Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van lid Dobbe over het bericht dat de gemeente Arnhem bij 3300 inwoners opnieuw gaat bekijken of zij recht blijven hebben op huishoudelijke hulp

Antwoord van Staatssecretaris Maeijer (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen
26 augustus 2024). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2023–2024, nr. 2221.

Vraag 1

Wat is uw reactie op het bericht dat de gemeente Arnhem bij 3.300 inwoners opnieuw
gaat bekijken of zij recht blijven hebben op huishoudelijke hulp?1

Antwoord 1

De situatie die in dit artikel wordt geschetst is herkenbaar. Veel gemeenten en aanbieders
hebben moeite met het organiseren van huishoudelijke hulp en hebben wachtlijsten vanwege
de krappe arbeidsmarkt en een groeiende vraag door de vergrijzing. Dat cliënten op
huishoudelijke hulp moeten wachten vind ik onwenselijk, maar valt helaas ook niet
zomaar op te lossen. In algemene zin is het goed dat gemeenten zoeken naar passende
alternatieven om de mogelijke wachtlijsten binnen de Wmo voorziening huishoudelijke
hulp het hoofd te bieden. Het is aan gemeenten het Wmo-beleid vorm te geven en te
zorgen voor passende ondersteuning binnen de kaders van de wet. Het is aan de gemeenteraad
hierop toe te zien. Ik ga graag met gemeenten, aanbieders en cliënten in gesprek over
knelpunten die zij ervaren bij het bieden van huishoudelijke hulp.

Vraag 2

In hoeverre zijn er zorginhoudelijke redenen om deze mensen, waarvan eerder al bepaald
is dat zij deze hulp nodig hebben, opnieuw te keuren?

Antwoord 2

Veel gemeenten hebben lange wachtlijsten voor huishoudelijke hulp. Mensen die een
Wmo-indicatie voor huishoudelijke hulp hebben ontvangen, bijvoorbeeld omdat zij chronisch
ziek zijn of omdat zij door ouderdom het huishouden niet meer zelf kunnen doen, komen
mogelijk in een kwetsbare positie terecht doordat zij te lang moeten wachten op hulp.
Daarom kijken gemeenten, op het moment dat een indicatie afloopt, kritisch of de huishoudelijke
hulp nog wel nodig is en/of de hulp op een andere manier geboden kan worden. Het is
conform de huidige werkwijze en gedachtegoed van de Wmo 2015 dat gemeenten periodiek
kijken of de geboden ondersteuning nog nodig en/of passend is. Het is primair aan
de gemeenteraad om te controleren of het college het beleid goed uitvoert.

De manier waarop inwoners huishoudelijke ondersteuning toegewezen krijgen verschilt
per zorgvorm. In Arnhem was er voorheen sprake van een «Algemene Voorziening Huishoudelijke
Ondersteuning (AVHO)» en «Maatwerk Voorziening Huishoudelijke Ondersteuning (MV)».
Voor beide ondersteuningsvormen geldt een andere toelatingsprocedure.

De inwoners die opnieuw beoordeeld worden vallen onder de AVHO. De AVHO heeft een
laagdrempelige toegang; inwoners maken telefonisch aanspraak op de huishoudelijke
ondersteuning en krijgen deze toegewezen wanneer ze aan een van de toelatingsnormen
voldoen. Hoewel de aanvragen aan de toegangseisen voldoen, wordt hiermee niet gericht
gestuurd op het bieden van ondersteuning aan de meest kwetsbare inwoners. Door, voor
huishoudelijke hulp, over te gaan van een algemene voorziening naar een maatwerkvoorziening
beoogt de gemeente Arnhem meer hulp en ondersteuning terecht te laten komen bij de
meest kwetsbare inwoners.

De toetsing voor toegang tot de MV is uitgebreider dan de AVHO. Bij de MV vindt er
een keukentafelgesprek met de wijkcoach plaats wanneer een inwoner een aanvraag doet.
Vanuit het zorginhoudelijke perspectief wordt via deze weg de zorgvraag zorgvuldiger
in kaart gebracht dan bij de AVHO. Hierbij wordt ook gekeken naar de mogelijke rol
van het informele netwerk in de ondersteuningsbehoefte. De wijkcoach werkt samen met
de inwoner om de meest passende zorg te bepalen, waarbij ook bredere opties worden
overwogen dan alleen huishoudelijke ondersteuning, zoals voorliggende voorzieningen
of dagbesteding.

Vraag 3

Zijn er redenen om aan te nemen dat de mensen die nu zorg krijgen en een indicatie
hebben deze zorg niet nodig hebben? Zo ja, wat zijn deze redenen precies en op welke
informatie is dit gebaseerd? Bent u bereid om deze onderliggende informatie met de
Kamer te delen?

Antwoord 3

Op voorhand heb ik geen redenen te veronderstellen dat mensen nu zorg en ondersteuning
ontvangen terwijl zij dit niet nodig hebben. Uit de monitor abonnementstarief is wel
gebleken dat vanaf de invoering van dit tarief er een aanzuigende werking is geweest
op Wmo-maatwerkvoorzieningen. Het beroep op de Wmo 2015 voor met name huishoudelijke
hulp is de afgelopen jaren dan ook sterk gestegen. Daarbij is de procentuele stijging
onder mensen met een midden- of hoger inkomen het sterkst geweest. Hierdoor is in
de afgelopen jaren een (forse) groei zichtbaar geweest van het aantal afgegeven indicaties
voor de huishoudelijke hulp.2 Het abonnementstarief draagt, naast de krappe arbeidsmarkt in huishoudelijk personeel
en de groeiende vraag als gevolg van de vergrijzing, ook bij aan het oplopen van de
wachtlijsten bij gemeenten. Mede hierdoor moeten gemeenten kritisch kijken naar de
ondersteuning die nodig is en/of kijken zij of deze ook op een andere manier georganiseerd
kan worden.

Bij de gemeente Arnhem speelde vooral dat er veel signalen binnenkwamen dat inwoners
onterecht gebruik maakte van AVHO. Voor AVHO geldt dat er geen individuele zorgindicatie
met onderzoek naar de zorgbehoefte nodig was zoals dat wel het geval is bij een maatwerkvoorziening.
Daarom wordt daar nu ingezet op een overgang naar maatwerkvoorziening om meer capaciteit
beschikbaar te krijgen voor de meest kwetsbare inwoners.

Vraag 4

Hoe verhoudt dit besluit zich tot de zorgplicht van gemeenten?

Antwoord 4

Uitgangspunt is dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor het bieden van passende ondersteuning
aan mensen die niet op eigen kracht of met behulp van hun omgeving kunnen participeren
in de samenleving. De Wmo (2015) verplicht gemeenten om passende ondersteuning te
bieden aan inwoners die dat nodig hebben. Met de overstap van huishoudelijke hulp
als algemene voorziening naar een maatwerkvoorziening wordt de zorg afgestemd op de
individuele zorgvraag van de cliënt en kijkt de gemeente naar passend aanbod, die
voldoet aan de zorgbehoefte van haar inwoners. Ik heb geen signalen dat er gemeenten
zijn die hun zorgplicht onvoldoende naleven. Het is primair aan de gemeenteraad hierop
toe te zien. Zoals eerder aangegeven ga ik graag met betrokkenen in gesprek over eventuele
knelpunten die zij ervaren in relatie tot huishoudelijke hulp.

Vraag 5

In hoeverre spelen financiële overwegingen mee bij dit besluit?

Antwoord 5

De gemeente Arnhem is als autonome bestuurslaag zelf verantwoordelijk voor de financiële
positie en adequate uitvoering van de taken en verantwoordelijkheden die op haar rusten.
Desgevraagd geeft de gemeente Arnhem aan dat de overstap naar maatwerkvoorzieningen
niet vanuit financiële overwegingen is geweest maar dat het hier gaat om een herverdelingsvraagstuk.
Met de ambitie om de beschikbare capaciteit eerlijker te verdelen en de ondersteuning
te geven daar waar deze het hardst nodig is. De vrijgekomen capaciteit zal dus worden
opgevuld met de mensen die met hoge prioriteit op de wachtlijst staan.

Vraag 6

Welke rol speelt de dreigende megakorting op het gemeentefonds in 2026 (het ravijnjaar)
hierbij?

Antwoord 6

Met de maatregelen die bij de Voorjaarsnota 2024 zijn aangekondigd is in mijn optiek
geen sprake van een «megakorting.» Gemeenten ontvangen vanaf 2026 extra middelen,
oplopend tot een plus van (structureel) ongeveer 1 miljard euro per jaar vanaf 2029.
De afspraken die dit voorjaar tussen het Rijk en gemeenten zijn gemaakt dragen bij
aan een meer stabiele financiering van medeoverheden.

Vraag 7

Welke alternatieven zijn er om de wachtlijsten in de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo) 2015 terug te brengen, anders dan door een deel van de huidige gebruikers hun
aanspraak af te pakken?

Antwoord 7

Het is van belang kwetsbare burgers de ondersteuning ontvangen die zij nodig hebben.
Door de oplopende wachtlijsten moeten zij nu soms langer wachten dan wenselijk is.
Dit hangt samen met de invoering van het abonnementstarief (per 2019). Daarmee is
het beroep op de Wmo 2015, met name voor hulp bij het huishouden, fors en structureel
toegenomen. Dit heeft geleid tot hogere kosten voor gemeenten en langere wachtlijsten.
Mijn ambtsvoorganger heeft een wetsvoorstel opgesteld om de inkomens- en vermogensafhankelijke
eigen bijdrage te herintroduceren voor zorg en ondersteuning in de Wmo 2015. Hiermee
wordt een financiële bijdrage aan de burger gevraagd die past bij de eigen financiële
draagkracht. Dit is een alternatief waardoor de druk op beschikbaarheid van de voorzieningen
in het kader van de Wmo 2015 naar verwachting wordt verminderd. Het wetsvoorstel is
voor advies aan de Raad van State aangeboden.

Daarnaast werkt VWS samen met de VNG en gemeenten aan een brede houdbaarheidsstudie
van de Wmo 2015. We zien dat de ontwikkelingen ten aanzien van de arbeidsmarkt, de
(dubbele) vergrijzing, het langer thuis wonen en digitalisering van zorg en ondersteuning,
impact hebben op de ondersteuning die gemeenten bieden in het kader van de Wmo 2015.
Het is echter nog niet duidelijk hoe deze ontwikkelingen zich precies gaan vertalen
in het gebruik voor de komende jaren en welke impact dit heeft op de houdbaarheid
van het stelsel. Daarom worden verschillende onderzoeken uitgevoerd die hier meer
inzicht in moeten geven. Dit leidt mogelijk ook tot alternatieven om de wachtlijsten
in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 terug te brengen. De Tweede Kamer
wordt over de voortgang van het houdbaarheidsonderzoek in het najaar 2024 geïnformeerd.

Vraag 8

Is bij het aanpakken van de wachtlijsten ook gekeken naar het aanpakken van de winsten
van zorgaanbieders in de Wmo en het vervangen van het huidige systeem van aanbestedingen?

Antwoord 8

Het is primair aan gemeenten het Wmo (inkoop)beleid vorm te geven en te zorgen voor
passende ondersteuning binnen de kaders van de wet. Daaronder valt ook de aanpak van
buitenproportionele winsten. Daarbij moet de gemeente wel rekening houden met het
feit dat een aanbieder van huishoudelijke hulp winst mag maken in het Nederlandse
stelsel en ook winst nodig heeft om onder andere te zorgen voor een goede bedrijfsvoering,
te investeren in de ontwikkeling van medewerkers en te investeren in de kwaliteit
van ondersteuning.

Er is geen algemene wettelijke verplichting om ondersteuning in het sociaal domein
aan te besteden. De gemeente kan er namelijk ook voor kiezen de huishoudelijke hulp
zelf uit te voeren (inbesteden) of de voorziening te financieren en organiseren via
open house of subsidie. Per gemeente kan de aard en de omvang van de ondersteuning
en (schaarste op) de (arbeids)marktsituatie verschillen en kan een andere keuze worden gemaakt. Als de gemeente
kiest voor aanbesteden dan moeten ook de aanbestedingsregels worden gevolgd. Het huidige
palet aan keuzes zorgt ervoor dat een passend ondersteuningslandschap kan ontstaan.
Gelet op de diversiteit in keuzes is er vooralsnog geen aanleiding geweest om het
huidige systeem van aanbesteden te vervangen.3

De gemeenten worden op het gebied van inkoop in het sociaal domein ondersteund door
het ketenbureau i-Sociaal Domein. Het ketenbureau i-Sociaal Domein ontwikkelt op dit
moment – samen met gemeenten en aanbieders – landelijke standaarden voor de overeenkomsten
en de inkoopdocumenten voor maatwerkvoorzieningen. Daarin worden onder meer ook bepalingen
opgenomen op het gebied wachttijden.

Vraag 9

Zijn er meer gemeenten die dergelijke besluiten hebben genomen of dit overwegen?

Antwoord 9

In veel regio’s kijken gemeenten en aanbieders samen naar passende alternatieven om
huishoudelijke hulp te organiseren, bijvoorbeeld door een aangepaste indicatiestelling
zoals in de geschetste situatie. Ik heb geen overzicht van gemeenten die een dergelijke
besluit hebben genomen of dit voornemens zijn te doen, wel blijf ik de ontwikkelingen
rondom huishoudelijke hulp met interesse volgen en ga zo nodig in gesprek met gemeenten,
cliëntorganisaties en aanbieders over eventuele kansen en knelpunten.

Vraag 10

Wat zal dit besluit naar verwachting voor gevolgen hebben voor de druk op mantelzorgers?

Antwoord 10

Bij het verstrekken van ondersteuning in het kader van de Wmo 2015 dienen gemeenten
mee te wegen wat iemand nog zelf kan en wat het sociale netwerk wel en niet kan opvangen.
De gemeente Arnhem geeft aan dat bij het besluit over te stappen naar maatwerkvoorzieningen
de wijkcoach een zorgvuldige beoordeling maakt tijdens het keukentafelgesprek en kijkt
welke taken realistisch en verantwoord zijn voor mantelzorgers, zonder hen te overbelasten.
Aanvullende ondersteuning vanuit de sociale basis, zoals buurtinitiatieven en vrijwilligersorganisaties,
kunnen daarnaast helpen om de druk op mantelzorgers te verminderen. Als mantelzorg
geen haalbare optie is of het besluit van de gemeente Arnhem voor onevenredige belasting
van mantelzorger veroorzaakt, zal de gemeente alternatieve oplossingen dienen aan
te bieden.

Vraag 11

Welke garantie is er dat mensen niet in de knel komen door dit besluit en op basis
waarvan kan deze garantie worden gegeven? Indien deze niet kan worden gegeven, bent
u dan bereid om met deze gemeente in gesprek te gaan zodat de kwaliteit van zorg gegarandeerd
blijft?

Antwoord 11

Het is voor mij van belang dat mensen die dit nodig hebben toegang hebben tot huishoudelijke
ondersteuning. Daarom is contact geweest met de gemeente Arnhem over de totstandkoming
en de impact van het besluit. De gemeente Arnhem geeft aan de overgang naar maatwerkvoorzieningen
uiterst zorgvuldig te laten verlopen, met een centrale rol voor de wijkcoach. Door
de individuele benadering waarbij de specifieke zorgbehoefte van de inwoners opnieuw
wordt beoordeeld, wordt gezocht naar de meest passende ondersteuning voor haar inwoners.
Hierbij wordt ook nauw samengewerkt met de zorgaanbieders. Inwoners worden tijdig
geïnformeerd over de afloop van hun huidige overeenkomst, zodat zij op tijd een aanvraag
kunnen indienen voor een maatwerkvoorziening. Hierna wordt er een keukentafelgesprek
ingepland om de zorgbehoefte zorgvuldig in kaart te brengen.

Daarnaast is er vanuit de sociaal wijkteams een speciaal team ingericht waar inwoners
terecht kunnen met vragen. Dit team staat paraat voor telefonische ondersteuning bij
het invullen van de maatwerkaanvragen en helpt inwoners door het proces. Door deze
uitgebreide aanpak streeft de gemeente Arnhem erna dat geen enkele inwoner in de knel
komt door de overgang.

Zoals ik bij de beantwoording van vraag 4 heb aangegeven zijn gemeenten verantwoordelijk
voor het bieden van passende ondersteuning aan mensen die niet op eigen kracht of
met behulp van hun omgeving kunnen participeren in de samenleving. Het is primair
aan de gemeenteraad hierop toe te zien. Als mensen het niet eens zijn met de ondersteuning
die wordt geboden zijn er mogelijkheden voor bezwaar en beroep. Als Staatssecretaris
VWS kan ik beperkt sturen op lokale implementatie maar volg ik wel actief de relevante
ontwikkelingen ten aanzien van huishoudelijke hulp.

Vraag 12

Welke signalen heeft u van andere gemeenten die bezuinigen of voorsorteren op bezuinigingen
op de Wmo? Kunt u deze signalen en uw reactie daarop met ons delen?

Antwoord 12

De VNG geeft aan dat het in deze en vergelijkbare situaties bij gemeenten niet gaat
om een bezuinigingsmaatregel op de Wmo voorziening huishoudelijke hulp. Wel zien zij
dat er sprake is van onzekerheid van gemeenten over hun structurele financiering en
gemeenten die daardoor overwegen te bezuinigen. VWS en de VNG beschikken niet over
een overzicht van gemeenten die voornemens zijn dit te gaan doen. Er zijn derhalve
ook geen aanwijzingen dat deze mogelijke bezuinigingen zijn gericht op de huishoudelijke
hulp.

Vraag 13

Bent u bereid deze vragen één voor één te beantwoorden?

Antwoord 13

Ja.