per provincie aangeven hoeveel agrarische bedrijven binnen de voorgestelde
bufferzones van 500 meter en 1 kilometer rondom Natura 2000-gebieden liggen?

Kunt u per provincie aangeven hoeveel andere bedrijven binnen deze bufferzones liggen,
uitgesplitst naar sector?

Hoeveel hectare landbouwgrond komt binnen deze bufferzones te liggen?

Antwoord 1, 2 en 3

Deze cijfers zijn te vinden in de kennisnotitie van het RIVM over dit onderwerp.1

Voor de zones tot 500 meter gaat het in totaal (voor alle stikstofgevoelige Natura
2000-gebieden, exclusief grote wateren), over 3.077 agrarische bedrijven, 66 industriële
bedrijven, en ca. 153.000 hectare landbouwgrond. De cijfers per gebied, ook voor zones
tot 1.000 meter, zijn te vinden in de kennisnotitie van het RIVM en bijbehorende databestanden.

De uiteindelijke selectie van gebieden en vastgelegde begrenzing is uiteindelijk leidend
voor de precieze hectares en bedrijfsaantallen die in de zones zullen vallen.

Vraag 4 en 5

Hoeveel agrarische bedrijven verwacht u dat door dit pakket extra maatregelen moet
nemen? Hoeveel agrarische bedrijven verwacht u dat door dit pakket moeten extensiveren?
Hoeveel agrarische bedrijven verwacht u dat door dit pakket moeten verplaatsen? Hoeveel
agrarische bedrijven verwacht u dat door dit pakket uiteindelijk zullen stoppen?

Hoeveel andere bedrijven verwacht u dat door dit pakket worden beperkt in hun bedrijfsvoering
of vergunningverlening?

Antwoord 4 en 5

Het kabinet kiest voor een aanpak gebaseerd op duidelijke normen en kaders, waarbinnen
ondernemers de ruimte krijgen om zelf te kiezen op welke wijze ze hieraan willen voldoen
(mogelijkheden uit trappetje van Remkes: innoveren, extensiveren, verplaatsen, omschakelen
of stoppen). Dit betekent dat op voorhand niet te zeggen is hoeveel bedrijven welke
ontwikkelrichting kiezen. Wel is het de verwachting dat bijna alle veehouderijen aanpassingen
moeten doen binnen hun bedrijfsvoering en ook in de akkerbouw zullen aanpassingen
nodig zijn. De mate waarin en de manier waarop is afhankelijk van de huidige bedrijfsvoering,
de locatie van het bedrijf en de keuze in ontwikkelrichting van de ondernemer. Met
de aanpak van het kabinet komt de vergunningverlening juist weer in beweging en gaat
Nederland stapsgewijs van het slot.

Vraag 6

Hoeveel bedrijven krijgen te maken met een stapeling van maatregelen, zoals bufferzones,
emissieplafonds, grondgebondenheid en aanvullende gebiedseisen?

Antwoord 6

Het is niet te zeggen om hoeveel bedrijven dit precies gaat, aangezien dit afhankelijk
is van de specifieke bedrijfssituatie. Generieke maatregelen, zoals bedrijfsspecifieke
emissienormen en grondgebondenheid, gelden in heel Nederland. Binnen de uiteindelijke
begrenzing van zones rond Natura 2000-gebieden en in kwetsbare watergebieden worden
daarnaast aanvullend gebiedsgerichte maatregelen getroffen. Hier is ook aanvullende
gebiedsgerichte ondersteuning beschikbaar om het ook voor deze boeren behapbaar te
houden.

Vraag 7, 8, 9 en 10

Hoeveel vergunningen verwacht u vóór 1 januari 2027 alsnog te kunnen verlenen voor
woningbouw? Hoeveel vergunningen verwacht u vóór 1 januari 2027 alsnog te kunnen verlenen
voor landbouw? Hoeveel vergunningen verwacht u vóór 1 januari 2027 alsnog te kunnen
verlenen voor industrie? Hoeveel vergunningen verwacht u vóór 1 januari 2027 alsnog
te kunnen verlenen voor infrastructuur?

Hoeveel woningbouwprojecten kunnen volgens u voor invoering van de rekenkundige ondergrens
alsnog doorgaan?

Hoeveel woningen levert dit pakket voor 1 januari 2028 daadwerkelijk op?

Hoeveel bedrijven kunnen tot eind 2027 geen vergunning krijgen om hun bedrijf uit
te breiden of te verduurzamen?

Antwoord 7, 8, 9 en 10

Voor de projecten waar u naar verwijst, is hoofdzakelijk de provincie het bevoegd
gezag voor vergunningverlening. Ik heb geen overzicht van de lopende of nieuwe aanvragen
bij de provincies, en kan daarom geen exacte aantallen noemen.

Het aantal vergunningen dat daadwerkelijk wordt verleend, hangt bovendien af van factoren
die per aanvraag verschillen, waaronder de specifieke situatie van het project en
de staat van de natuur in het betreffende gebied.

Dit geldt ook voor het aantal woningbouwprojecten dat vooruitlopend op de invoering
van de rekenkundige ondergrens doorgang kan vinden. Het effect van de ondergrens werkt
per project verschillend uit, afhankelijk van de afstand tot het betreffende Natura
2000-gebied.

Ik kan dan ook geen betrouwbare prognose geven van het aantal vergunningen, woningen
of bedrijven dat hiermee gemoeid is, uitgesplitst naar sector of peildatum.

Vraag 11

Welke maatregelen neemt u om vergunningverlening weer op gang te brengen zolang de
rekenkundige ondergrens nog niet is ingevoerd?

Antwoord 11

We verwachten dat op korte termijn per Natura 2000-gebied een plan wordt opgesteld
waarmee additionaliteit kan worden onderbouwd. Als wordt aangetoond dat de natuur
niet verslechtert en behoud wordt geborgd, kan – bij deze gebieden – intern en extern
worden gesaldeerd en komt vergunningverlening los. Parallel hieraan wordt met voorrang
gezorgd dat verduurzaming versneld doorgang kan vinden.

Vraag 12 en 13

Waarom kiest u ervoor de rekenkundige ondergrens pas uiterlijk eind 2027 in te voeren?

Welke juridische, technische en wetenschappelijke belemmeringen maken een eerdere
invoering onmogelijk?

Antwoord 12 en 13

Het kabinet wil de ondergrens zo snel mogelijk invoeren, maar uiterlijk eind 2027.
Voor een verantwoorde invoering zijn echter ook beheersmaatregelen nodig. Alle deposities
onder de rekenkundige ondergrens tellen bij elkaar op en kunnen lokaal voor een toename
van depositie zorgen. Daarom is onder andere geadviseerd door de wetenschappers Arthur
Petersen en Chris Backes om flankerend beleid in te voeren. Als kabinet volgen we
deze adviezen. Het uitwerken en borgen van deze beheersmaatregelen pakken we met urgentie
op, maar dit kost wel tijd.

Daarnaast wordt de technische en praktische werking van de rekenkundige ondergrens
nog nader uitgewerkt.

Vraag 14

Heeft u onderzocht wat invoering van een rekenkundige ondergrens van 1 mol zou betekenen
voor vergunningverlening? Zo ja, wilt u deze analyse met de Kamer delen?

Antwoord 14

Op 4 juli 2024 heeft het Interprovinciaal Overleg (IPO) de Interbestuurlijke Verkenning Rekenkundige Ondergrens opgeleverd.2 Daarin is ook een impactanalyse voor verschillende sectoren in opgenomen. De verwachting
is dat vooral PAS-melders, de woningbouw, en kleine projecten geholpen zullen worden.

Vraag 15

Heeft u onderzocht wat een bestuurlijke drempelwaarde, vergelijkbaar met de Duitse
systematiek, zou betekenen voor vergunningverlening? Zo ja, waarom is daar niet voor
gekozen?

Antwoord 15

De mogelijkheden voor een drempelwaarde zijn ook betrokken bij de hierboven genoemde
verkenning van IPO. Als de beheersmaatregelen voor de rekenkundige ondergrens eind
2027 nog onvoldoende geborgd blijken, zal het kabinet gaan inzetten op de invoering
van gebieds-specifieke drempelwaardes

Vraag 16

Hoeveel PAS-melders verwacht u voor eind 2027 daadwerkelijk te legaliseren?

Antwoord 16

Het Programma Maatwerk PAS-melders biedt verschillende oplossingsrichtingen waarmee
de PAS-melder weer in een legale situatie terechtkomt. PAS-melders kunnen, indien
gewenst, met ondersteuning van een zaakbegeleider verkennen welke oplossing het beste
bij de bedrijfsspecifieke situatie past. Het programma streeft ernaar om voor elke
PAS-melder uiterlijk in maart 2028 een oplossing in beeld te hebben. De oplossing
hoeft in maart 2028 nog niet volledig geïmplementeerd te zijn, de ondersteuning vanuit
Rijk en provincies loopt door tot en met 2030 zodat er ruimte is voor de implementatie
van de oplossing en het traject van vergunningverlening.

Vraag 17

Welke extra maatregelen neemt u om PAS-melders voor invoering van de rekenkundige
ondergrens sneller duidelijkheid te geven?

Antwoord 17

Met de invoering van de rekenkundige ondergrens zal een deel van de PAS-melders een
oplossing hebben, omdat zij met hun gehele activiteit binnen deze grens blijven. Zij
krijgen geen vergunning, maar er komt wél een einde aan hun onzekerheid. Voor de andere
PAS-melder presenteert het programma andere oplossingsrichtingen. Om het maatwerkprogramma
extra slagkracht te geven, wordt er € 350 miljoen extra vrijgemaakt. PAS-melders kunnen,
indien gewenst, met een zaakbegeleider verkennen welke oplossing het beste bij hen
past.

Vraag 18

Op basis van welke wetenschappelijke onderzoeken is gekozen voor bufferzones van 500
meter en 1 kilometer?

Antwoord 18

Het nut en de noodzaak van zoneringsbeleid is terug te lezen in publicaties van het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).3 De cijfermatige onderbouwing van de zones is gebaseerd op de cijfers uit de bijpassende
kennisnotitie van het RIVM4. Daarnaast zijn verschillende wetenschappelijke onderzoeken benut om inzichtelijk
te maken welke afstanden passend zijn om druk vanuit agrarische activiteiten en grondgebruik
op het Natura 2000-gebied te beperken. Denk daarbij aan verspreiding van nutriënten
via het bodem- en watersysteem, of de verspreiding van schadelijke stoffen uit gewasbeschermingsmiddelen
via drift, water, atmosferische depositie of via ongewervelden. De passende afstand
verschilt per drukfactor en hangt samen met de knelpunten die in de natuurdoelanalyses
per gebied opkomen. Daarmee is 500 meter naar voren gekomen als minimale afstand om
breed aan het verminderen van drukfactoren op Natura 2000-gebieden te voldoen.

Vraag 19

Bent u bereid deze onderzoeken met de Kamer te delen?

Antwoord 19

Deze onderzoeken zijn reeds openbaar, zie hiervoor de links in de voetnoten bij de
beantwoording van de vorige vraag.

Vraag 20

Bent u bekend met het onderzoek van de Universiteit van Amsterdam waaruit blijkt dat
ongeveer 90 procent van de uitgestoten stikstof in hogere luchtlagen terechtkomt en
elders neerslaat, terwijl van de circa 10 procent die binnen 500 meter neerslaat,
het grootste deel al binnen 100 meter van de bron terechtkomt? Waarom kiest het kabinet
desondanks voor bufferzones van 500 meter en één kilometer?5

Antwoord 20

Dat onderzoek is bij mij bekend. Het onderzoek bevestigt eerdere bevindingen van het
RIVM dat dichtbij de bron de meeste stikstof per hectare neerslaat en dat die bijdrage
langzaam afneemt naarmate de afstand groter wordt. Ook op meer dan 100 meter kunnen
emissiebronnen echter nog tot veel stikstofdepositie leiden, zeker als we kijken naar
de optelsom van alle bijdragen per hectare. Uit ander onderzoek van het RIVM6 blijkt dat tot 1.000 meter van het gebied, stikstofmaatregelen ongeveer 2,5x effectiever
zijn dan generieke maatregelen.

Vraag 21

Waarom kiest u voor generieke bufferzones rond Natura 2000-gebieden, terwijl de problemen
per natuurgebied verschillen?

Antwoord 21

De komende periode gaat het kabinet aan de slag met de verdere uitwerking van de zoneringsaanpak.
Daarbij worden enerzijds instructieregels uitgewerkt, waaronder over de breedte van
de zones. Deze vormen de ruggengraat van het Rijk om te komen tot een zoneringsaanpak.
Anderzijds krijgen gebieden de mogelijkheid om tot 1 januari 2028 met een gebiedseigen
oplossing te komen die gelijk is in doelbereik, financiën en juridische borging. Dit
kan bijvoorbeeld vormgegeven worden via een omwisselbesluit. Daarbij zoekt het kabinet
een balans tussen een gelijk speelveld en ruimte bieden voor gebiedseigen oplossingen.
In beide gevallen is er daarbij ruimte voor provinciale doorvertaling van de landelijke
beleidsvoornemens en kaders naar specifieke Natura2000-gebieden.

Allereerst maakt het kabinet onderscheid tussen gebieden waar zonering geen nut en
noodzaak heeft, waar wordt ingezet op een 500 meter zone en waar wordt ingezet op
een 1.000 meter zone. Een deel van de instructieregels zal ook afwegingsruimte bevatten
binnen kaders. Daar is sprake van voor:

– De geometrische begrenzing van de zone, waarbij rekening kan worden gehouden met bestaande
kavel- en landschappelijke structuren. De bandbreedte voor deze begrenzing in meters
zal nog nader worden bepaald.

– Hydrologie, bijvoorbeeld afwegingsruimte ten aanzien van beperkingen aan het onttrekken
van grondwater. Provincies en waterschappen bepalen zelf welke regels er nodig zijn
en waar deze, in aanvulling op de zone voor de extensiveringsregels, gaan gelden.

Vraag 22

Heeft u onderzocht wat kleinere, gebiedsgerichte bufferzones of zones van maximaal
250 meter zouden betekenen voor natuurherstel en vergunningverlening? Zo ja, wilt
u deze analyse met de Kamer delen?

Antwoord 22

Uit de reflectie van PBL, RIVM, Deltares en Wageningen University and Research (WUR)
op het MCEN pakket7 met zones van 250 meter is naar voren gekomen dat deze afstanden onvoldoende doen
om achteruitgang te stoppen. Deze afstanden zijn niet passend bij een integraal pakket
aan gebiedsgerichte maatregelen dat nodig is om druk vanuit de landbouw op Natura
2000-gebieden zo veel mogelijk te verzachten. Daarnaast zorgen zones van 250 meter
voor meer uitdagingen op het gebied van grondmobiliteit en het mogelijk maken van
een volwaardige extensieve bedrijfsvoering voor bedrijven met percelen in de zones.
Daarbij is er ook een afweging te maken. In kleinere zones zal er een grotere opgave
liggen in de zone zelf. Deze opgave is dusdanig dat er niet tot nauwelijks ruimte
is voor landbouw in de zone. Een grotere zone dan 250 meter raakt meer bedrijven.
Tegelijkertijd blijft er hierdoor ruimte voor extensieve vormen van landbouw.

Vraag 23

Klopt het dat de huidige AERIUS-systematiek en de bestaande natuurdoelanalyses voorlopig
blijven gelden en dat de Kritische Depositiewaarde daardoor in de praktijk voorlopig
een belangrijke rol blijft spelen bij vergunningverlening?

Antwoord 23

Dat klopt. Bij toestemmingverlening zal de best beschikbare wetenschappelijke kennis
benut blijven worden, dat verlangt de rechter ook van ons.

Vraag 24

Wat verandert er morgen concreet voor een ondernemer die een natuurvergunning aanvraagt
ten opzichte van de situatie voor deze Kamerbrief?

Antwoord 24

Met de kabinetsaanpak zetten we de essentiële stappen om vergunningverlening weer
stapsgewijs mogelijk te maken. Het vraagt nadere uitwerking voordat er in de praktijk
weer meer vergunningen kunnen worden verleend. Daar gaan we mee aan de slag.

Vraag 25

Op basis van welke juridische adviezen verwacht u dat de nieuwe systematiek beter
standhoudt bij de rechter dan de huidige?

Antwoord 25

Het kabinet kiest voor een omvangrijk pakket met juridisch geborgde maatregelen waar
nodig. Het gaat bijvoorbeeld om de bedrijfsspecifieke emissienormen, wettelijke doelstellingen
en de regels op zonering. Met daarbij aandacht voor monitoring en bijsturing. Dit
is niet gebaseerd op een nieuwe systematiek, maar bouwt voort op de inzet van het
vorige kabinet en het advies dat de Landsadvocaat toentertijd heeft gegeven. Daarbij
benadrukt de Landsadvocaat onder meer het belang van een goede borging van maatregelen.

Vraag 26

Kunt u uitsluiten dat de maatregelen uit dit pakket ertoe leiden dat boeren hun veestapel
moeten verkleinen?

Antwoord 26

Dat kan ik niet uitsluiten. Dit maatregelpakket zal van sommige veehouderijen ingrijpende
besluiten vragen, bijvoorbeeld van intensieve melkveebedrijven om aan de grondgebondenheidsnorm
te voldoen. Hierbij hebben deze ondernemers afhankelijk van de situatie verschillende
mogelijkheden, zoals het kopen of pachten van extra grond, het aangaan van samenwerking
met akkerbouwers in de omgeving, of het verminderen van het aantal dieren. Het kabinet
treft flankerende maatregelen om boeren hierbij te ondersteunen.

Vraag 27

Indien u dat niet kunt uitsluiten, hoeveel boeren verwacht u dat hierdoor minder dieren
zullen moeten houden?

Antwoord 27

Omdat ondernemers verschillende ontwikkelrichtingen hebben om aan de verschillende
normen te voldoen, is het op voorhand niet te zeggen hoeveel boeren hierdoor minder
dieren zullen gaan houden. Het kabinet biedt brede ondersteuning gericht op de verschillende
ontwikkelrichtingen.

Vraag 28

Heeft het kabinet berekend met hoeveel koeien, varkens en kippen de Nederlandse veestapel
als gevolg van dit pakket zal afnemen? Zo ja, wilt u deze berekeningen met de Kamer
delen?

Antwoord 28

Het kabinet zet in op het verlagen van de emissies op bedrijfsniveau via doelsturing.
Met stalaanpassingen en managementmaatregelen is er in deze sectoren nog veel emissiereductie
te realiseren. Omdat het kabinet niet het onmogelijke wil vragen van ondernemers,
zijn deze normen gebaseerd op het technisch reductiepotentieel. Dat betekent ook dat
hiermee niet de gehele opgave gerealiseerd kan worden. Daarom zet het kabinet ook
in op aanvullende generieke reductiemaatregelen, waaronder vrijwillige beëindiging,
extensivering en afroming. Het resultaat van deze maatregelen is onder andere afhankelijk
van de deelname bereidheid en van de dynamiek op de markt. Een exacte inschatting
van het gevolg voor het aantal dieren in de verschillende sectoren is daarom op voorhand
niet te maken.

Vraag 29 en 30

Klopt het dat ondernemers die willen investeren in emissiereducerende technieken daarvoor
vaak eerst een natuurvergunning nodig hebben?

Hoe voorkomt u dat bedrijven die willen investeren en verduurzamen opnieuw vastlopen
doordat zij geen natuurvergunning kunnen krijgen?

Antwoord 29 en 30

Met het voorliggende pakket vertrouw ik erop dat natuurvergunningen voor verduurzamingsprojecten
op korte termijn weer verleend kunnen worden. Vooruitlopend op reguliere toestemmingeverlening
werkt het kabinet met voorrang aan het versneld mogelijk maken van verduurzaming.
Hierbij wordt gekeken naar onder andere de passende maatregel als instrument. Daarnaast
bespreekt het Rijk met provincies welke routes zij zien voor toestemming voor verduurzamingactiviteiten.
Zo wordt verduurzaming weer een onderdeel van de oplossing.

Het is afhankelijk van de maatregel of nieuwe natuurvergunningen nodig zijn. Zo zullen
voor managementmaatregelen over het algemeen geen nieuwe natuurvergunningen nodig
zijn. Voor stalmaatregelen is dat vaak wel het geval. Daarvoor kan toestemmingverlening
weer in gebieden waar het pakket behoud van de natuur borgt. Waar dat niet het geval
is, kan de passende maatregel worden ingezet om toch de verduurzaming doorgang te
laten vinden, dan is geen natuurvergunning nodig.

Vraag 31

Hoeveel verschillende landelijke en gebiedsgerichte regels krijgen agrarische ondernemers
als gevolg van dit pakket? Acht u dit een vereenvoudiging van het stikstofbeleid?

Antwoord 31

Het is nog niet definitief vast te stellen hoeveel verschillende regels precies uit
dit pakket volgen, omdat nog niet alle regels volledig zijn vastgesteld. Het is niet
waarschijnlijk dat het pakket direct leidt tot een vereenvoudiging van het stikstofbeleid,
maar er zijn wel onderdelen die leiden tot vereenvoudiging, zoals het verhogen van
de rekenkundige ondergrens. Tevens biedt het ondernemers meer duidelijkheid over wat
er van hen verwacht wordt, onder meer met de bedrijfsspecifieke emissienormen en de
grondgebondenheidsnorm. Agrarische ondernemers kunnen binnen deze kaders en met de
beschikbare ondersteuning keuzes maken die passen bij hen als ondernemer, bij hun
bedrijf en bij de omgeving van het bedrijf. Bij het inrichten van het pakket wordt
rekening gehouden met bestaande regelgeving en het zo eenvoudig mogelijk houden van
de wet- en regelgeving.

Vraag 32

Heeft het kabinet onderzocht wat de stapeling van al deze maatregelen betekent voor
een gemiddeld agrarisch bedrijf? Zo ja, wilt u deze analyse met de Kamer delen?

Antwoord 32

Het kabinet realiseert zich dat het maatregelpakket veel impact kan hebben op agrarische
bedrijven, ook in termen van het verdienvermogen. Met breed ondersteuningsbeleid gaat
dit kabinet naast de ondernemer staan en wordt er ondersteuning geboden voor de verschillende
ontwikkelrichtingen. PBL, WUR en RIVM zullen het maatregelpakket beoordelen, onder
meer op emissiereductie en sociaaleconomische aspecten. Onderdeel van de reflectie
van de kennisinstellingen op sociaaleconomische aspecten van het beleid is ook een
inschatting van het effect van het pakket op het verdienvermogen van de agrarische
sector. We hebben de kennisinstellingen verzocht om hun reflecties gereed te hebben
vóór de behandeling van de LVVN-begroting in de Tweede Kamer.

Voor de wettelijke borging van verschillende maatregelen is het daarnaast noodzakelijk
om de sociaaleconomische gevolgen goed in beeld te hebben.

Vraag 33

Kunt u per maatregel aangeven welke bedoeld is om vergunningverlening weer op gang
te brengen en welke bedoeld is om de landbouwsector structureel te veranderen?

Antwoord 33

De maatregelen in de aanpak vormen één samenhangend geheel. De bedrijfsspecifieke
emissienormen in de landbouw werken alleen met genoeg ondersteunende maatregelen.
De zoneringsaanpak rond Natura 2000-gebieden werkt alleen als extensivering ook mogelijk
wordt gemaakt. De stap naar extensivering en verduurzaming is alleen mogelijk als
dat economisch loont, en als ook de hele keten meedoet. En ruimte voor vergunningverlening
ontstaat alleen als de natuur op orde komt. Daarmee zijn alle onderdelen van de aanpak
nodig om de vergunningverlening weer op gang te brengen. Tegelijkertijd kijken we
naar de synergie van het pakket met andere opgaven, door bijvoorbeeld ook gewasbescherming,
dierwaardigheid en klimaat mee te nemen.

Vraag 34

Heeft het kabinet onderzocht welke gevolgen dit pakket heeft voor de Nederlandse voedselproductie,
voedselzekerheid en de afhankelijkheid van voedselimport? Zo ja, wilt u deze analyse
met de Kamer delen?

Antwoord 34

In Nederland is er een ruim, divers en voor de meeste mensen betaalbaar aanbod van
voedsel. Dit is het resultaat van voedselproductie hier en de invoer van voedsel uit
landen die onderdeel zijn van de Europese Unie, alsook van daarbuiten. Juist de combinatie
van eigen productie en de mogelijkheden voor import maakt dat we voedselzeker zijn.
Ondanks dat de samenstelling mogelijk verandert, zet dit kabinet zich in voor een
toekomstbestendige landbouwsector die een duurzame bijdrage levert aan voedselzekerheid
in Nederland en elders, ook op de langere termijn. De Staatssecretaris werkt aan een
Voedselzekerheidsagenda en zal de Kamer spoedig informeren over de contouren en het
proces.

Vraag 35 t/m 38

Kunt u garanderen dat ondernemers die de komende jaren investeren om aan alle nieuwe
regels te voldoen, niet later alsnog worden geconfronteerd met extra beperkingen of
een generieke korting op productierechten?

Wanneer is voor het kabinet de vrijwillige aanpak niet langer voldoende? Welke criteria
hanteert u om over te gaan tot dwingende maatregelen?

Kunt u uitsluiten dat ondernemers uiteindelijk worden gedwongen hun bedrijf of veestapel
te verkleinen als de gestelde doelen niet worden gehaald?

Bent u zich ervan bewust dat de mogelijkheid van dwingende maatregelen en voortdurende
onzekerheid grote gevolgen kan hebben voor de waarde en financierbaarheid van agrarische
bedrijven? Heeft u dit onderzocht?

Antwoord 35 t/m 38

Het kabinet kiest voor een aanpak gebaseerd op duidelijke doelen, normen en kaders,
waarbinnen ondernemers de ruimte krijgen om zelf te kiezen op welke wijze ze hieraan
willen voldoen (mogelijkheden uit trappetje van Remkes: innoveren, extensiveren, verplaatsen,
omschakelen of stoppen). Ondernemers worden hierbij ondersteund via de verschillende
hiervoor beschikbare instrumenten.

Het kabinet heeft veel vertrouwen in het maatregelpakket dat het aan uw Kamer heeft
verzonden, en verwacht dus ook dat de in het coalitieakkoord gestelde emissiedoelstellingen
met dit pakket behaald zullen worden.

Voor vergunningverlening is het van belang om een juridisch geborgd pakket te presenteren,
daarom heeft dit kabinet voor een stevige borging gekozen. In mijn brief van vrijdag
26 juni staat opgenomen dat, indien de sectorale streefwaarde van 23–25% in 2030 voor
de landbouw niet gehaald wordt, aanvullende maatregelen worden getroffen.

Voor de borging van het effect van het pakket in 2035 consulteert het kabinet provincies
en maatschappelijke partijen. Indien daarbij geen consensus wordt bereikt, kiest het
kabinet als ultieme remedie voor een korting op productierechten in 2035. Bij de uitwerking
kijkt het kabinet naar de mogelijkheid om te differentiëren, bijvoorbeeld een korting
die rekening houdt met koplopers op dat moment met betrekking tot bedrijfsspecifieke
emissienormen voor 2035. Het streven blijft dat deze ultieme remedie van een korting
op dier- en fosfaatrechten wordt voorkomen.

Vraag 39

Heeft het kabinet onderzocht welke gevolgen dit pakket heeft voor de bereidheid van
banken en andere financiers om agrarische bedrijven te financieren? Zo ja, wilt u
deze analyse met de Kamer delen?

Antwoord 39

Voor boeren, banken en financiers heeft de juridische onzekerheid over vergunningverlening
afgelopen jaren geleid tot een terughoudendheid om te investeren in de doorontwikkeling
van agrarische bedrijven. Vergunningen zijn een belangrijke randvoorwaarde om financiering
te verstrekken aan agrarische bedrijven. Eind vorig jaar gaf bijvoorbeeld de Rabobank
aan dat er in de landbouw vooral is geïnvesteerd in grond, en minder in innovaties
zoals technieken of nieuwe stallen. Het kabinet heeft het vertrouwen dat door dit
pakket de vergunningverlening weer op gang komt, net als de investeringen in deze
sector.

Vraag 40

Bent u bereid deze vragen, gelet op het debat over de Samenhangende aanpak landbouw,
natuur en stikstof van 1 juli 2026, voor aanvang van dat debat te beantwoorden?

Antwoord 40

Ja.