Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Kathmann en Nordkamp over het behouden van de 2GHz-radiofrequentie voor maatschappelijke en strategische doelen

Antwoord van Minister Karremans (Economische Zaken), mede namens de Minister van Defensie
(ontvangen 12 januari 2026). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2025–2026,
nr. 354.

Vraag 1

Bent u ervan op de hoogte dat de Europese Commissie in het komende jaar een nieuw
besluit zal nemen over de voorwaarden waaronder de 2 GHz-radiofrequentie, ook wel
bekend als het S-band spectrum, gebruikt mag worden?

Antwoord 1

Ja. Het gaat hier specifiek om de banddelen 1.980–2.010 MHz en 2.170–2.200 MHz, die
bij besluit van 14 februari 2007 op Europees niveau zijn geharmoniseerd voor de implementatie
van systemen voor mobiele satellietdiensten.1 Beschikking 626/2008/EG2 van het Europees Parlement en de Raad van 30 juni 2008 bepaalt dat de rechten voor
18 jaar worden verleend, gerekend vanaf het moment van het selectiebesluit. Het selectiebesluit
is genomen op 13 mei 2009 en de Commissie werkt op dit moment aan de vervolgstappen.3

Vraag 2

Bent u ervan op de hoogte dat de twee bedrijven4 die in 2007 voor 20 jaar de licenties van het spectrum in handen kregen inmiddels
zijn overgekocht door Amerikaanse partijen?5 Wat vindt u ervan dat deze licenties voor satellietcommunicatie niet meer in Europese
handen zijn?

Antwoord 2

Ja, ik ben op de hoogte van de genoemde overnames. Ik vind het van belang dat het
spectrum voor mobiele satellietdiensten na 2027 toegankelijk zal zijn voor partijen
die interesse hebben in het aanbieden van diensten in deze band onder de door de Commissie
gestelde voorwaarden. Ik zal richting de Europese Commissie bepleiten om zogenoemde
«wholesale-verplichtingen» op te nemen in een eventuele nieuwe beschikking, dat wil
zeggen dat andere partijen gebruik kunnen maken van het netwerk om diensten aan te
bieden. Het opnemen van een dergelijke verplichting voorkomt het ontstaan van een
risicovolle strategische afhankelijkheid van één of twee partijen.

Vraag 3

Hoe reageert u op het gegeven dat het Amerikaanse SpaceX voor 17 miljard dollar aan
communicatiefrequentie koopt bij EchoStar Corporation om particulier te gebruiken
in het netwerk van Starlink?6 Is dit in lijn met uw visie op de vraag hoe de 2 GHz-frequentie gebruikt zou moeten
worden?

Antwoord 3

Het is nog onbekend of de Europese frequentierechten van EchoStar ten aanzien van
de banddelen 1.980–2.010 MHz en 2.170–2.200 MHz onderdeel uitmaken van de deal die
EchoStar heeft gesloten met SpaceX. In algemene zin ben ik geen voorstander van het
ontstaan van afhankelijkheid van één of twee individuele partijen. Zie hiertoe ook
het antwoord onder 2.

Vraag 4

Kunt u het vervolgproces toelichten over de vraag hoe de voorwaarden worden opgesteld
waaronder de 2 GHz-frequentie in de toekomst gebruikt mag worden? Op welke momenten
vindt hierover besluitvorming plaats en wanneer worden er onomkeerbare besluiten genomen?

Antwoord 4

De Europese Commissie beschikt over de bevoegdheid om een voorstel te doen over voorwaarden
van gebruik van de 2 GHz-banddelen die Europees geharmoniseerd zijn. De Europese Commissie
wordt hierin bijgestaan door het Comité voor Communicatie («CoCom»), zoals vastgelegd
in artikel 118 van de Telecomcode.7 Indien de commissie een voorstel doet voor aanpassing van de geldende besluiten is
de gewone wetgevingsprocedure van toepassing.8 Dit betekent dat een nieuw voorstel wordt voorgelegd aan het Europees Parlement en
de Europese Raad. De instemming van beide gremia is vereist voor de inwerkingtreding
van een eventueel nieuw voorstel dat de huidige EU-besluiten met betrekking tot de
2 GHz-banddelen zou vervangen. De Europese Commissie heeft momenteel nog geen aankondiging
gedaan ten aanzien van een nieuw voorstel.

Vraag 5

Heeft de 2 GHz-frequentie een strategisch belang, bijvoorbeeld voor defensieve of
civiele doeleinden? Kunt u schetsen op welke manieren de frequentie in de komende
18 jaar gebruikt kan worden?

Antwoord 5

In februari 2024 heeft de Radio Spectrum Policy Group (hierna: «RSPG») de Europese
Commissie geadviseerd over de toekomst van de 2 GHz-banddelen.9 De RSPG bestaat uit vertegenwoordigers uit alle lidstaten die de Europese Commissie
adviseren over Europees spectrumbeleid. In dit advies zijn verschillende scenario’s
gepresenteerd over op welke manier deze banddelen gebruikt zouden kunnen worden. De
scenario’s zijn gebaseerd op input van Europese stakeholders, die tijdens de totstandkoming
van het advies in de periode van 9 november 2023 tot 21 december 2023 zijn geconsulteerd.10 De gepresenteerde scenario’s zijn: 1. Geen nieuwe bandindeling, huidige situatie
met twee vergunninghouders voortzetten; 2. Verschillende nieuwe bandindelingen voor
meerdere satellietoperators of voor innovatieve toepassingen die minder bandbreedte
dan satellietoperators nodig hebben. Per scenario is eveneens gekeken naar de mogelijke
voordelen voor de Europese Unie. Met inachtneming van de bestemming zijn er verschillende
toepassingen denkbaar zowel ten aanzien van commercieel- als overheidsgebruik van
de frequentieruimte.

Vraag 6

Is bij u bekend of door het directoraat-generaal Defensie en Ruimte (DEFIS) een behoefte
is geformuleerd om de 2 GHz-frequentie voor het IRIS2-netwerk te gebruiken? Zo ja,
kunt u toelichten wat deze behoefte is?

Antwoord 6

Nee, er is geen formeel verzoek bij mij bekend.

Vraag 7

Wat is uw visie op de ontwikkeling van een «direct-to-device» functie, waarmee communicatie
tussen satellieten en doorsnee smartphones mogelijk wordt? Verwacht u dat dit een
veelgebruikte toepassing gaat zijn voor consumenten of dat dit strategische toepassing
voor defensie zal ondersteunen? Voor welk van deze doeleinden zal de 2 GHz-frequentie
in de toekomst worden ingezet?

Antwoord 7

Direct-to-device communicatie, ook wel D2D genoemd, kan in verschillende frequentiebanden
verzorgd worden en niet alleen in de onderhavige specifieke banddelen van de 2 GHz
(1.980–2.010 MHz en 2.170–2.200 MHz). In juni 2025 heeft de RSPG de Europese Commissie
geadviseerd over direct-to-device connectiviteit en de mogelijke varianten daarvan.11 Hierin is onder andere onderscheid gemaakt in direct-to-device in IMT banden (banden
bestemd voor mobiele communicatie) en in MSS banden (banden bestemd voor satellietdiensten).
Het kabinet onderschrijft de analyse in het RSPG advies. De verwachting is dat er
binnen Nederland weinig vraag zal zijn naar D2D-diensten met betrekking tot IMT. Gelet
op de uitstekende dekking die de mobiele operators bieden zijn er nagenoeg geen gebieden
waar er geen goede mobiele netwerkdekking aanwezig is.

Vraag 8

Deelt u de zorgen dat Deutsche Telekom, een (toekomstig) afnemer van de «direct-to-device»
diensten van Starlink,12 belang heeft bij het verlenen van de 2 GHz-frequentie aan een bedrijf dat zaken doet
met SpaceX en tegelijkertijd betrokken is bij de besluitvorming van de Europese Commissie?

Antwoord 8

Het besluitvormingsproces ligt bij de Europese Commissie. Indien de commissie een
nieuw voorstel doet is de gewone wetgevingsprocedure hierbij van toepassing, zoals
aangegeven in het antwoord op vraag 4. Het besluitvormingsproces ligt niet bij private
partijen. Deutsche Telekom is als zodanig niet betrokken bij de besluitvorming van
de Europese Commissie.

Vraag 9

Heeft u kennisgenomen van het adviesrapport van Detecon, een consultancybedrijf dat
onder Deutsche Telekom valt, waarin de Europese Commissie wordt geadviseerd over de
voorwaarden waaronder de 2 GHz-frequentie in de toekomst verleend moet worden?13 Wat is uw reactie op dat rapport?

Antwoord 9

Ja. Het rapport maakt onderdeel uit van het besluitvormingsproces en dient als advies
aan de Europese Commissie.

Vraag 10

Hoe borgen de Europese Commissie en lidstaten de onafhankelijkheid van de adviezen
die worden betrokken bij de besluitvorming over het (mogelijke) toekomstige gebruik
van de licenties voor de 2 GHz-frequentie?

Antwoord 10

Het gaat hierbij om een advies aan de Europese Commissie met betrekking tot het (Europese)
regelgevende kader ten aanzien van het geharmoniseerde deel van de 2 GHz-frequentieband.
Het rapport is onder verantwoordelijkheid van de Europese Commissie tot stand gekomen.
In algemene zin wijst de Europese Commissie onafhankelijke experts aan voor de beoordeling
van inschrijvingen indien er sprake is van een aanbestedingsprocedure.14 In dit specifieke geval heeft de Commissie een tender met voorwaarden uitgeschreven.15

Vraag 11

Welke kaders gelden er voor de wijze waarop de Europese Commissie de licenties voor
dit spectrum vaststelt? Aan welke voorwaarden moeten de licentiehouders (gaan) voldoen?
Hoe wordt gewaarborgd dat deze licenties ten goede komen aan de Europese economie
en autonomie?

Antwoord 11

De kaders voor het gebruik van dit spectrum zijn vastgelegd in beschikking 626/2008/EG,
waarin ook is vastgelegd aan welke voorwaarden partijen moeten voldoen.16 Er is vooralsnog geen nieuw kader opgesteld door de Europese Commissie.

Het huidige kader omvat een vergelijkende selectieprocedure, waarbij aanvragers onder
andere moeten aantonen dat hun mobiele satellietsysteem het vereiste technische en
commerciële ontwikkelingsniveau heeft bereikt.

In de beschikking waarin is bepaald dat de 2 GHz-banddelen Europees geharmoniseerd
worden voor de implementatie van systemen voor mobiele satellietdiensten, is aangegeven
welke doelen deze harmonisatie dient. Zo is hier onder andere in vermeld dat pan-Europese
telecommunicatie een verbetering kan betekenen van de dienstverlening in plattelandsgebieden
in de Europese Unie en zo de digitale kloof op geografisch niveau kunnen verkleinen.
Ook is aangegeven dat de invoering van nieuwe MSS-systemen tevens een bijdrage zou
kunnen leveren aan de ontwikkeling van de interne markt en de mededinging kunnen verbeteren
door het aanbod en de beschikbaarheid van pan-Europese diensten en eind-tot-eindverbindingen
uit te breiden en doelmatige investeringen aan te moedigen. Bij de weging in de vergelijkende
selectieprocedure zijn de voordelen voor de consument en algemene belangen als veiligheid
meegenomen.

Vraag 12

Wat zijn de uitkomsten van de consultatieronde van de Commissie bij de belanghebbenden
rond deze spectrumbanden?17 Welke belanghebbenden zijn er? Zijn er Nederlandse belanghebbenden en hoe worden
hun belangen meegewogen in de besluitvorming?

Antwoord 12

Een samenvatting van de uitkomsten van de consultatieronde zijn op 10 november jl.
gepubliceerd door de Europese Commissie: Summary report of the Targeted Consultation on Mobile Satellite Services | Shaping
Europe’s digital future. Hierbij zijn ook de niet vertrouwelijke reacties op de consultatie gepubliceerd.
Hier zit geen reactie van een Nederlandse belanghebbende bij. In aanvulling hierop
is door mij aan de bekende Nederlandse belanghebbenden een uitvraag gedaan naar de
behoefte om deze specifieke banddelen in gebruik te nemen. De uitkomsten van deze
uitvraag zullen gebruikt worden ter bepaling van het Nederlandse standpunt richting
de Europese Commissie.

Vraag 13

Heeft Nederland een zienswijze over de voorwaarden waaronder de Europese Commissie
voor de komende achttien jaar het gebruik van het 2 GHz-frequentie moet aanbieden?
Zo ja, kunt u die toelichten?

Antwoord 13

Het kabinet onderschrijft de adviezen over mogelijke scenario’s voor de 2 GHz-banddelen
zoals deze zijn opgesteld door de RSPG. Zie hiervoor het antwoord op vraag 5.

Vraag 14

Bent u het ermee eens dat toegang tot de 2 GHz-frequentie niet aan de hoogste bieder
moet worden verkocht, maar aan partijen die het maatschappelijk en strategische belang
van de Europese Unie dienen?

Antwoord 14

De selectiecriteria in het huidige kader voor toegang tot de 2 GHz-banddelen zijn
opgenomen in beschikking 626/2008/EG18, en betreffen een vergelijkende toets. Onderdelen van de weging zijn onder andere
voordelen voor de consument en mededinging (met als subcriteria het aantal eindgebruikers
en datum waarop de ononderbroken levering van commerciële diensten begint), spectrumefficiëntie
(met als subcriteria de totale hoeveelheid van het vereiste spectrum en de geaggregeerde
datastroomcapaciteit), pan-EU geografische dekking en de mate waarin overheidsbeleidsdoelstellingen
worden bereikt (waaronder levering van diensten van algemeen belang die bijdragen
tot de bescherming van de volksgezondheid, veiligheid of zekerheid van de burgers,
integriteit en veiligheid van diensten). Een financieel bod is geen onderdeel van
de vergelijkende selectieprocedure zoals in de beschikking is vastgelegd.

Vraag 15

Bent u het ermee eens dat, gezien vanuit het perspectief van strategische autonomie
en gezien de gespannen geopolitieke situatie, het van het grootste belang is dat de
marktpartijen die toegang krijgen tot de 2 GHz-frequentie volledig Europees zijn?

Antwoord 15

Ik ben het er mee eens dat Europese partijen toegang moeten krijgen tot dit spectrum.
Het opleggen van een wholesale-verplichting zou dit kunnen bewerkstelligen. Zie hiertoe
meer uitgebreid de antwoorden op vraag 2 en 3.

Vraag 16

Bent u het ermee eens dat het niet wenselijk is dat slechts één of enkele zeer grote
telecomaanbieder(s) uit de grootste Europese landen toegang hebben tot dit spectrum
ten koste van aanbieders uit kleinere landen?

Antwoord 16

Ja, daar ben ik het mee eens. Zie ook mijn overweging over het invoeren van een wholesaleverplichting,
zoals uiteengezet onder vraag 2. Ten algemene is in de kabinetsappreciatie op het
witboek digitale infrastructuur van de Europese Commissie aangegeven dat het kabinet
zich altijd hard heeft gemaakt voor aanmoedigen en behouden van voldoende concurrentie
op de Europese telecommarkten.19 Het kabinet beschouwt de bestaande verplichtingen voor dominante aanbieders om concurrenten
toe te laten op hun netwerken als een belangrijk onderdeel van het telecomkader, mits
hiermee de nationale veiligheid niet in het geding komt. Dit speelt een belangrijke
rol om betaalbare en hoogwaardige dienstverlening te waarborgen voor Europese consumenten,
bedrijven en publieke instellingen.

Vraag 17

Bent u het ermee eens dat het wenselijk is dat er rond de 2 GHz-frequentie een volwaardige
wholesalemarkt (groothandelsmarkt) ontstaat, waar ook telecomaanbieders uit kleinere
Europese landen toegang tot hebben en hierop innovatieve diensten kunnen ontwikkelen?

Antwoord 17

Ja, zie hiertoe het antwoord op vraag 2.

Vraag 18

Bent u bereid om aan te geven bij de Europese Commissie dat Nederland als voorwaarde
stelt dat de 2 GHz-frequentie alleen voor Europese partijen beschikbaar komt, en dat
hierbij uitgesloten wordt dat bedrijven achteraf door niet-Europese partijen worden
overgekocht?

Antwoord 18

Zoals vermeld in de antwoorden op vragen 2 en 3 ben ik in algemene zin geen voorstander
van het ontstaan van afhankelijkheid van één of twee individuele partijen, en is mijn
standpunt dat het van belang is dat het spectrum voor mobiele satellietdiensten na
2027 toegankelijk zal zijn voor partijen die interesse hebben in het aanbieden van
diensten in deze band onder de door de Commissie gestelde voorwaarden.

Ik zal vanuit het perspectief van het voorkomen van afhankelijkheden richting de Europese
Commissie bepleiten om zogenoemde «wholesale-verplichtingen» op te nemen, dat wil
zeggen dat andere partijen gebruik kunnen maken van het netwerk om diensten aan te
bieden, indien aanpassing van de onderliggende besluiten aan de orde is gericht op
het aanwijzen van nieuwe partijen na 2027. Het opnemen van een dergelijke verplichting
voorkomt het ontstaan van een risicovolle strategische afhankelijkheid van één of
twee partijen.

Vraag 19

Is het mogelijk om in de voorwaarden die de Europese Commissie stelt op te nemen dat
de partijen die de 2 GHz-frequentie mogen gebruiken, worden verplicht om andere betrouwbare
partijen wholesale toegang tot de frequentie te verlenen, zodat zij hier ook gebruik van kunnen maken?

Antwoord 19

Vooralsnog geldt het huidige kader, zoals omschreven in het antwoord op vraag 11.
Afhankelijk van de voorstellen van de Europese Commissie, die op dit moment nog niet
bekend zijn, zullen er mogelijkheden zijn om de voorwaarden aan te passen. In dat
geval zal ik richting de Europese Commissie pleiten voor het opnemen van «wholesale-verplichtingen».
Zie hiertoe ook mijn antwoord op vraag 2.

Vraag 20

Bent u eveneens bereid om ervoor te pleiten dat de gegunde partijen op nationaal en
internationaal niveau toegang moeten verlenen tot de 2 GHz-frequentie aan andere betrouwbare
partijen, zodat er geen risico ontstaat op een mono- of duopolie in heel Europa?

Antwoord 20

Zie hiervoor het antwoord op vraag 2.

Vraag 21

Kunt u deze vragen afzonderlijk van elkaar beantwoorden, nog vóórdat er onomkeerbare
stappen worden gezet door de Europese Commissie?

Antwoord 21

Ja.