Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Stultiens over te hoge boetes voor studentenreisproducten.

Antwoord van Minister Dijkgraaf (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap), mede namens de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat (ontvangen 16 april 2024). Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2023–2024, nr. 1266.

Vraag 1

Kent u het bericht dat naar het oordeel van de Rechtbank Den Haag DUO onvoldoende
actie onderneemt om te voorkomen dat oud-studenten onnodig een hoge openbaar vervoer(ov)-schuld
opbouwen wegens het niet-tijdig stopzetten van hun studentenreisproduct?

Zo ja, wat vindt u van dit bericht?1
2

Antwoord 1

Ja, ik ben bekend met dit bericht. DUO is in hoger beroep gegaan tegen deze uitspraak.
Ik kan niet reageren op een lopende rechtszaak.

Het kan voorkomen dat oud-studenten een ov-boete opgelegd krijgen wegens het niet-tijdig
stopzetten van, en reizen met, hun studentenreisproduct. Als een student rond 1 september,
het begin van het nieuwe studiejaar, niet meldt dat deze is gestopt met studeren,
lopen de studiefinanciering, waaronder het reisrecht, door.3 Ook kan het voorkomen dat onderwijsinstellingen hun administratie nog niet volledig
hebben bijgewerkt. DUO controleert de inschrijvingen daarom 70 dagen na aanvang van
het studiejaar.4 Als vervolgens (achteraf) blijkt dat er geen inschrijving is en er wel (onrechtmatig)
is gereisd met het reisproduct, dan krijgt de student over die periode waarin is gereisd
een of meerdere zogenoemde ov-boetes opgelegd.5 Bij deze beschikking legt DUO ook uit hoe meer boetes kunnen worden voorkomen.

DUO informeert studenten jaarlijks rond oktober over het belang van het controleren
van hun inschrijving. Studenten weten dat de inschrijving van een opleiding een voorwaarde
is om studiefinanciering te ontvangen. Een student heeft dus de mogelijkheid om te
weten dat er een risico ontstaat op ov-boetes als de student niet bij DUO aangeeft
dat deze is gestopt met studeren en studiefinanciering (waaronder het reisrecht) laat
doorlopen, terwijl er geen inschrijving meer is. Als de student ervoor kiest om vervolgens
toch te reizen, wordt een ov-boete opgelegd. Ook stuurt DUO in augustus een bericht
aan studenten in het hbo en wo die in augustus en september een toekenning van de
studiefinanciering hebben maar van wie de instelling nog niet aan DUO heeft doorgegeven
dat de student is ingeschreven voor het aankomende studiejaar. Deze studenten worden
erop gewezen dat de studiefinanciering en het reisrecht uiterlijk 1 september moeten
worden stopgezet als zij stoppen met de studie. Deze «attentiemail» wordt alleen toegestuurd
aan studenten die in Mijn DUO hebben aangegeven deze mails te willen ontvangen. DUO
en Studielink wijzen de student bij een uitschrijving ook altijd op de gevolgen daarvan
voor hun studiefinanciering en het reisrecht.

Vraag 2

Waarom is het, ondanks een eerdere belofte, nog steeds niet mogelijk om een studentenreisproduct
automatisch te stoppen als het recht op zo’n reisproduct is vervallen?6

Antwoord 2

De afgelopen jaren heb ik samen met de ov-bedrijven verschillende maatregelen genomen
om het aantal ov-boetes te terug te dringen.7 Een belangrijke maatregel is het gebruik van de zogenaamde blacklist: wanneer het
reisrecht is vervallen, laat DUO dit na 30 dagen aan de ov-bedrijven weten, zodat
het desbetreffende OV-chipkaartnummer direct op de blacklist geplaatst wordt. Wanneer
een student incheckt en de OV-chipkaartapparatuur ziet dat een kaart op de blacklist
staat, dan wordt het studentenreisproduct, afhankelijk van modaliteit en apparatuur,
direct geblokkeerd. Het is dan niet meer mogelijk om te reizen.8

Zoals in de vorige alinea aangegeven, hanteert DUO dus een vertraging van 30 dagen
voordat aan de ov-bedrijven wordt doorgegeven dat het reisrecht is vervallen. De reden
hiervoor is dat het regelmatig voorkomt dat studenten wisselen van opleiding, bijvoorbeeld
wanneer zij doorstromen van het mbo naar het hbo en dit enige administratieve verwerkingstijd
nodig heeft. Hierdoor wordt voorkomen dat een student zijn reisproduct niet meer kan
gebruiken, terwijl er enkel sprake is van een overbruggingsperiode tussen twee opleidingen.
Deze termijn van 30 dagen is dus bedoeld om ongewenste effecten voor studenten te
voorkomen als een student wel doorstudeert, maar kan wel leiden tot ov-boetes indien
het reisrecht daadwerkelijk vervalt en de student niet tijdig zijn reisproduct stopzet,
maar er wel mee reist. De student houdt zelf de verantwoordelijkheid om dan het reisproduct
stop te zetten.9 Aanpassing van deze termijn kan dus zowel voordelen als nadelen hebben. Ik wil in
gesprek gaan met studenten over dit dilemma, waarbij de uitvoerbaarheid van eventuele
aanpassingen een aandachtpunt is.

Daarbij is van belang dat het betalen in het openbaar vervoer verandert voor studenten
medio 2025. In- en uitchecken kan bij het reizen op saldo inmiddels ook met een betaalpas
of creditcard (OVpay). Voor een afgekocht reisrecht, zoals het studentenreisproduct,
krijgt de OV-chipkaart een opvolger: de OV-pas (onderdeel van OVpay). Zoals aangegeven
in de memorie van toelichting bij de wijziging van de WSF 2000 in verband met de invoering
van nieuwe betaalmethoden in het ov, heeft dit ook gevolgen voor studenten.10 De drager van hun reisproduct zal namelijk veranderen: zij kunnen in de toekomst
een OV-pas in fysieke vorm of een mobiele telefoon met daarop een digitale pas gebruiken.

De techniek achter OVpay is anders dan die achter de OV-chipkaart: bij de OV- chipkaart
staat de informatie op de kaart; bij de OV-pas in een (online) account.11 Het grootste voordeel hiervan is dat RSR het studentenreisproduct direct zal verwijderen
zodra het signaal van DUO binnen is, in plaats van het plaatsen op de blacklist.12 Ook kan de student het reisproduct straks zelf activeren en stopzetten via studentenreisproduct.nl.13 De student hoeft daarna niets meer te doen. Dit is een belangrijk verschil ten opzichte
van de OV-chipkaart, waarbij het reisproduct alleen stopgezet kan worden bij een fysieke
ophaalautomaat door de student. Dit laat onverlet dat het risico op een ov-boete blijft
bestaan als studenten na hun uitschrijving niet doorstuderen, maar wel reizen met
hun reisproduct. Dit geldt ook als studenten zich bij de start van het studiejaar
niet opnieuw hebben ingeschreven bij hun instelling. Pas na controle door DUO op het
recht op studiefinanciering kan DUO hierop reageren.

Vraag 3

Bent u het ermee eens dat uit deze rechterlijke uitspraak moet worden afgeleid dat
studenten door de handelwijze van DUO waarschijnlijk jarenlang ten onrechte extra
boetes hebben gekregen? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 3

Zoals ik in antwoord 1 heb aangegeven, kan ik niet reageren op deze zaak. Ik verwijs
u ook naar de beschrijving van de algemene werkwijze van DUO bij in- en uitschrijvingen
en de gevolgen daarvan voor studiefinanciering en reisrecht.

Vraag 4

Kunt u een overzicht geven van de aan oud-studenten opgelegde boetes over de afgelopen
tien jaar? En kunt u in dit overzicht de omvang aangeven van de waarschijnlijk ten
onrechte geïnde boetes?

Antwoord 4

Ik heb aan DUO gevraagd om een overzicht te geven van het totaalbedrag aan (per saldo)
opgelegde ov-boetes in de periode 2013–2023. Dit overzicht is weergegeven in onderstaande
tabel. Op dit moment kan ik niet spreken over onterecht geïnde boetes, omdat deze
rechtszaak nog loopt en de rechter een uitspraak moet doen in het hoger beroep.

Jaar

Totaalbedrag aan (per saldo) opgelegde ov-boetes

2013

€ 54,6 miljoen

2014

€ 52,6 miljoen

2015

€ 45,0 miljoen

2016

€ 40,7 miljoen

2017

€ 36,5 miljoen

2018

€ 32,8 miljoen

2019

€ 12,2 miljoen

2020

€ 6,5 miljoen

2021

€ 5,0 miljoen

2022

€ 6,7 miljoen

2023

€ 6,2 miljoen

Vraag 5

Welke maatregelen neemt u zich voor om op korte termijn ervoor te zorgen dat studentenreisproducten
automatisch worden gestopt? Bent u bereid onderzoek te laten doen naar de aard en
omvang van de door DUO te veel geïncasseerde bedragen, hoe dit zou kunnen worden gecompenseerd
en de Kamer hierover te informeren? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 5

Zoals ook aangegeven in antwoord 2, wordt het stopzetten van het studentenreisproduct
makkelijker met de migratie van de OV-chipkaart naar de OV-pas. Ik heb regelmatig
contact met het innovatieprogramma OV-betalen, om een zo soepel mogelijke overgang
naar de nieuwe betaalmethoden mogelijk te maken. Zodra de techniek gereed is en voldoende
bewezen, zullen we beginnen met de stapsgewijze migratie.

Ik zie geen aanleiding om onderzoek te doen. Deze rechtszaak loopt nog en DUO is in
hoger beroep gegaan. Wel benadruk ik dat studenten zelf de verantwoordelijkheid hebben
om, met de informatie die DUO via verschillende kanalen verstrekt, studiefinanciering
stop te zetten zodra men geen inschrijving meer heeft bij een opleiding. Hier worden
studenten ook ieder jaar rond oktober expliciet door DUO op gewezen. Ik heb regelmatig
contact met DUO over de communicatiewijze en DUO verbetert deze continu om de student
nog beter van dienst te kunnen zijn.