Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Moinat over het bericht dat ‘menselijke maat ontbreekt’ bij het stopzetten van bijstand in Enschede, in het bijzonder bij de vermogenstoets en gedupeerden van de toeslagenaffaire’

Antwoord van Minister Aartsen (Werk en Participatie) (ontvangen 7 mei 2026).

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht ««Menselijke maat ontbreekt»: kritiek op Enschede na
stopzetten bijstand»?1

Antwoord 1

Ja, ik heb kennisgenomen van dit bericht.

Vraag 2

Klopt het dat de gemeente Enschede bijstandsuitkeringen heeft stopgezet of geweigerd
op basis van de vermogenstoets, ook in situaties waarin het vermogen (deels) bestaat
uit compensatiegelden voor gedupeerden van de toeslagenaffaire?

Antwoord 2

Het klopt dat de gemeente Enschede bijstandsuitkeringen heeft stopgezet op basis van
de vermogenstoets. Dat is ook gebeurd bij een gedupeerde van de toeslagenaffaire.
Ik begrijp dat een dergelijk besluit voor een gedupeerde pijnlijk kan zijn. Dit besluit
was echter niet het gevolg van de ontvangst van compensatiegelden maar de ontvangst
van een dwangsom. Hierdoor kwam het vermogen boven de vrijlatingsgrens van de bijstand
uit (€ 8.000 voor een alleenstaande, € 16.000 voor een echtpaar).

Er moet onderscheid worden gemaakt tussen compensatiegelden voor de toeslagenaffaire
en een dwangsom. In de casus waaraan u refereert heeft de gemeente de bijstand beëindigd
vanwege de ontvangst van een dwangsom. Een dwangsom is bedoeld als financiële prikkel
voor de overheid om besluiten te nemen binnen de geldende beslistermijnen. Een dwangsom
is geen schadevergoeding en kan op die grond ook niet buiten beschouwing worden gelaten
bij de bepaling van het recht op bijstand. Dat een dwangsom geen schadevergoeding
is, blijkt uit uitspraken inzake «bijstand als lening» en «eigen bijdrage COA». In
de eerste uitspraak heeft de Centrale Raad van Beroep niet de stelling onderschreven
«dat het college de dwangsom niet als vermogen mocht aanmerken». Dit is het geval
omdat een dwangsom geen vergoeding voor mogelijke immateriële schade is (ECLI:NL:CRVB:2025:1778).
In de COA-zaak heeft de Raad van State geoordeeld dat het COA een eigen bijdrage voor
de opvang mocht vragen aan een persoon die gedurende de asielprocedure een dwangsom
ontving en doordoor boven de vermogensgrens uitkwam. Ook hier was het oordeel dat
geen sprake was van een schadevergoeding (ECLI:NL:RVS:2026:140).

Elke gemeente is in beginsel verplicht de bijstand te beëindigen wanneer er sprake
is van een te hoog vermogen. Het is mogelijk dat onderdelen van vermogen worden vrijgelaten
op grond van artikel 31 of 34 van de Participatiewet. Compensatiegelden voor gedupeerden
van de toeslagenaffaire zijn in een ministeriële regeling aangewezen als schadevergoeding
die op grond van artikel 31, tweede lid, onderdeel l, van de Participatiewet niet
meetellen bij de bepaling van het recht op bijstand (zij worden niet tot de middelen
gerekend). Ook de gemeente Enschede handelt zo. Omdat een dwangsom geen schadevergoeding
is, kan deze niet op deze grond worden vrijgelaten.

Vraag 3

Deelt u de mening dat compensatiegelden voor gedupeerden van de toeslagenaffaire niet
bedoeld zijn om als regulier vermogen te worden aangemerkt bij de beoordeling van
het recht op bijstand?

Antwoord 3

Deze mening deel ik en dit is ook wettelijk vastgelegd, zie het laatste onderdeel
van mijn antwoord onder vraag 2: het is een schadevergoeding die wordt vrijgelaten
op grond van artikel 31, tweede lid, onderdeel l, van de Participatiewet.

Vraag 4

In hoeverre acht u het wenselijk dat gemeenten deze compensatiegelden toch (indirect)
meewegen in de vermogenstoets, bijvoorbeeld doordat zij leiden tot overschrijding
van vermogensgrenzen?

Antwoord 4

Omdat de daadwerkelijke compensatiegelden expliciet zijn vrijgelaten, neem ik aan
dat u hier doelt op de dwangsom. Ik begrijp dat het meewegen van een dwangsom in de
vermogenstoets voor een gedupeerde onrechtvaardig kan voelen. Zoals hierboven aangegeven,
is een dwangsom voor het niet tijdig beslissen door de overheid echter geen compensatie
of schadevergoeding voor de toeslagenaffaire. Het ontvangen van een dwangsom staat
ook niet in de weg aan het later ontvangen van de daadwerkelijke compensatie. Gemeenten
moeten de dwangsom dan ook meenemen in de vermogenstoets.

Vraag 5

Welke landelijke richtlijnen bestaan er voor gemeenten ten aanzien van de behandeling
van compensatiegelden van gedupeerden bij de uitvoering van de Participatiewet?

Antwoord 5

Dat is afhankelijk van het type compensatie. Als een compensatie een vorm van immateriële
schadevergoeding is, kan het college besluiten de compensatie vrij te laten voor de
Participatiewet. Dat kan alleen als dat uit het oogpunt van bijstandsverlening verantwoord
is. Daarnaast zijn er schadevergoedingen die op grond van de Regeling Participatiewet,
IOAW en IOAZ verplicht vrijgelaten moeten worden. De compensatie voor gedupeerden
van de toeslagenaffaire valt onder deze laatste categorie.

Vraag 6

Bent u van mening dat de gemeente Enschede in deze gevallen de ruimte voor maatwerk
onvoldoende benut heeft, en zo ja, waarom?

Antwoord 6

Ik kan de individuele gevallen niet beoordelen, maar in het algemeen geldt dat er
op grond van de Participatiewet in beginsel geen reden is om een uitkering voort te
zetten wanneer een dwangsom leidt tot een te hoog vermogen. Daarnaast zijn er wettelijke
hardheidsclausules, in de vorm van de «dringende redenen»-toets, om te voorkomen dat
iemand in ernstige financiële problemen komt.

Vraag 7

Hoe voorkomt u dat gedupeerden van de toeslagenaffaire, die juist door de overheid
in de problemen zijn gebracht, opnieuw in financiële problemen komen door strikte
toepassing van de vermogenstoets?

Antwoord 7

Het is niet de bedoeling dat gedupeerden van de toeslagenaffaire door toepassing van
de vermogenstoets in de problemen komen. Daarom wordt de compensatie ook volledig
buiten beschouwing gelaten. Echter wanneer iemand een dwangsom ontvangt en daardoor
over voldoende vermogen beschikt om in het eigen levensonderhoud te voorzien, dan
heeft iemand in beginsel voldoende eigen middelen van bestaan en moet een bijstandsuitkering
worden beëindigd.

Vraag 8

Bent u bereid om landelijk te verduidelijken of aan te scherpen dat compensatiegelden
van gedupeerden (volledig) buiten beschouwing dienen te blijven bij de beoordeling
van het recht op bijstand?

Antwoord 8

In artikel 31, tweede lid, onderdelen l, en s is al wettelijk geregeld welke compensatiegelden
bij de beoordeling van het recht op bijstand buiten beschouwing moéten worden gelaten
(onderdeel l) of kúnnen worden gelaten (onderdeel s).

Vraag 9

Welke maatregelen bent u bereid te nemen om te voorkomen dat gemeenten bijstandsuitkeringen
stopzetten of weigeren in situaties waarin dit leidt tot schrijnende en onrechtvaardige
uitkomsten?

Antwoord 9

Zoals eerder toegelicht bij vraag 6 is de wet zo ingericht dat schrijnende en onrechtvaardige
uitkomsten worden voorkomen.

Vraag 10

Zijn er bij u signalen bekend dat ook andere gemeenten vergelijkbare praktijken hanteren
waarbij compensatiegelden van gedupeerden van de toeslagenaffaire (direct of indirect)
worden meegewogen in de vermogenstoets? Zo ja, om welke gemeenten gaat het en in welke
omvang komt dit voor?

Antwoord 10

Mij hebben geen signalen bereikt dat compensatiegelden van gedupeerden van de toeslagenaffaire
worden meegewogen in de vermogenstoets. Wel is mij bekend dat meerdere gemeenten een
dwangsom, conform de uitspraken van de Centrale Raad van Beroep en de Raad van State,
zien als in aanmerking te nemen vermogen. Ongeacht de aanleiding van deze dwangsom.