Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Boswijk over de vervolging van enkele hulpverleners in Letland

Antwoord van Minister Bruins Slot (Buitenlandse Zaken) (ontvangen 29 april 2024).

Vraag 1

Klopt het dat in Letland het onderscheid tussen hulpverlener en mensensmokkelaar minder
duidelijk is vastgelegd dan in Nederland? Klopt het dat daardoor hulpverleners die
in Letland hulpverlenen aan vluchtelingen aldaar vervolgd kunnen worden?1

Antwoord 1

Het Letse strafrecht kent geen speciale status voor hulpverleners. Mensen die irreguliere
migranten assisteren in illegaal oversteken van landsgrenzen kunnen daarvoor berecht
worden volgens het Letse strafrecht. Op 20 oktober 2023 zijn de straffen hiervoor
aangescherpt, en kunnen variëren van 2 tot 8 jaar.

Ook in Nederland is het onderscheid tussen hulpverlener en mensensmokkelaar niet expliciet
in de strafbepaling van mensensmokkel (artikel 197a van het Wetboek van Strafrecht)
vastgelegd.

Het kabinet is daarmee niet voor het strafbaar stellen van hulp aan mensen in nood
door organisaties, maar wil de strafrechtelijke aansprakelijkheid niet principieel
expliciet bij wet uitsluiten.

Tenslotte hangt het van de individuele omstandigheden van een geval af of vervolging
aangewezen is. Indien in voorkomend geval wordt vastgesteld dat de betrokkene heeft
gehandeld op humanitaire gronden kan worden besloten om niet over te gaan tot strafvervolging.
Uit rechtspraak van de Hoge Raad volgt dat humanitaire hulpverlenging onder omstandigheden
op grond van een algemene strafuitsluitingsgrond in de weg kan staan aan de strafbaarheid
van de in artikel 197a Sr omschreven mensensmokkel of van de dader daarvan. De Hoge
Raad wijst, mede op grond van de wetsgeschiedenis, op situaties waarin een beroep
op een dergelijke strafuitsluitingsgrond kan worden aanvaard, in het bijzonder op
«gevallen van humanitaire bijstand zonder enig oogmerk van eigen bevoordeling aan
een vreemdeling van wie aannemelijk is dat hij in een zijn leven of veiligheid bedreigende
noodsituatie verkeert en aan wie bij zijn vlucht redelijkerwijze niet op andere wijze
hulp kan worden geboden dan door hem wederrechtelijk over de grens met Nederland te
brengen of in Nederland verder te brengen» (ECLI:NL:HR:2017:888).

Vraag 2

Bent u ervan op de hoogte dat de Commissaris voor de Rechten van de Mens van de Raad
van Europa vorig jaar protest heeft aangetekend tegen het feit dat individuen en organisaties
die vitale hulp aan vluchtelingen bieden worden gecriminaliseerd in Letland?2

Antwoord 2

Ik ben bekend met de brief van de Commissaris voor de Rechten van de Mens aan de voormalig
Minister van Binnenlandse Zaken van Letland, Māris Kučinskis. In deze brief, d.d.
27 januari 2023, uitte de Commissaris haar zorgen over het strafrechtelijk onderzoek
dat destijds is gestart naar twee medewerkers van de Letse NGO «I want to help refugees». Het onderzoek naar een van de medewerkers is inmiddels gestaakt. Het andere onderzoek
loopt nog en is overgedragen aan de Letse rechter. Bij een rechtszaak in een andere
EU-lidstaat is het oordeel aan de desbetreffende rechter. Nederland mengt zich niet
in de rechtsgang van andere landen.

Vraag 3

Kunt u uiteenzetten wat de status van deze kritiek van de Commissaris voor de Rechten
van de Mens is en hoe de regering van Letland met deze kritiek tot nu toe om is gegaan?

Antwoord 3

Op 3 februari 2023 heeft de voormalig Letse Minister van Binnenlandse Zaken een reactie
gestuurd op de brief van de Mensenrechtencommissaris.3 In deze brief beargumenteert de Minister dat de kritiek van de Mensenrechtencommissaris
in Letse ogen niet gegrond is. Zo stelt hij dat de Letse regering handelt (ook t.a.v.
voorgestelde wetsamendementen) in volledige overeenstemming met de rechten en plichten
van een staat, het beginsel van non-refoulement en met in achtneming van mensenrechten
(bijvoorbeeld met betrekking tot de gezondheid van individuen en medische hulp).

Op 21 juni 2023 bracht de Mensenrechtencommissaris een verklaring4 uit, waarin ze haar zorgen uitte over de amendementen, omdat ze in de praktijk zouden
leiden tot het legaliseren van pushbacks en mishandeling van personen die internationale
bescherming nodig hebben. De Mensenrechtencommissaris deed daarbij een oproep om de
amendementen te verwerpen. Het Lets parlement heeft op 12 oktober 2023 de amendementen
aangenomen. De Mensenrechtencommissaris heeft hier geen reactie op geleverd.

Vraag 4

Bent u ervan op de hoogte dat momenteel ook twee Nederlanders in Letland vervolgd
worden voor het helpen van een groep vluchtelingen?5

Antwoord 4

Het ministerie is met de zaak van beide Nederlanders bekend, volgt deze nauwgezet
en verleent waar gevraagd en mogelijk consulaire bijstand.

Vraag 5 en 6

Heeft u of heeft enige andere Nederlandse organisatie voor zover u weet contact met
de in vraag 4 genoemde Nederlanders en/of met de Letse autoriteiten over deze zaak?

Welke mogelijkheden zijn er om eventueel ondersteuning te bieden aan de in vraag 4
genoemde Nederlanders? Bent u bereid hen voor zover mogelijk deze ondersteuning te
bieden? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 5 en 6

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken verleent de twee Nederlanders consulaire bijstand.
Medewerkers van de Nederlandse ambassade hebben contact gehad met betrokkenen en er
is regelmatig contact geweest met familie van betrokkenen. In het kader van de consulaire
bijstand aan betrokkenen heeft de Nederlandse ambassade in Riga gedurende de periode
van detentie meermaals contact gehad met de Letse autoriteiten. Daarbij dient rekening
gehouden te worden met het gegeven dat Nederland zich niet mag en kan mengen in de
strafrechtsgang van een Nederlandse burger in een andere staat.

Met het oog op privacy van de betrokkenen deelt het ministerie geen informatie over
consulaire zaken met derden. Het staat de betrokkenen vrij om andere (Nederlandse)
organisaties te informeren over hun zaak en desgewenst te betrekken.