Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Van Haga over vrijgegeven documentatie met betrekking tot de Denktank Desinformatie

Antwoord van Staatssecretaris Van Ooijen (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), mede
namens de Ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (ontvangen 21 februari 2023). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2022–2023, nr. 1302.

Vraag 1

Hebt u kennisgenomen van de onlangs vrijgegeven informatie rondom de bezigheden en
de werkwijze van de Denktank Desinformatie ter ondersteuning van het coronabeleid?1

Antwoord 1

Uiteraard heb ik hier kennis van genomen, de denktank desinformatie valt in mijn portefeuille
als Staatssecretaris van VWS. Om die reden heb ik ook op uw verzoek de vrijgegeven
documenten aan de Tweede Kamer toegezonden.

Vraag 2

Wat vindt u van het grote aantal prominente organisaties dat betrokken was bij de
Denktank Desinformatie? Kunt u reflecteren op de onafhankelijkheid van verschillende
van deze instituten, die door de directe betrokkenheid bij de Denktank Desinformatie
en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport wellicht in het geding is
gekomen?

Antwoord 2

Ik ben blij dat mensen van verschillende organisaties deelnemer zijn van de denktank,
omdat ik mij hard maak voor het weerspreken van onjuiste informatie over vaccinaties
en het vindbaar maken van de juiste informatie. De deelnemers van denktank dragen
hieraan bij vanuit hun verschillende achtergronden en ik vind dit van belang. Deelnemers
van de denktank maken een eigen afweging of zij reageren op desinformatie en wat deze
reactie inhoudt. Daarmee is de onafhankelijk geborgd.

Vraag 3

Was het wat u betreft geoorloofd dat leden van de denktank opdrachten gaven aan sociale
mediaplatforms/BigTech bedrijven om bepaalde pagina’s/groepen/berichten te verwijderen,
omdat de content het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport onwelgevallig
was? Op basis van welke bevoegdheid en/of afspraken werden deze opdrachten gegeven?
Hoe raakt dit wat u betreft aan de vrijheid van meningsuiting van burgers?

Antwoord 3

Bedrijven die een melding ontvangen, maken hun eigen onafhankelijke afweging over
of sprake is van een overtreding van de gebruikersvoorwaarden en of verwijdering,
labelen of een andere actie gerechtvaardigd is. Het staat eenieder vrij een bericht
te rapporteren bij een vermoeden van desinformatie. Het ministerie en de denktank
hebben via deze kanalen geen bevoegdheid bepaalde content te laten verwijderen en
geven ook geen opdracht daartoe.

Vraag 4

Vindt u het geoorloofd dat leden van de denktank opdrachten gaven aan de Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) om bepaalde personen, zoals kritische huisartsen, te
benaderen/blokkeren/censureren, omdat de informatie die zij deelden het coronabeleid
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport onwelgevallig was? Op basis
waarvan waren de leden van de denktank bevoegd om dit te doen?

Antwoord 4

De inspectie baseert haar toezichthoudende activiteiten onder andere op informatie
uit meldingen en signalen die zij ontvangt. Een belangrijk doel van de denktank is
het over en weer delen van signalen over desinformatie. Zo heeft IGJ signalen uit
de denktank gedeeld binnen haar organisatie. Indien het vermoeden bestond dat mogelijk
wetgeving werd overtreden, adviseerde IGJ dit formeel te melden bij het Landelijk
Meldpunt Zorg of het Meldpunt IGJ. De IGJ heeft tijdens de coronacrisis een aantal
individuele zorgverleners waarover meldingen zijn ontvangen, aangesproken op hun activiteiten.
De IGJ heeft bijvoorbeeld brieven gestuurd om deze zorgverleners te wijzen op de mogelijke
effecten van (onjuiste) uitspraken of berichtgeving omdat deze uitingen risicovolle
verwarring met zich kan brengen voor patiënten en het vertrouwen in de zorgverlener
of de geneeskundige zorg kan schaden. Zie ook de beantwoording van eerdere vragen
van uw Kamer.2 Ook heeft de inspectie zoals bekend aan een aantal zorgverleners een maatregel opgelegd.

Vraag 5

Wat vindt u van de duidelijke verstrengeling tussen de leden van de Denktank Desinformatie
en de pers en daarmee indirect dus ook met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport? Is het wat u betreft geoorloofd dat beide entiteiten elkaar actief voeden,
uitingen toesturen en laten checken en een innige samenwerking onderhouden teneinde
het coronabeleid en het narratief van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport te faciliteren? Hoe reflecteert u op de gewenste onafhankelijkheid van de
journalistiek, als die vanuit een samenwerking met een aan de overheid gelieerde organisatie
betrokken is bij het beïnvloeden van de publieke opinie?

Antwoord 5

Het kabinet heeft geen invloed op de manier waarop media hun informatie verspreiden
of welke boodschap deze informatie bevat. De overheid is er wel verantwoordelijk voor
dat informatie over het handelen van haar eigen instituten voldoende beschikbaar is.
Om dat te bereiken wordt de pers geïnformeerd en voorzien van informatie. Het gaat
hier om antwoorden op vragen die gesteld worden (persvragen), informatie over maatregelen
en aanpak, maar bijvoorbeeld ook uitkomsten en analyses vanuit de kennisinstituten.
Deze informatievoorziening geeft geen enkele verplichting voor de pers om op bepaalde
wijze of bepaalde inhoud te publiceren.

Onafhankelijke controle door journalistiek is onmisbaar in een democratische samenleving,
te meer in tijden van crisis. De uitvoering hiervan is niet door de overheid in gevaar
gebracht.

Vraag 6

Kunt u uitleggen waarom het concurrerende Russische Sputnik-vaccin op sociale media
niet mocht worden «aangeprezen» door gebruikers en waarom de denktank actief werk
maakte van het censureren van dergelijke berichten, terwijl er wel «reclame» gemaakt
mocht worden voor andere vaccins?

Antwoord 6

Er is geen sprake van een concurrerend vaccin, gezien het Sputnik-vaccin niet is geregistreerd
bij het Europees Medicijn Agentschap (EMA) en derhalve nooit is toegelaten op de Nederlandse
markt. Of en hoe deelnemers van de denktank hebben gereageerd is aan hen geweest.
Tevens wil ik duidelijk weergeven dat ik nadrukkelijk afstand neem van termen als
«censureren».

Vraag 7

Klopt het dat de denktank actief contact opnam met journalisten voor rectificaties/herzieningen
als er informatie in de media was verschenen die de denktank en/of het Ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport onwelgevallig was? Zo ja, hoe reflecteert u
dan op uw eerdere uitspraken, onder andere in de beantwoording op Kamervragen van
de Groep Van Haga, dat de media in Nederland onafhankelijk zijn en de politiek daar
dus geen invloed op uitoefent? Is er nou wel of geen (indirecte) beïnvloeding vanuit
het kabinet geweest op de berichtgeving rondom het coronavirus in de pers en het classificeren
van «desinformatie»?

Antwoord 7

Zie antwoord vraag 5.

Vraag 8

Klopt het dat er actief werk is gemaakt van het positioneren van leden van de denktank
in de media, bijvoorbeeld door deelname aan televisieprogramma’s? Kunt u uitleggen
wat hiervoor de strategie was? Zijn er afspraken gemaakt met programma’s voor het
«leveren» van prominenten, bijvoorbeeld voor talkshows en actualiteitenprogramma’s?
Wat was hierbij de rol van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport?

Antwoord 8

Dit klopt niet. De denktank desinformatie heeft geen communicatiestrategie. Deelnemers
van de denktank maken zelf, op basis van hun expertise, de afweging of zij reageren
op desinformatie en wat deze reactie inhoudt.

Vraag 9

Kunt u aangeven of de leden van de Denktank Desinformatie allemaal adequaat onderlegd
waren om feitelijk en wetenschappelijk juiste informatie rondom het coronavirus, vaccins,
maatregelen, et cetera te verstrekken aan het publiek? Hoe zijn de leden van de denktank
geselecteerd? Op basis van welke criteria is dit gebeurd?

Antwoord 9

In mijn beantwoording van 29 augustus 20223 heb ik beschreven hoe de denktank tot stand is gekomen. De deelnemers van de denktank
hebben zich aangemeld naar aanleiding van een oproep van mijn voorganger bij een bijeenkomst
van de Vaccinatiealliantie. De denktank is opgericht vóór het uitbreken van COVID-19
en dit heeft dan ook geen rol gespeeld toen de deelnemers zich aanmeldden.

Vraag 10

Klopt het dat de leden van de Denktank Desinformatie zich naar eigen inzicht in het
publieke debat mochten mengen om het gewenste narratief uit te dragen en daarbij dus
onder andere medisch advies verschaften? Zo ja, werden al hun uitlatingen getoetst
op feitelijke juistheid? Zo ja, door wie?

Antwoord 10

Zoals beschreven in mijn beantwoording van 29 augustus 2022 richt de denktank zich
op het weerspreken van desinformatie op sociale media en het beschikbaar en vindbaar
maken van de juiste en betrouwbare informatie. Deelnemers van de denktank reageren
op persoonlijke titel en vanuit eigen expertise op basis van de meest recent beschikbare
wetenschappelijk kennis. Er is geen toetsingsproces ingericht hiervoor, deelnemers
van de denktank maken zelf, op basis van hun expertise, de afweging of zij reageren
en wat deze reactie inhoudt.

Vraag 11

Wat houdt de zogenaamde «faciliterende rol» van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport precies in? Vindt u het gerechtvaardigd dat het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport actief burgers en informatie «aangeeft» die door de denktank in de
gaten gehouden en/of gecensureerd moesten worden?

Antwoord 11

Het Ministerie van VWS zit de live-bijeenkomsten van de denktank voor en kan signalen
die naar VWS worden gestuurd, doorzetten naar de andere deelnemers van de denktank.
Er is absoluut geen sprake van «aangeven» en zoals al benoemd in mijn antwoord op
vraag 6, neem ik afstand van dergelijke beweringen.

Vraag 12

Klopt het dat het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en/of de Denktank
Desinformatie actief de algoritmes van de verschillende sociale media platforms heeft
proberen te beïnvloeden, teneinde bepaalde berichtgeving van gebruikers de kop in
te drukken? Bent u het met de vragenstellers eens dat burgers daarmee actief een eerlijk
en onafhankelijk informatie-aanbod is onthouden, wat onder andere de vrije gedachtevorming,
het recht op informed consent en het recht op lichamelijke integriteit schendt?

Antwoord 12

Dit klopt niet. Er is sprake van informatie-uitwisseling met de online platformen.
In het kader van de contractvrijheid staat het aanbieders van online platformen vrij
om grenzen te stellen aan het soort content op hun platform en de manier waarop hun
platform wordt gebruikt. Ook staat het hen vrij actie te ondernemen indien zij van
mening zijn dat gebruikers hun gebruiksvoorwaarden overtreden. Dat behelst ook de
mogelijkheid om content te verwijderen of een gebruikersaccount op te schorten. Gebruikers
hebben de vrijheid te kiezen of ze met deze voorwaarden akkoord gaan.4

Vraag 13

Klopt het dat de Denktank Desinformatie ook actief is ingezet om niet alleen burgers,
maar ook zorgverleners zelf mee te krijgen in het narratief van het coronabeleid van
het kabinet? Klopt het dat actief is ingezet op het sussen van de vele zorgen en vragen,
onder andere over de coronavaccins, die ook bij zorgpersoneel leefden?

Antwoord 13

Dit klopt niet.

Vraag 14

Heeft de Denktank Desinformatie actief geprobeerd zorgverleners, zoals bijvoorbeeld
verzorgenden en wijkverpleegkundigen een communicatielijn richting kritische/bezorgde
patiënten/cliënten op te leggen? Kunt u uitleggen of en op welke manier de denktank
beschikte over meer expertise dan deze zorgverleners zelf?

Antwoord 14

Er is geen sprake van een vastgestelde communicatielijn vanuit de denktank desinformatie.

Vraag 15

Wat vindt u van de zogenaamde «Twitter files» die duidelijk zouden maken dat de Amerikaanse
overheid op grote schaal sociale media hebben ingezet om onwelgevallige meningen rondom
Covid-19 en de pandemiebestrijding de kop in te drukken en kritische mensen monddood
te maken? Kunt u aangeven of en op welke schaal dat in Nederland ook is gebeurd?

Antwoord 15

In Nederland is geen sprake geweest van hetgeen wordt beschreven.

Vraag 16

Op basis van welke criteria/overwegingen is informatie door de Denktank Desinformatie
en/of het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aangemerkt als zijnde desinformatie?
Zijn deze criteria gedurende de coronacrisis gewijzigd/herzien/aangepast? Zo ja, hoe
en waarom?

Antwoord 16

Zoals ook benoemd in mijn beantwoording van 29 augustus 2022 is hier geen toetsingsproces
voor ingericht.

Vraag 17

Wat is het EU Rapid Alert System? Wat is hiervan het doel? Hoe wordt het ingezet?
Op welke manier is er door de Nederlandse overheid en/of de Denktank Desinformatie
gebruik van gemaakt? Wat is de functie van Twitter Reporting Portal? Kunt u de betrokkenheid
van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties toelichten met betrekking
tot het bestrijden van desinformatie over Covid-19? Kunt u aangeven of er overleggen
zijn geweest tussen verschillende Nederlandse ministeries en techbedrijven met betrekking
tot het uitwisselen van strategieën voor het bestrijden van desinformatie? Zo ja,
wat zijn de uitkomsten geweest van deze overleggen? Zijn hier afspraken gemaakt en/of
samenwerkingen aangegaan?

Antwoord 17

In aanloop naar de verkiezingen van het Europees Parlement hebben de Europese Commissie
en de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) in 2019 het Rapid Alert System (RAS)
opgezet. Dit systeem heeft als doel snel meldingen over desinformatiecampagnes te
kunnen delen tussen de Europese Commissie, EDEO en de lidstaten. In de praktijk blijkt
het RAS vooral een systeem om onderling kennis en goede voorbeelden uit te wisselen.
De denktank desinformatie heeft geen toegang tot het Rapid Alert System.

Zoals aangegeven in eerdere Kamervragen heeft het Ministerie van BZK bij twitter de
status van «trusted flagger». Bij het ontbreken van een duidelijke naam hiervoor is
hier door ambtenaren van BZK per e-mail aan Twitter wel eens naar verwezen als «Twitter
reporting portal». Trusted flaggers» meldingen worden door de genoemde sociale media
platformen met prioriteit behandeld. Het Ministerie van BZK zet dit middel met grote
terughoudendheid in en alleen rondom verkiezingen.5

In verband met de coördinerende taak van de Minister van BZK op het beleid tegen desinformatie
is het Ministerie van BZK betrokken geweest bij het bestrijden van desinformatie over
COVID-19. Hier is uw Kamer op verschillende momenten over geïnformeerd.6

In 2020 hebben verschillende overleggen plaatsgevonden tussen Nederlandse ministeries
en techbedrijven over het bestrijden van COVID-19 gerelateerde desinformatie. Doel
van deze overleggen was om meer inzicht te krijgen in de maatregelen die platformen
namen om schadelijke content en misinformatie over COVID-19 aan te pakken. Daarbij
was en is het voor het kabinet van belang dat bij deze acties de grondrechten van
burgers gewaarborgd waren en zijn. Informatie over de communicatie tussen het Ministerie
van BZK en techbedrijven gedurende de covid-19 crisis is recentelijk vrijgegeven in
een besluit op een Woo-verzoek.7

Vraag 18

In hoeverre is de Denktank Desinformatie op dit moment nog actief en zal dit orgaan
in de toekomst worden ingezet voor het bestrijden van desinformatie, al naar gelang
u daartoe aanleiding ziet? Zo ja, is hiervoor al een plan, welke maatschappelijke
taak en invloed zal de Denktank hebben en wie zullen er deel van uit (blijven) maken?

Antwoord 18

De afgelopen periode is er geringe activiteit geweest binnen de denktank. De komende
periode zal ik me bezinnen op wat voor rol er in de toekomst voor de denktank is weggelegd.

Voor meer informatie over het beleid tegen desinformatie van de rijksoverheid voor
de komende jaren verwijs ik u graag naar de meest recente Kamerbrief hierover.8

Vraag 19

Zal de internationale samenwerking op het gebied van de bestrijding van desinformatie
en de infrastructuur die daarvoor tijdens de coronacrisis is opgebouwd in de toekomst
verder worden uitgebouwd? Zo ja, op welke manier? Kunt u een gedetailleerde uiteenzetting
geven van de plannen en initiatieven die er op dit moment zijn en de bedrijven/personen
die hierbij betrokken zijn?

Antwoord 19

Tijdens de coronacrisis is internationale samenwerking versterkt door samenwerking
en informatie-uitwisseling binnen bestaande instituten en mechanismen zoals het Rapid
Alert System en de Hybrid Fusion Cell te versterken. Over de plannen die er op dit
moment zijn binnen de EU om samenwerking op het gebied van de bestrijding van desinformatie
te versterken bent u recentelijk geïnformeerd in de Rijksbrede strategie effectieve
aanpak van desinformatie.9