Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Bontenbal en Kuik over het bericht “De meest gehate sites ter wereld, in de lucht via Flevoland”

Antwoord van Minister Yeşilgöz-Zegerius (Justitie en Veiligheid), mede namens de Staatssecretaris
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (ontvangen 22 november 2022). Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2022–2023, nr. 286.

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «De meest gehate sites ter wereld, in de lucht via Flevoland»?1

Antwoord 1

Ja, ik heb kennis genomen van dit bericht.

Vraag 2

Wat vindt u van de conclusie van het artikel dat websites zoals 8kun en Daily Stormer, die bron zijn van haatzaaiende teksten, racisme, rechts-extremistisch gedachtengoed
en kinderporno, en bijna overal in de wereld geweerd worden, nog steeds gehost en
gefaciliteerd worden via Nederland?

Antwoord 2

In Nederland zijn het aanzetten tot haat en geweld en het vervaardigen en verspreiden
van kinderporno strafbaar. Dat geldt ook op het internet. Internet-tussenpersonen
zijn gehouden op te treden indien zij weten dat er illegaal materiaal op hun servers
of platformen staat. Daar spreek ik hen ook op aan. Gelukkig werkt het grootste gedeelte
van de internetbedrijven goed mee om illegale content snel te verwijderen. Desondanks
kan nooit helemaal worden voorkomen dat hun klanten illegaal materiaal opslaan of
online zetten. Voor de aanpak van illegale online content is samenwerking met de internetsector
cruciaal.

Het is niet eenvoudig om het opslaan of online plaatsen van illegale content aan te
pakken. Het is bij wet verboden om aan internettussenpersonen een algehele monitoringsverplichting
op te leggen. Veel Nederlandse datacentra verhuren opslagruimte en verzorgen de aansluiting
daarvan op het internet. Hun klanten plaatsen daar hun netwerkapparatuur, servers
en opslagruimte voor webhosting. Deze hostingdiensten worden vaak doorverhuurd aan
tussenpersonen in andere landen (die de webhosting daar veelal onder een eigen merk
leveren), die vervolgens weer webruimte verhuren aan privépersonen of organisaties.
Zij kunnen de ruimte bijvoorbeeld gebruiken om hun eigen website in te richten. Datacentra
hebben daarom niet altijd zicht op wie aan het eind van de keten precies gebruik maken
van hun diensten en welke content er wordt gehost. Wel zijn zij gehouden te acteren
indien ze er weet van krijgen dat de content die ze hosten illegaal is. In dit specifieke
geval is dat ook gebeurd en is de content niet meer bereikbaar via een Nederlandse
server.

De inzet op het bestrijden van illegale content is er in eerste instantie op gericht
om deze content zo snel mogelijk te verwijderen danwel ontoegankelijk te maken. Illegaal
online materiaal kan worden gemeld en verwijderd via de afspraken in het kader van
de zelfregulering van de internetsector (Notice and Take Down). Is er sprake van kinderpornografisch
materiaal, dan is er binnenkort ook de Autoriteit Online Terroristisch en Kinderpornografisch
Materiaal (ATKM), die een bestuursrechtelijk verwijderbevel kan uitvaardigen en een
last onder dwangsom of bestuurlijke boete kan opleggen indien de content niet wordt
verwijderd.

Vraag 3

Deelt u de mening dat Nederland als gewilde plek voor hosting- en datacentrumdiensten
ook koploper moet zijn in het weren van ongewenste en strafbare online content?

Antwoord 3

Ja die mening deel ik. Nederland is al koploper in de aanpak van online seksueel kindermisbruik
en zet zich in voor een Europese aanpak daarvan. Ook met betrekking tot de oprichting
van de Autoriteit online Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM) loopt
Nederland voorop in het bestrijden van strafbare online content. In Nederland wordt
al een aantal jaren succesvol samengewerkt tussen de internetsector en overheid op
het gebied van illegale content. Overheid en internetsector richten zich daarbij op
het zo snel mogelijk offline halen van de aangetroffen illegale content. Een hostingprovider
moet acteren als hij er weet van krijgt dat de online content die hij host een illegaal
karakter heeft. Het beleid richt zich daarom op het notificeren en doen verwijderen
van illegale (dat wil zeggen strafbare of anderszins onrechtmatige) content. Bij het
tegengaan van strafbare content (terroristisch of kinderpornografisch materiaal en
hate speech) heeft de overheid een actieve rol in de opsporing en vervolging. Bij onrechtmatige
(maar niet strafbare) content – content die schade toebrengt aan individuen, zoals
privacy-schendingen – is die rol vooral faciliterend, bijvoorbeeld door het subsidiëren
van een meldpunt. Via zo’n meldpunt wordt strafbare en onrechtmatige content onder
de aandacht gebracht van een internettussenpersoon, die op grond van bestaande wet-
en regelgeving gehouden is daarop te acteren. Ongewenste (maar niet onrechtmatige)
content (zoals de meeste vormen van desinformatie) wordt niet verwijderd. Wel zijn
er andere instrumenten om hierop te reageren (o.a. fact checking, counterspeech, verwijzen
naar officiële websites, aanpassen (zoek)algoritmes, etc.).

Vraag 4

Zijn er naast de in het artikel genoemde websites nog andere soortgelijke rioolwebsites
die via Nederland gehost of gefaciliteerd worden? Heeft u hier voldoende zicht op?

Antwoord 4

Datacentra hebben niet altijd zicht op wie aan het eind van de keten precies gebruik
maken van hun diensten en welke content er wordt gehost. Wel zijn zij gehouden te
acteren indien ze er weet van krijgen dat de content die ze hosten illegaal is. Er
bestaat geen wettelijk kader voor toezicht op de content die in Nederland wordt gehost.

Vraag 5

In hoeverre is er sprake van strafbare feiten als Nederlandse bedrijven websites hosten
en faciliteren die haatzaaiende teksten, racisme, rechts-extremistisch gedachtengoed
en kinderporno verspreiden?

Antwoord 5

Criminelen misbruiken diensten van hostingproviders voor illegale activiteiten. Veel
hostingproviders treden hier adequaat tegen op. Voor hostingproviders die willens
en wetens criminaliteit faciliteren kan een strafrechtelijke aanpak passend zijn.
Om de schaalvoordelen van hostingdiensten, dat wil zeggen de grootte van de datacapaciteit
die geleverd kan worden, minder toegankelijk te maken voor criminelen, is het van
belang dat alle hostingproviders hier maatregelen tegen nemen. Daarnaast heeft de
politie onlangs diverse hostingproviders op de hoogte gesteld van criminele dienstverleners
die mogelijk misbruik maken van hun systemen. Daarbij is verzocht, indien deze partijen
bij deze hostingproviders bekend zijn, deze niet meer als klant te accepteren. Onlangs
heeft het Gerechtshof in Den Haag bepaald dat dergelijke dienstverleners onder omstandigheden
niet zijn uitgesloten van strafrechtelijke aansprakelijkheid, ook niet als zij geen
bevel tot ontoegankelijk maken van gegevens hebben ontvangen. Deze uitspraak biedt
mogelijkheden voor vervolging van hostingproviders die criminelen actief helpen.

Vraag 6

Welke mogelijkheden heeft u om strafrechtelijk of bestuursrechtelijk op te treden
tegen het hosten of faciliteren van dergelijke websites via Nederland?

Antwoord 6

In geval van verdenking van een misdrijf als omschreven in artikel 67, eerste lid,
Sv kan de officier van justitie met een machtiging van de rechter-commissaris aan
een aanbieder van een communicatiedienst bevelen om gegevens ontoegankelijk te maken
als dit noodzakelijk is ter beëindiging van een strafbaar feit. Dit is geregeld in
artikel 125p Sv. Onrechtmatige content kan ontoegankelijk worden gemaakt na een bevel
daartoe van de civiele rechter.

Zoals reeds bekend bij uw Kamer, heeft het kabinet de oprichting van een Autoriteit
online Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM) aangekondigd. De Raad
van State heeft op 4 mei jl. geadviseerd over het wetsvoorstel bestuursrechtelijke
aanpak online kinderpornografisch materiaal. Dit advies wordt nu verwerkt, zodat het
wetsvoorstel daarna op korte termijn aan de Kamer kan worden aangeboden. Deze Autoriteit
krijgt de wettelijke bevoegdheid aanbieders van hostingdiensten op bestuursrechtelijke
basis te verplichten online kinderpornografisch en/of terroristisch materiaal op hun
server ontoegankelijk te maken of te verwijderen danwel deze partijen op te dragen
passende en evenredige maatregelen te treffen om de opslag en doorgifte van online
kinderpornografisch en/of terroristisch materiaal via hun diensten te beperken. Hiermee
krijgt de Autoriteit middelen om in te grijpen indien de zelfregulering hapert, bijvoorbeeld
wanneer een hoster weigert gehoor te geven aan een verwijderverzoek van illegale content in het zelfreguleringskader.
Zoals de naam al zegt, zal de ATKM zich alleen richten op terroristisch en kinderpornografisch
materiaal, en blijft online hate speech zoals verspreid via Daily Stormer en 8kun buiten de reikwijdte van deze Autoriteit.
Online hate speech kan worden gemeld bij het Meldpunt Internet Discriminatie (MiND). Dit meldpunt wordt
door de sector beschouwd als een trusted flagger, waardoor meldingen vanuit dit meldpunt richting de sector in vrijwel alle gevallen
leiden tot het verwijderen of ontoegankelijk maken van de gewraakte content.

De inzet bij de bestrijding van illegale content gaat voor een belangrijk deel uit
van zelfregulering door de internetsector. De Nederlandse overheid werkt reeds jaren
samen met de internetsector aan de bestrijding van illegale content online. Zo is
er al in 2008 een Notice-and-Takedown (NTD) gedragscode overeengekomen tussen overheden,
internetaanbieders, hostingbedrijven, en andere tussenpersonen.2 Daar is in 2018 een addendum op gekomen voor het verbeteren van de bestrijding van
materiaal van online kindermisbruik. Aanvullend bevat de in 2021 geactualiseerde Gedragscode
Abusebestrijding maatregelen die hostingproviders kunnen nemen tegen misbruik van
hun diensten voor meerdere vormen van illegale activiteiten. Tenslotte zijn ook in
EU-verband afspraken gemaakt, zoals de Code of conduct on countering illegal hate speech uit 2016.

De Digital Services Act (DSA) biedt in vergelijking met de Richtlijn Elektronische Handel een meer gepreciseerd
kader waarbinnen hostingbedrijven een beroep kunnen doen op uitsluiting van aansprakelijkheid
met betrekking tot de informatie die zij hosten. Ook bevat de DSA onderdelen die de
bestrijding van illegale content in de toekomst verder kunnen verbeteren. Om hier
optimaal uitvoering aan te geven en gebruik van te maken zal de huidige NTD gedragscode
de komende tijd vanuit een publiek-private samenwerking nog eens tegen het licht worden
gehouden. Bij de onderhandelingen over de DSA heeft Nederland er overigens voor gepleit
om aanvullend op dit alles een zorgplicht voor hostingbedrijven op te nemen. Dit voorstel
kreeg helaas onvoldoende steun bij andere Lidstaten.3

Aanvullend subsidieert de overheid een aantal meldpunten om illegale content onder
de aandacht te brengen van platformen, providers en hosters. Deze meldpunten hebben
veelal de status van trusted flagger, en hebben daarmee ook het vertrouwen van de sector. Content die zij als «illegaal»
betitelen wordt in dat kader in de meeste gevallen ook daadwerkelijk ontoegankelijk
gemaakt. Het kabinet zet de komende jaren in op het verder optimaliseren van opvolging
van meldingen van deze meldpunten en zal daarbij ook bezien voor welke andere vormen
van illegale content een meldvoorziening dient te worden ingericht.

Vraag 7

Bent u bereid om naar aanleiding van dit artikel stappen te ondernemen tegen het hosten
of faciliteren van dergelijke websites?

Antwoord 7

Het huidig wettelijk kader om stappen te ondernemen tegen het hosten of faciliteren
van websites die illegale content bevatten, biedt geen ruimte om additionele verplichtingen
op te leggen. De systematiek waarbij melding gemaakt kan worden bij het Meldpunt Internet
Discriminatie (MiND) werkt goed. In vrijwel alle gevallen leidt een verwijderverzoek
van MiND daadwerkelijk tot het verwijderen of ontoegankelijk maken van de content.

Dat betekent niet dat er niet wordt gekeken wat er nog meer kan worden gedaan om deze
illegale content aan te pakken. Specifiek ten aanzien van de aanpak van online hate speech voert mijn ministerie momenteel in samenwerking met de Ministeries van BZK, OCW en
SZW een inventarisatie uit naar hoe de aanpak van online hate speech vormgegeven en geïntensiveerd kan worden. Hiermee wordt een eerste aanzet gedaan
voor een interdepartementale aanpak tegen online hate speech. Uw Kamer wordt voor het einde van het jaar over deze aanpak geïnformeerd.

Vraag 8

Wat is de status van het conceptwetsvoorstel Wet bestuursrechtelijke aanpak online
kinderpornografisch materiaal? Heeft u zicht op wanneer het wetsvoorstel bij de Kamer
kan worden ingediend?

Antwoord 8

Het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State wordt momenteel verwerkt.
Het wetsvoorstel zal naar verwachting op korte termijn aan de Kamer worden aangeboden.

Vraag 9

Biedt het conceptwetsvoorstel Wet bestuursrechtelijke aanpak online kinderpornografisch
materiaal mogelijkheden om dergelijke websites aan te pakken?

Antwoord 9

Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar de laatste paragraaf van het antwoord
op vraag 6.

Vraag 10

Zou het geven van een bindende aanwijzing aan aanbieders die betrokken zijn bij de
opslag of doorgifte van kinderporno uitgebreid kunnen worden naar aanbieders die betrokken
zijn bij opslag of doorgifte van evident racistische of haatzaaiende teksten en complottheorieën?
Wat zijn hiervan voor- en nadelen?

Antwoord 10

Internettussenpersonen die ervan op de hoogte worden gebracht dat de content die zij
hosten illegaal is, dienen op grond daarvan te acteren om niet aansprakelijkheid gesteld
te kunnen worden. Dat geldt niet alleen voor kinderporno, maar ook voor andere illegale
content zoals evident racistische of haatzaaiende teksten.

Het verspreiden van complottheorieën kan gepaard gaan met strafbare feiten, zoals
bedreiging, smaad of laster of met onrechtmatige gedragingen. Zo laat het Dreigingsbeeld
Terrorisme Nederland (DTN) van 7 november jl. zien dat geloof in complottheorieën
kan leiden tot anti-overheidsextremisme. In die gevallen zijn internet service providers
(ISPs) en hosting service providers (HSPs) wel gehouden om te acteren, maar dan op
basis van de strafbare of onrechtmatige gedraging en niet omdat het complottheorieën
betreft. Daar waar complottheorieën aanzetten tot terrorisme kan de eerdergenoemde
Autoriteit online Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM) straks ingrijpen
door het uitvaardigen van een verwijderbevel.