Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid De Hoop over het recordaantal uitvallers in het mbo door groenpluk van het bedrijfsleven

Antwoord van Minister Dijkgraaf (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) mede namens de
Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs (ontvangen 19 juni 2023).

Vraag 1

Welk deel van de recorduitval van 30.000 jongeren uit het mbo wordt volgens u veroorzaakt
door krapte op de arbeidsmarkt, welk deel door coronamaatregelen waardoor scholen
(deels) dicht moesten en welk deel door soepelere exameneisen waardoor nieuwe studenten
minder goed voorbereid aan hun vervolgopleiding begonnen?1

Antwoord 1

Vaak zijn er meerdere samenlopende oorzaken die ervoor zorgen dat jongeren voortijdig
stoppen met hun opleiding. Het is daarom niet mogelijk om een verdeling te maken welk
deel van de voortijdig schoolverlaters om welke reden stopt. Desondanks heb ik een
goed beeld wat de belangrijkste oorzaken zijn van voortijdig schoolverlaten (hierna:
vsv). Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen structurele oorzaken en oorzaken die
de stijging van vorig studiejaar verklaarde.

Oorzaken van de stijging van het aantal voortijdig schoolverlaters

Eén op de vijf studenten die in 2021 instroomde in het mbo heeft een beroep gedaan
op de soepele exameneisen. Deze jongeren vielen 1,5 keer vaker uit dan studenten die
geen gebruik maakten van de soepelere exameneisen2. De soepele exameneisen leidden dus tot meer uitval. De coronamaatregelen hadden
ook een grote negatieve invloed op de motivatie om te studeren3 en het aantal jongeren met mentale problemen. Dit leidde tot veel meer uitval dan
voor corona. Zo hebben jongeren met mentale problemen vaker studievertraging4 en vallen twee keer vaker uit dan andere studenten5. Doordat de arbeidsmarkt goed is, hadden studenten een lonkend alternatief. Veel
van hen zijn aan het werk gegaan6. Juist de combinatie van verminderde motivatie voor een opleiding en een goede arbeidsmarkt
heeft tot een forse toename van het aantal voortijdig schoolverlaters geleid. Het
online onderwijs zorgde ervoor dat studenten minder binding kregen met hun opleiding,
hun docenten en de medestudenten, maar ook dat jongeren die stopten met hun opleiding
minder geneigd waren terug te keren in het onderwijs en vaker bleven werken7.

Structurele oorzaken van voortijdig schoolverlaten

Naast de oorzaken die de stijging van vorig jaar verklaarden, zijn er ook structurele
oorzaken waardoor jongeren voortijdig het onderwijs verlaten8:

• Veel jongeren vallen uit door persoonlijke problemen.

• Veel uitval door verkeerde studiekeuze, beperkte voorzieningen voor jongeren die zoekende
zijn, lang moeten wachten voor doorstroom naar een vervolgopleiding.

• Jongeren met een hoge kans op uitval krijgen niet altijd de specifieke begeleiding
die zij nodig hebben.

• Het is te verleidelijk voor jongeren om ongediplomeerd aan het werk te gaan. In het
onderwijs is niet genoeg ruimte voor jongeren die meer werkgericht zijn.

• In de overstap van school naar werk ontbreekt structurele begeleiding voor jongeren
met een risico op afstand tot de arbeidsmarkt.

In het aanvalsplan vsv dat na de zomer naar de Tweede Kamer wordt gestuurd9, worden de structurele oorzaken van uitval aangepakt.

Vraag 2

Beperken de consequenties die u verbindt aan uw oordeel dat het «pijnlijk» is dat
een steeds grotere groep mbo-studenten hun opleiding niet afmaakt, zich tot de € 33
miljoen die het kabinet investeert in loopbaanbegeleiding, en € 14 miljoen in een
experiment dat studenten soepeler moet laten doorstromen naar een andere opleiding,
die onderdeel zijn van een «aanvalsplan», waarmee u het aantal uitvallers in het mbo
in 2026 fors wil terugbrengen?

Antwoord 2

Met de Werkagenda mbo investeer ik structureel € 377 miljoen extra in het mbo, waarvan
een groot deel ingezet wordt om alle studenten in het mbo gelijke kansen te bieden
zodat zij kunnen deelnemen aan de maatschappij en de arbeidsmarkt, ook als ze extra
hulp nodig hebben door bijvoorbeeld een beperking of een moeilijke thuissituatie.

Mbo-instellingen ontvangen in totaal structureel € 150 miljoen extra voor de verhoging
van de bekostiging van mbo niveau 2. Hiermee kunnen zij extra intensieve begeleiding
bieden tijdens de opleiding, de groepsgrootte verkleinen of effectief gebleken corona-maatregelen
voortzetten. Juist op mbo niveau 2 is het aandeel vsv’ers hoog. Met een gerichte en
intensieve aanpak, kunnen scholen de uitval aanzienlijk verminderen en studenten goed
voorbereiden op op de overgang naar de arbeidsmarkt. Ook is € 25 miljoen extra beschikbaar
voor de ophoging van de RMC-functie naar 27 jaar waardoor voortijdig schoolverlaters
in beeld blijven en begeleiding krijgen terug naar school, werk of een combinatie
hiervan.

Tegelijkertijd is meer nodig om het tij te keren en het aantal uitvallers fors terug
te brengen. In het aanvalsplan vsv dat ik uw Kamer na de zomer stuur10, ga ik de structurele oorzaken van vsv aanpakken. Dit doe ik door:

– Vroegtijdig signaleren en voorkomen van problemen die kunnen leiden tot uitval

– Soepele doorstroom voor jongeren die niet in één keer passend kiezen.

– Extra aandacht voor jongeren met een hoge kans op uitval

– Aantrekkelijker onderwijs voor jongeren die aan het werk willen

– Betere begeleiding naar werk, voor jongeren met en zonder diploma.

Vraag 3

Deelt u de mening dat het in deze tijden van een recorduitval een faliekant verkeerd
signaal is om aan de recorduitval nog een gedwongen uitval toe te voegen door het
bindend studieadvies in het mbo te handhaven? Zo nee, kunt u dan nader onderbouwen
waarom u al uw bezwaren, zoals prestatiedruk en schade voor het mentaal welzijn van
studenten, tegen het bindend studieadvies in het hoger onderwijs zoals dat was,niet
van toepassing acht op het bindend studieadvies in het mbo?

Antwoord 3

In het mbo wordt een bsa, in tegenstelling tot in het hoger onderwijs, niet afgegeven
op basis van een minimaal aantal te behalen studiepunten, maar op basis van kwalitatieve
en objectieve voortgang. Mbo-scholen worden met het bsa gestimuleerd om een goede
zorg- en begeleidingsstructuur in te richten in het eerste studiejaar en een vinger
aan de pols te houden. Enkel in het uiterste geval kan de school besluiten om bindende
gevolgen te verbinden aan een studieadvies en de student uit te schrijven uit de opleiding.
In de meeste gevallen zijn scholen dan verplicht om de student een alternatieve opleiding
aan te bieden binnen de eigen school of de student te begeleiden naar een alternatief
buiten de school. Als het bsa op de juiste manier wordt toegepast, zou het dan ook
niet tot onnodige extra uitval van studenten moeten leiden. In tegendeel: het bsa
zou moeten helpen voorkomen dat een student zonder perspectief te lang staat ingeschreven
bij een studie die niet bij zijn/haar capaciteiten past. Onnodige schulden en onzekerheid
over de toekomst, twee factoren die de mentale gezondheid negatief kunnen beïnvloeden,
kunnen juist verminderd worden door de inzet van het bsa.

Ik erken echter dat er verbetering mogelijk is in de uitvoering van het bsa en hiertoe
tref ik maatregelen zoals geschetst in de Kamerbrief over de toekomst van het bindend
studieadvies11. De komende periode zal ik blijven monitoren en evalueren of de uitvoering van het
bsa zichtbaar verbetert.

Vraag 4

Wat doet u met het advies van het bedrijf The Young Digitals dat werkgeversorganisaties
hun maatschappelijke rol moeten pakken en hun leden serieus erop moeten aanspreken
wanneer zijn jongeren van school plukken?12

Antwoord 4

Ik waardeer het zeer dat bedrijven zoals The Young Digitals hun maatschappelijke verantwoordelijkheid
nemen en jongeren stimuleren alsnog een diploma te halen. Het van school plukken van
jongeren zonder diploma is zeer onwenselijk. Begin 2020 is daarom een intentieverklaring
getekend door onder andere ondernemersorganisaties MKB-Nederland en VNO-NCW, om een
halt toe te roepen aan jongeren die ongediplomeerd aan het werk gaan. Hiermee benadrukken
zij dat een startkwalificatie halen voor wie dat kan de voorkeur heeft boven ongediplomeerd
aan de slag gaan bij een werkgever. Daarom moet alles gedaan worden om de werkplek
om te zetten in een bbl-plek13.

De meeste jongeren kiezen er zélf voor te stoppen met hun opleiding om te gaan werken.
Scholen en gemeenten constateren dat de meeste voortijdig schoolverlaters aan het
werk zijn. Veel jongeren kiezen hier nu voor door een combinatie van een zeer goede
arbeidsmarkt en verminderde motivatie voor school door de corona-maatregelen.

Het is te verleidelijk voor jongeren om ongediplomeerd aan het werk te gaan. Daarom
wil ik in het aanvalsplan vsv ingaan op hoe het onderwijs aantrekkelijker gemaakt
kan worden voor jongeren die in de praktijk willen leren. Hierin hebben niet alleen
mbo-instellingen een belangrijke rol, maar ook bedrijven.

Vraag 5

Wat doet u met de adviezen dat de overheid voor specifieke beroepen een minimum aan
diploma-eisen zou kunnen stellen, zodat het voor bedrijven niet meer interessant wordt
jongeren zonder diploma van de opleiding te plukken, via een campagne jongeren (en
hun familie) ervan bewust maken dat een opleiding niet voltooien negatieve gevolgen
heeft op de lange termijn en consequenties heeft voor het verdere verloop van je carrière
en extra financiële steun bieden aan jongeren die een aanvullende beurs nodig hebben,
of een bonus uitkeren als jongeren toch het diploma hebben behaald?

Antwoord 5

Het is wenselijk dat jongeren een startkwalificatie halen en niet ongediplomeerd aan
het werk gaan. Daarom is het terugdringen van vsv een belangrijke ambitie in de werkagenda
mbo. Scholen en gemeenten werken al intensief samen om vsv terug te dringen en voeren
met elke voortijdig schoolverlater intensieve gesprekken over hun persoonlijke situatie.
Hierin worden jongeren en hun ouders ook geïnformeerd over de gevolgen van het stoppen
van de opleiding op de lange termijn. Dit is gerichter en effectiever dan een generieke
campagne.

Het is belangrijk dat het onderwijs goed aansluit op de behoefte van werkgevers. Dit
vormt de basis van de kwalificatiestructuur zoals het mbo die kent. Het opleggen van
diploma-eisen door het Rijk zodat jongeren zonder startkwalificatie niet aan de slag
kunnen is geen wenselijke ontwikkeling. Het is echter aan bedrijven zelf of zij ook
jongeren aan willen nemen die geen diploma hebben. Door het opleggen van diploma-eisen
zouden jongeren zonder startkwalificatie nog minder kansen krijgen op de arbeidsmarkt
en in de maatschappij. Dit gaat ook ten koste van jongeren waarvoor een startkwalificatie
niet haalbaar of passend is, zoals jongeren afkomstig van het voortgezet speciaal
onderwijs, praktijkonderwijs of de Entree-opleiding. Wel is het wenselijk dat jongeren
zonder startkwalificatie die aan het werk zijn, worden gestimuleerd om zich te blijven
ontwikkelen om een duurzame positie op de arbeidsmarkt te krijgen. Daarom wil ik bedrijven
stimuleren werk te maken van het scholen van hun werknemers, bij voorkeur door jongeren
een startkwalificatie te laten halen. Het Doorstroompunt (RMC) weet wie deze jongeren
zijn en kan een verbindende rol spelen richting bedrijven. In het aanvalsplan vsv
ga ik nader in op deze mogelijkheid.

Financiën spelen een rol bij de keuze om weer een opleiding te starten.

Studenten met ouders uit een laag inkomen kunnen daarom in aanmerking komen voor een
aanvullende beurs. Studiefinanciering veronderstelt een bijdrage van de overheid,
ouders en de student zelf. Ik zie geen aanleiding om de aanvullende beurs te verhogen,
indien dat wordt verondersteld onder «de extra financiële steun aan jongeren die een
aanvullende beurs hebben.» Wel heb ik het aanvragen van de aanvullende beurs voor
studenten makkelijker gemaakt. Sinds begin dit jaar staat de aanvullende beurs automatisch
aangevinkt als studenten studiefinanciering aanvragen. De eerste resultaten zijn positief,
het aantal aanvragen is gestegen van 69% naar 93%. Dat is goed nieuws, want zo zullen
meer studenten die dat nodig hebben gebruik maken van de voorziening die bedoeld is
om hen een financieel steuntje in de rug te geven.

Daarnaast kunnen studenten die extra financiële steun nodig hebben aanspraak maken
op het mbo-studentenfonds. Uit dit fonds kan bijvoorbeeld worden bijgedragen aan de
aankoop van een laptop of aan de kosten voor excursies. Op deze manier zorgen we ervoor
dat mbo-studenten minder financiële drempels ervaren om onderwijs te volgen.

De grootste bonus bij het behalen van een startkwalificatie is een gemiddeld hoger
inkomen. Het bieden van een bonus als jongeren een diploma behalen is geen doelmatige
of doeltreffende manier om jongeren een startkwalificatie te laten behalen. Alle studenten
die hun diploma behalen zouden dan namelijk een bonus moeten krijgen, terwijl veel
studenten ook zonder bonus al een diploma halen. Weinig studenten zullen het afmaken
van hun opleiding alleen laten afhangen van een relatief kleine financiële prikkel
aan het eind van de studie.

Het aantrekkelijker maken van onderwijs voor jongeren die aan het werk willen is daarom
een belangrijk onderdeel van het aanvalsplan vsv waar ik uw Kamer na de zomer over
informeer.

Vraag 6

Waarom worden er in de voorjaarsnota bezuinigingen op de regeling voortijdig schoolverlaten
in het voortgezet onderwijs aangekondigd, nu er zo’n recordhoogte is aan uitval? Worden
de problemen hierbij niet tevens doorgeschoven naar het vervolgonderwijs, in dit geval
het mbo, waar de problemen met uitval al zo groot zijn en betrokken jongeren daar
als mbo’er alsnog uitvallen?

Antwoord 6

De regeling resultaatafhankelijke bekostiging vsv vo loopt in 2024 af. Een deel van
de middelen voor 2023 zijn door de Kamer ingezet voor het amendement van de leden
Paul en Van Meenen14, om hoogbegaafdheidsvoorzieningen te versterken. De regeling wordt niet verlengd,
en de beschikbare middelen worden ingezet voor andere doelen op de onderwijsbegroting,
zoals een tegemoetkoming voor de reiskosten van leerlingen in het pro en vavo en de
programmatische aanpak onderwijshuisvesting.

De kwestie wordt niet doorgeschoven naar het vervolgonderwijs, maar in het primair
en voortgezet onderwijs aangepakt met de nieuwe verzuimaanpak die begin 2023 is aangekondigd15. Deze volgt uit de ambitie van dit kabinet, verwoord in het coalitieakkoord, om het
aantal onnodig thuiszittende kinderen terug te brengen naar nul. Dit ook omdat de
verzuimcijfers al jaren een stijgende trend laat zien. Ook de laatste verzuimcijfers
waarover de Kamer is geïnformeerd op 30 maart 202316 baren zorgen. Dit zijn cijfers van schooljaar 2021–2022, waaruit blijkt dat de huidige
verzuimaanpak niet de gewenste effecten laat zien. Met de nieuwe verzuimaanpak wordt
daarom juist meer ingezet op de preventie van schoolverzuim. Dit om te voorkomen dat
het verzuim uiteindelijk vsv wordt. Als onderdeel daarvan wordt met het wetsvoorstel
terugdringen verzuim17 onder andere verplicht al het verzuim van leerlingen geregistreerd, waardoor deze
eerder in beeld komen. Ook wordt bijvoorbeeld met behulp van gebundelde verzuimgegevens
beter inzicht in het verzuim gegeven aan scholen, samenwerkingsverbanden, en gemeenten.
Door deze en andere maatregelen wordt ook vanuit het primair en voortgezet onderwijs
ingezet op het voorkomen van vsv.