Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Paulusma over het bericht ‘Minder vrouwen laten zich testen op baarmoederhalskanker

Antwoord van Minister Dijkstra (Medische Zorg) (ontvangen 4 maart 2024). Zie ook Aanhangsel
Handelingen, vergaderjaar 2023–2024, nr. 980.

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «Minder vrouwen laten zich testen op baarmoederhalskanker.
«Meestal is het geen onwil»»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Wat is uw reactie op de conclusie dat van de 30 tot 34-jarigen nog maar 41 procent
van de vrouwen mee doet aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker, terwijl
juist deze groep het hoogste aantal HPV-besmettingen heeft? Kunt u reflecteren op
de oorzaken van deze daling?

Antwoord 2

De dalende deelname als zodanig vind ik een zorgelijke ontwikkeling. Echter, iedereen
maakt zelf de keuze om al dan niet mee te doen aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker.
Voor de recente campagne is in 2023 een doelgroeponderzoek in opdracht van Bevolkingsonderzoek
Nederland uitgevoerd door een marktonderzoeksbureau. Dit liet zien dat de deelname
intentie in de subdoelgroep 29 tot 34 jaar 79% is. De intentie om deel te nemen is
dus hoog, maar de praktijk laat zien dat niet iedereen die van plan is om deel te
nemen dat ook daadwerkelijk doet. Er zijn veel verschillende redenen om niet deel
te nemen. De brief aan uw Kamer van 18 december 20232 gaat in op de redenen voor niet-deelname aan de bevolkingsonderzoeken. Hierbij spelen
factoren zoals toegankelijkheid, vertrouwen, deelnamegemak en pijnbeleving een rol.
Tevens kondigt deze brief aan dat het RIVM in 2024 vervolgonderzoek gaat doen naar
de dalende trend in de deelname. Eind dit jaar informeer ik uw Kamer over de resultaten
van dit onderzoek in de brief over de ontwikkelingen in de bevolkingsonderzoeken naar
kanker. De reeds beschikbare inzichten hebben al aanknopingspunten opgeleverd om de
toegankelijkheid te verbeteren. Zo wordt de komende periode bijvoorbeeld verkend of
de toegang voor specifieke doelgroepen via een wijkgerichte aanpak beter werkt. Ook
is de informatievoorziening (via de brochure en website) aangepast om bepaalde doelgroepen
beter te bereiken, bijvoorbeeld door meer visuele uitleg toe te voegen naast de tekst.
Daarmee worden de stappen van het bevolkingsonderzoek duidelijk uitgelegd. Ook wordt
gewerkt aan verkorte folders die getest worden bij minder taalvaardige mensen.

Vraag 3

Deelt u de urgentie van de deelname aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker?
Welke risico’s en gevolgen zijn er gepaard met de daling van de deelname aan het bevolkingsonderzoek?

Antwoord 3

Ik deel die urgentie. Meedoen aan het bevolkingsonderzoek levert gezondheidswinst
op voor de groep mensen die meedoet, omdat bij hen de aanwezigheid van (een voorstadium
van) baarmoederhalskanker vroegtijdig kan worden opgespoord. Dat betekent dat een
lagere deelname minder gezondheidswinst oplevert. In dat licht is het van belang dat
zoveel mogelijk mensen meedoen.

Vraag 4

Hoeveel procent van de vrouwen die meedoen aan het bevolkingsonderzoek doen dit door
middel van een zelfafname test, zoals bewerkstelligd in het amendement-Paulusma?3

Antwoord 4

In 2022 lieten 258.143 van de 331.657 deelnemers een uitstrijkje maken bij de huisarts
en 73.514 deelnemers gebruikten de zelfafnameset. Het direct toesturen van een zelfafnameset
aan de jongste doelgroep, de 30-jarigen, is medio 2023 ingegaan. Ook is vanaf dat
moment gestart met het meesturen van de zelfafnameset bij de eerste herinneringsbrief
aan de andere leeftijdsgroepen. De verwachting is dat daardoor meer cliënten deelnemen
met een zelfafnameset. De monitor over 2023 die eind 2024 verschijnt zal inzicht geven
in de mate waarin de zelfafnameset gebruikt is.

Vraag 5

Kunt u reflecteren op de bekendheid onder zowel deelnemers alsmede bij huisartsen
van de mogelijkheid om een zelfafnametest te ontvangen, ook als er al geen sprake
meer is van een eerste deelname?

Antwoord 5

Diegenen die voor de eerste keer worden uitgenodigd (30-jarigen) krijgen de zelfafnameset
direct met de uitnodiging thuisgestuurd. De overige leeftijdsgroepen (35- tot 60-jarigen)
krijgen bij de uitnodiging het aanbod om de zelfafnameset aan te vragen. Diegenen
die niet binnen 12 weken na de uitnodiging hebben deelgenomen (d.w.z. een uitstrijkje
hebben laten maken bij de huisarts of een zelfafnameset hebben ingestuurd) krijgen
een zelfafnameset toegestuurd bij de herinneringsbrief.

Huisartsen zijn bekend met de zelfafnameset. Zij nemen onder andere deel aan bijscholing
voor de uitvoering van het bevolkingsonderzoek. De bijscholing gaat ook in op wijzigingen
in het bevolkingsonderzoek, zoals het gebruik van de zelfafnameset.

Vraag 6

Wat is de huidige stand van zaken van de vaccinatiegraad van het HPV-vaccin sinds
uw beantwoording d.d. 23 juni 2023? Is er een merkbare stijging te zien in het aantal
jongeren die zich heeft laten vaccineren? Is deze stijging voldoende om de gewenste
vaccinatiegraad te halen ter voorkoming van baarmoederhalskanker?

Antwoord 6

Bij de beantwoording van de Kamervragen van 23 juni 20234, lag het opkomstpercentage voor de eerste prik bij de HPV-campagne voor jongvolwassenen
op 20%. Naar aanleiding van dit opkomstpercentage is afgelopen zomer besloten de campagne
te verlengen tot 1 juni 2024, om de doelgroep zoveel mogelijk de kans te geven de
vaccinatieserie (bestaande uit twee prikken waar minimaal 5 maanden tussen moet zitten)
af te maken in 2024. Dit heeft geleid tot een toename van het aantal toegediende eerste
vaccinaties. Het opkomstpercentage voor de eerste HPV-vaccinatie van deze aanvullende
HPV-campagne ligt op dit moment op 23,9%, zoals ook beschreven in de Kamerbrief «voortgang
Vol vertrouwen in vaccinaties»5.

Het uitgangspunt van deze HPV-campagne voor jongvolwassenen is om de mogelijkheid
te bieden aan deze groep om zich alsnog te laten vaccineren tegen HPV. Elke gevaccineerde
persoon is er één in het verminderen van ziektelast en sterfte veroorzaakt door HPV-gerelateerde
kanker.

Vraag 7

Zijn er deelnamecijfers bekend van specifiek transgendermensen en mensen met een geslachtsregistratie
X/O? Zo ja, kunt u deze per leeftijdscategorie uitsplitsen? Zo nee, bent u bereid
om dit in het vervolg wel te kunnen weergeven?

Antwoord 7

Het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker is bedoeld voor iedereen met een baarmoeder.
Transgender mensen en mensen met een geslachtsregistratie X/O met een baarmoeder die
willen deelnemen melden zich de eerste keer zelf aan bij Bevolkingsonderzoek Nederland.
Vervolgens krijgen zij op basis van de BRP-gegevens een uitnodiging voor herhaalde
deelname. Binnen de registraties van het bevolkingsonderzoek is het geslacht van de
deelnemer niet te herleiden. Dit maakt inbreuk op de privacy van de deelnemer en heeft
geen meerwaarde voor de uitvoering van het bevolkingsonderzoek. Van de mogelijkheid
om zich aan te melden voor het bevolkingsonderzoek wordt inmiddels gebruik gemaakt.

Vraag 8

Worden genodigden van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker herinnert als zij
binnen een bepaalde periode nog geen afspraak hebben gemaakt of zelftest hebben opgestuurd,
gezien de hoge bereidwilligheid maar lage deelname? Zo ja, hoeveel mensen doen na
de herinnering alsnog mee? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 8

Tot 3 juli 2023 ontvingen mensen een herinneringsbrief voor het bevolkingsonderzoek
baarmoederhalskanker na 16 weken. Actuele gegevens laten zien dat in 2022 de deelname
vóór de herinnering ongeveer 35% was en na de herinnering 17%. Bij mensen die de zelfafnameset
hadden aangevraagd werd na 9 weken ook een herinneringsbrief verstuurd. In 2022 deed
67% van al deze aanvragers mee vóór de herinnering en 12% na de herinnering.

Op 3 juli 2023 is de wijze van herinneren gewijzigd. De 30-jarigen ontvangen de zelfafnameset
direct bij de uitnodiging en na 12 weken wordt een herinneringsbrief gestuurd. De
35-jarigen en ouder ontvangen na 12 weken een herinneringsbrief met daarbij een zelfafnameset.
Hoewel mensen daarvoor al een zelfafnameset kunnen aanvragen, zal een deel wachten
tot deze vanzelf na 12 weken wordt opgestuurd. De groep van 35 jaar en ouder ontvangt
bij geen deelname na 38 weken een tweede herinneringsbrief (26 weken na het ontvangen
van de zelfafnameset). De aantallen zijn nog te klein om de invloed van deze nieuwe
wijze van uitnodigingen en herinneren op de deelname te laten zien, omdat deze herinneringsbrieven
pas vanaf eind september 2023 zijn verstuurd. Het gaat om voorlopige cijfers die nog
zullen veranderen. Er zijn nog geen brieven voor de tweede herinnering verstuurd.

Uit wetenschappelijk onderzoek is bekend dat herinneren helpt6. De screeningsdata laten zien dat er veel tijd kan zitten tussen de eerste uitnodiging
en het gebruik van de zelfafnameset of het maken van de afspraak voor een uitstrijkje.
De deelnamecijfers van een screeningsronde nemen daardoor in de jaren na de uitnodiging
nog geleidelijk toe. Dit effect loopt zelfs nog jaren na de ontvangst van de uitnodiging
door. Zo valt in de monitor van 2022 te lezen dat de deelname in 2021 54,3% was na
een peilperiode van 15 maanden en 62,2% na een peilperiode van 27 maanden. Van 2022
zijn de cijfers na een peilperiode van 27 maanden nog niet bekend. Als men over 5
jaar kijkt, dan was voor 2018 de deelname na 15 maanden 57,1% en na 63 maanden gestegen
tot 65,9%.

Vraag 9

Wat is de trend van de deelnamegraad van andere bevolkingsonderzoeken? Vindt daar
ook een daling plaats? Zo ja, wat zijn de verklaringen? Zo nee, hoe verklaren we de
specifieke daling aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker?

Antwoord 9

Ook bij de andere bevolkingsonderzoeken naar kanker is sprake van een dalende deelname.
Voor verdere informatie over de trend van de deelnamegraad en het onderzoek dat daarnaar
wordt uitgevoerd, verwijs ik u naar mijn brief van 18 december 20234.

Vraag 10

Zijn er signalen dat desinformatie een rol speelt in de dalende deelnamegraad aan
bevolkingsonderzoeken in het algemeen en specifiek het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker?

Antwoord 10

Desinformatie over de bevolkingsonderzoeken komt incidenteel wel voor, maar lijkt
op dit moment niet een grote rol te spelen. Het RIVM volgt de sociale media en reageert
indien nodig met feitelijke informatie over het onderwerp dat wordt aangehaald.

Vraag 11

Kunt u een overzicht geven van de deelnamegraad aan bevolkingsonderzoeken in het algemeen
en specifiek het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker in andere Europese landen?
Welke maatregelen zetten andere landen met een hogere deelnamegraad in die wij (nog)
niet hebben ingezet?

Antwoord 11

De manier waarop de bevolkingsonderzoeken in de verschillende Europese lidstaten worden
georganiseerd en uitgevoerd loopt erg uiteen. De cijfers zijn daardoor moeilijk te
vergelijken. De OESO publiceert regelmatig deelnamecijfers van de bevolkingsonderzoeken
in diverse lidstaten. Deze zijn te vinden op hun site, zie Healthcare Utilisation : Screening (oecd.org).

Nederlandse organisaties zijn betrokken bij verschillende activiteiten gericht op
de verdere ontwikkeling van bevolkingsonderzoeken die in EU verband worden uitgevoerd.
Tot nu toe heeft dit geen concrete informatie opgeleverd over aanvullende maatregelen
om de deelname te verhogen. Uit bilaterale contacten is wel bekend dat meer landen
kampen met een teruglopende deelnamegraad. Zij voeren bijvoorbeeld campagnes om de
zichtbaarheid te vergroten (België), dichter bij de mensen te komen (Verenigd Koninkrijk)
of wantrouwen in de overheid weg te nemen (Denemarken).

Vraag 12

Op welke manier bereikt de campagne van het Bevolkingsonderzoek Nederland, het RIVM
en KWF Kankerbestrijding specifieke doelgroepen?7

Antwoord 12

De campagne van KWF, RIVM en Bevolkingsonderzoek Nederland die vanaf de Europese week
van preventie van baarmoederhalskanker wordt gevoerd, is gericht op mensen die voor
de eerste keer worden uitgenodigd. De campagne richt zich met name op mensen die wel
de intentie hebben om deel te nemen, maar het in de praktijk niet doen, bijvoorbeeld
omdat zij op zien tegen het laten maken van een uitstrijkje of tegen een eventueel
negatieve uitslag, of omdat ze vergeten zijn dat ze de enveloppe nog hebben liggen.
De mensen die voor de eerste keer worden uitgenodigd ontvangen sinds kort een vooraankondiging,
ongeveer 6 weken voorafgaand aan de 30everjaardag, die ook verwijst naar de website die verbonden is aan de campagne: BMHK.nl.
Daarnaast worden de campagne-uitingen op sociale media gericht op de doelgroep 30–34
jaar en gedeeltelijk ook op 29 jaar, de leeftijd waarop men de vooraankondiging ontvangt.
Ook is de content die gemaakt is voor de campagne volledig toegeschreven op mensen
die voor de eerste keer worden uitgenodigd.

Vraag 13

Welke maatregelen kunt u nemen, afgezien van een campagne, om de deelnamegraad te
laten stijgen?

Antwoord 13

Inzet is om iedereen die mee wil doen ook daadwerkelijk deel te laten nemen. Dit gebeurt
op verschillende manieren. Ik laat onderzoek doen om inzicht te krijgen in mogelijke
drempels voor deelname en de beste manieren om deze weg te nemen (zie ook het antwoord
op vraag8. Eind dit jaar informeer ik uw Kamer over de resultaten van dit onderzoek in de brief
over de ontwikkelingen in de bevolkingsonderzoeken naar kanker. Om het maken van een
geïnformeerde keuze mogelijk te maken, kunnen cliënten informatie vinden via verschillende
kanalen zoals websites (van bijvoorbeeld RIVM, thuisarts.nl, patiëntenverenigingen)
en in de brief en uitnodigingsfolder die cliënten ontvangen. De informatie in de brochure
en op de website is aangepast. Onderzocht wordt of een wijkgerichte aanpak voor bepaalde
groepen de toegankelijkheid vergroot. De huidige campagne (zie vraag9 zet ook in op het stimuleren van het voeren van het gesprek met elkaar over het belang
van deelname aan het bevolkingsonderzoek. Hier worden handvatten voor aangereikt.
Ook de manier waarop het bevolkingsonderzoek wordt georganiseerd en uitgevoerd biedt
mogelijkheden voor het verlagen van drempels. Een voorbeeld hiervan is de bredere
inzet van de zelfafnameset. Deze draagt bij aan het eenvoudiger maken van het deelnemen
aan het bevolkingsonderzoek.