Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Ceder over het artikel ‘In de schulden na een erfenis: ‘Ik kreeg dit ineens op mijn bord’’

Antwoord van Staatssecretaris Coenradie (Justitie en Veiligheid), mede namens de Minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (ontvangen 18 juli 2024). Zie ook Aanhangsel
Handelingen, vergaderjaar 2023–2024, nr. 2073.

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «In de schulden na een erfenis: «Ik kreeg dit ineens
op mijn bord»»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Hoe beoordeelt u het verschil tussen overheidsinstellingen hoe zij omgaan met de inning
van schulden bij erfgenamen? Acht u het verklaar- en uitlegbaar dat uitvoeringsorganisaties
van het Rijk, zoals het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en de Sociale
Verzekeringsbank (SVB), schulden die ontstaan zijn voor het overlijden int bij erfgenamen,
terwijl andere onderdelen van de overheid, zoals sommige gemeenten, dergelijke schulden
niet int bij erfgenamen?

Antwoord 2

In de sociale zekerheid is het uitgangspunt dat in beginsel moet worden terugbetaald
wat door een uitkeringsgerechtigde te veel of ten onrechte aan uitkering is ontvangen.
Dit vindt de samenleving ook belangrijk, zo blijkt uit burgerperspectiefonderzoeken
naar handhaving in de sociale zekerheid.2 Om deze reden zijn UWV en de SVB op grond van de wetten die zij uitvoeren verplicht
om de te veel of ten onrechte ontvangen uitkering bij de uitkeringsgerechtigde of,
na diens overlijden, bij de erfgenamen terug te vorderen. Ook gemeenten vorderen schulden
in beginsel terug. Gemeenten hebben als decentrale overheden op sommige vlakken meer
beleidsruimte bij het terug- en invorderen van schulden, omdat gemeenten zelf financieel
verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van de Participatiewet, de uitkering voor
oudere werklozen op grond van de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte
werkloze werknemers (IOAW) en de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte
gewezen zelfstandigen (IOAZ) en het innen van gemeentelijke belastingen.

Afhankelijk van de individuele situatie hebben UWV en de SVB voor het terugbetalen
van de te veel of ten onrechte ontvangen uitkering de mogelijkheid om maatwerk te
bieden, bijvoorbeeld door een persoonlijke betalingsregeling te treffen of door de
vordering te matigen of in schrijnende gevallen kwijt te schelden. Wanneer UWV of
de SVB een openstaande schuld terugvordert, wordt altijd de beslagvrije voet toegepast.
Hiermee wordt voorkomen dat een erfgenaam onder het bestaansminimum terechtkomt.

Vraag 3

Zou uniform beleid tussen Rijk, uitvoeringsorganisaties en gemeenten voor de inning
van schulden bij erfgenamen, ontstaan voor overlijden, wenselijk zijn? Zo ja, bent
u bereid hier stappen toe te zetten? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 3

Er speelt momenteel veel op het gebied van schulden. Zo wordt er gewerkt aan de Clustering
Rijksincasso waarbij onder andere wordt gekeken naar het verbeteren van de dienstverlening
en het voorkomen van problematische schulden.3 Onlangs is een contourenschets opgeleverd met verschillende denkrichtingen voor het
verbeteren van de civiele invordering4 en ook is het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) problematische schulden
net afgerond.5 Deze verschillende maatregelen hebben een sterke samenhang waardoor ze ook gevolgen
hebben voor het inningsproces. Een kabinetsreactie op het IBO problematische schulden
volgt nog. Vervolgens zal uw Kamer worden geïnformeerd of uniform beleid voor de inning
van schulden bij erfgenamen wenselijk is.

Vraag 4

Zijn er gegevens bekend hoe groot de omvang is van schulden, ontstaan voor overlijden,
die door de Belastingdienst bij erfgenamen worden geïnd?

Antwoord 4

Eventuele belastingschulden van de erflater maken, net als andere bezittingen en schulden,
deel uit van de nalatenschap. De Belastingdienst heeft geen inzicht in de omvang van
belastingschulden, ontstaan voor overlijden, die bij erfgenamen worden geïnd.

Vraag 5

Erkent u dat er in de huidige praktijk veel erfenissen onbewust zuiver worden aanvaard
doordat veel mensen onbekend zijn welke handelingen al worden gezien als zuiver aanvaarden?
Is dit in uw ogen wenselijk?

Antwoord 5

Ik heb niet in beeld hoe vaak het voorkomt dat erfgenamen een nalatenschap onbewust
zuiver aanvaarden. Van het aantal erfgenamen dat zuiver aanvaardt, bestaat geen registratie.
Na het openvallen van een nalatenschap kunnen erfgenamen deze aanvaarden of verwerpen.
Willen de erfgenamen de nalatenschap aanvaarden, dan kunnen zij kiezen om dat zuiver
te doen of onder het voorrecht van boedelbeschrijving (beneficiair). Het is niet de
bedoeling dat, en ik vind het ook onwenselijk als, erfgenamen een nalatenschap onbewust
zuiver aanvaarden. Een erfgenaam wordt dan immers onbewust met zijn eigen vermogen
aansprakelijk voor de schulden van de erflater als het nalatenschapsvermogen ontoereikend
is om deze schulden te voldoen.

Om te voorkomen dat erfgenamen door hun gedragingen een nalatenschap onbewust zuiver
aanvaarden, zijn met de Wet bescherming erfgenamen tegen schulden de gedragingen die
tot een zuivere aanvaarding van de nalatenschap leiden, verduidelijkt en beperkt.6 Zo is in de wet omschreven in welke gevallen een erfgenaam «zich ondubbelzinnig en
zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt». Deze nadere
duiding houdt tevens een beperking in van het soort gedragingen dat leidt tot zuivere
aanvaarding van een nalatenschap. Alleen de gedragingen die leiden tot benadeling
van schuldeisers hebben zuivere aanvaarding van een nalatenschap tot gevolg. Het gaat
dan om beschikkingshandelingen door goederen van de nalatenschap te vervreemden, bezwaren
of op andere wijze aan het verhaal van schuldeisers te onttrekken. Van deze handelingen
waarbij een erfgenaam «als heer en meester» vrij beschikt over de goederen van de
nalatenschap alsof hij daarvan al eigenaar is geworden, kan niet worden aangenomen
dat deze onbewust worden verricht. Voor alle gedragingen die worden verricht in het
kader van een goed beheer van de nalatenschap en die niet leiden tot het onttrekken
van goederen aan het verhaal van schuldeisers, geldt dat geen sprake is van een gedraging
die zuivere aanvaarding tot gevolg heeft.

Vraag 6

Erkent u dat het beneficiair aanvaarden van erfenissen bij velen in de samenleving
onbekend is? Welke maatregelen kunnen genomen worden om deze manier van het aanvaarden
van erfenissen meer bekend te maken? In hoeverre is de wijze waarop iemand een erfenis
beneficiair kan aanvaarden (via de rechtbank inclusief rechtbankkosten) nu een drempel
voor mensen om een erfenis beneficiair te aanvaarden?

Antwoord 6

Ik heb geen informatie over hoeveel mensen bekend zijn met de mogelijke wijzen van
aanvaarden van een nalatenschap. De keuzemogelijkheid voor zuivere of beneficiaire
aanvaarding komt pas aan de orde na het overlijden, wanneer de nalatenschap openvalt.
Op dat moment moeten de nabestaanden een aantal zaken regelen waarmee niet iedereen
direct bekend zal zijn. Dat kan ook gelden voor de wijze waarop de nalatenschap kan
worden aanvaard en de wijze van afwikkeling ervan.

Op de website van de rijksoverheid staat veel informatie over het verkrijgen van een
nalatenschap en wordt uitdrukkelijk gewezen op de mogelijke wijzen van aanvaarden
van de nalatenschap en op de gevolgen van zuivere aanvaarding.7 Met deze voorlichting wordt getracht (toekomstige) erfgenamen meer van de risico’s
te doordringen, zodat zij weloverwogen kunnen beslissen of zij een nalatenschap zuiver
willen aanvaarden of niet. Ook op andere websites, zoals die van Erfwijzer.nl, de
Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB), notariskantoren en banken, wordt gewezen
op de juridische gevolgen van het openvallen van een nalatenschap.

De keuze voor beneficiaire aanvaarding van een nalatenschap wordt gemaakt door het
afleggen van een verklaring bij de griffie van de rechtbank binnen het rechtsgebied
van de laatste woonplaats van de erflater. De verklaring wordt vervolgens ingeschreven
in het boedelregister. Het griffierecht dat hiervoor wordt geheven, bedraagt nu 155
euro. Dit is een bijdrage ter vergoeding van de werkzaamheden van de griffie van de
rechtbank en van de toezichthoudende taken van de kantonrechter in de wettelijke vereffeningsprocedure
die volgt op beneficiaire aanvaarding van een nalatenschap. De kosten van het griffierecht
kunnen worden beperkt als er meerdere erfgenamen zijn die beneficiair willen aanvaarden.
Erfgenamen kunnen de verklaring dan samen afleggen en de verschuldigde kosten van
het griffierecht delen. Voor erfgenamen met een inkomen onder de toevoegingsgrens
op grond van de Wet op de rechtsbijstand bestaat een vrijstelling van de heffing van
het griffierecht. Tegenover het verschuldigde griffierecht voor het afleggen van de
verklaring van beneficiaire aanvaarding staat de zekerheid dat het eigen vermogen
is afgeschermd tegen schuldeisers van de nalatenschap met vorderingen op de nalatenschap
die vaak een veelvoud van het verschuldigde griffierecht bedragen.

Vraag 7

Deelt u de mening dat het beneficiair aanvaarden van erfenissen in principe de standaard
zou moeten worden? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 7

Bij de voorbereiding en behandeling van de Wet bescherming erfgenamen tegen schulden
is de mogelijkheid van standaard beneficiaire aanvaarding nadrukkelijk ter sprake
gekomen, maar is daar na een weging van voor- en tegenargumenten niet voor gekozen.

Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek bleek dat het merendeel van
alle nalatenschappen een positief saldo heeft. Ook nu nog steeds zijn veruit de meeste
nalatenschappen positief.8 Daarmee zou standaard beneficiaire aanvaarding leiden tot een onevenredige belasting
van het merendeel van erfgenamen omdat slechts een kleine groep erfgenamen aanvullende
bescherming nodig heeft tegen schulden van de nalatenschap. Een stelsel van standaard
beneficiaire aanvaarding betekent immers dat alle erfgenamen in beginsel verplicht
worden om de nalatenschap volgens de wettelijke vereffeningsprocedures onder toezicht
van de kantonrechter te vereffenen. Dit zou mogelijk tot gevolg hebben dat in veel,
ook positieve, nalatenschappen erfgenamen de nalatenschap niet meer onderling kunnen
afwikkelen, maar dit standaard via een gerechtelijke procedure moeten doen met extra
kosten en administratieve lasten. Ook zou dit een toename van de werklast van kantonrechters
met zich brengen. Zuivere aanvaarding zorgt ervoor dat erfgenamen de nalatenschap
naar eigen inzicht en zonder overheidsbemoeienis kunnen afwikkelen. Zij hoeven daarbij
niet aan bepaalde formaliteiten te voldoen, waardoor de kosten van vereffening niet
onnodig toenemen. Het huidige stelsel hanteert daarmee het uitgangspunt dat de wet
een algemene regeling geeft voor de meest voorkomende gevallen met de minste lasten,
maar rekening houdt met de uitzonderingen waarin erfgenamen ervoor kunnen kiezen om
een nalatenschap beneficiair te aanvaarden.