Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Brekelmans, Strolenberg, Sjoerdsma en Sneller over de mogelijkheid tot online stemmen voor Nederlanders in het buitenland

Antwoord van Minister Bruins Slot (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) (ontvangen
5 juli 2022).

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «Expats kick-off French legislative elections with online
voting»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Bent u bekend met het feit dat het bij de afgelopen parlementsverkiezingen voor Fransen
die in het buitenland wonen, mogelijk is om digitaal te stemmen?

Antwoord 2

Het is mij bekend dat het voor Fransen die buiten Frankrijk wonen een aantal jaar
mogelijk is geweest om te stemmen via internet. Hiervan heeft mijn ambtsvoorganger
in 2016 melding gemaakt bij uw Kamer.2 In 2017 heeft de Franse regering besloten het stemmen via internet op te schorten
vanwege het zeer hoge risico op cyberdreigingen. Na de parlementsverkiezingen in 2017
heeft de Franse regering het voornemen geuit het mogelijk te maken voor Fransen die
buiten Frankrijk wonen om bij de parlementsverkiezingen in 2022 weer via internet
te stemmen. Deze mogelijkheid wordt deze kiezers geboden naast de mogelijkheden om
per brief, per volmacht of bij een consulaire post te stemmen.

Vraag 3

Kunt u aangeven in welke andere landen binnen de EU het mogelijk is om digitaal te
stemmen (voor inwoners die in het buitenland wonen)?

Antwoord 3

Behalve voor Fransen die buiten Frankrijk wonen bij parlementsverkiezingen is het
in Estland mogelijk om via het internet te stemmen. Verder kent Litouwen sinds 2020
de wettelijke mogelijkheid voor kiezers in het buitenland om via internet te stemmen,
maar van die mogelijkheid is tot nog toe geen gebruik gemaakt.3

Vraag 4

Deelt u de mening dat digitaal stemmen voor Nederlanders buiten Nederland veel voordelen
zou hebben, zoals gemak en de zekerheid dat de stem (op tijd) aankomt?

Antwoord 4

Of een nieuwe wijze van stemmen in Nederland kan worden ingevoerd wordt beoordeeld
in het licht van de waarborgen waaraan het verkiezingsproces moet voldoen, te weten
transparantie, controleerbaarheid, integriteit, kiesgerechtigheid, stemvrijheid, stemgeheim,
uniciteit en toegankelijkheid.4 Het introduceren van internetstemmen maakt het verkiezingsproces kwetsbaar voor cyberrisico’s
waarbij er risico’s zijn voor deze waarborgen, zoals het stemgeheim, de stemvrijheid
en de integriteit. Deze waarborgen wegen zwaar. Omdat bij het uitbrengen van de stem
nu geen digitale middelen worden gebruikt, is er geen kwetsbaarheid voor digitale
dreigingen en digitale risico’s. Bovendien is het stemproces achteraf controleerbaar
(zie verder het antwoord op vraag 6).

Vraag 5

Welke stappen zijn er sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 gezet om het digitaal
stemmen (vanuit het buitenland) mogelijk te maken?

Antwoord 5

Bij de evaluatie van de afgelopen Tweede Kamerverkiezing heeft mijn ambtsvoorganger
de door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de Kiesraad,
VNG en NVVB opgestelde Verkiezingsagenda 2030 aan uw Kamer toegezonden met daarin
mogelijke verbeteringen in het verkiezingsproces voor de komende jaren.5 In de Verkiezingsagenda 2030 zijn, mede gelet op hetgeen is toegelicht in de antwoorden
op de vragen 4 en 6, geen voornemens opgenomen om stemmen via het internet (vanuit
het buitenland) mogelijk te maken. Er zijn hiertoe dan ook geen stappen gezet.

Vraag 6

Kunt u aangeven waarom het op dit moment nog niet mogelijk is om digitaal te stemmen
voor Nederlanders in het buitenland? Wat zijn de grootste uitdagingen om dit mogelijk
te maken?

Antwoord 6

In juni 2018 heeft het kabinet een standpunt ingenomen over elektronisch stemmen.6 Het kabinet constateerde daarbij dat ten opzichte van enkele jaren daarvóór de risico's
hiervan zijn toegenomen. Het gaat dan om risico’s voor de waarborgen waaraan het verkiezingsproces
moet voldoen, zoals het stemgeheim, de stemvrijheid en de integriteit. Omdat het uitbrengen
van de stem niet via digitale middelen gebeurt, is er geen kwetsbaarheid voor digitale
dreigingen en digitale risico’s. Bovendien is het stemproces achteraf controleerbaar.
Het kabinet wil, gelet op de dreigingen die worden onderkend, die kwetsbaarheden niet
in het stemproces introduceren. Dit standpunt is nadien herhaaldelijk bevestigd.7 Er is geen aanleiding dat standpunt te heroverwegen.

Ik constateer dat ook in andere landen die conclusie wordt getrokken. In het voorjaar
van 2020 heeft de Belgische overheid een studie laten uitvoeren naar de haalbaarheid
van de invoering van internetstemmen.8 De studie is uitgevoerd door een consortium van universiteiten (Université libre
de Bruxelles, Vrije Universiteit Brussel, KU Leuven, UCLouvain). Als onderdeel van
de studie is gekeken naar de ontwikkelingen van internetstemmen in de recente jaren.
Daaruit blijkt dat het aantal landen dat de stap naar internetstemmen heeft gezet,
vrijwel nihil is. In de studie wordt geconcludeerd dat de komende jaren de stap naar
internetstemmen niet moet worden gezet omdat:

De veiligheidsgaranties niet voldoende zijn;

De transparantie en de controleerbaarheid van de procedure niet gewaarborgd kunnen
worden;

De kosten, hoewel het moeilijk is deze precies in te schatten, hoog zullen zijn.

Vraag 7

Hoe gaat Frankrijk om met deze zelfde uitdagingen? Waarom is het voor Fransen in het
buitenland wel mogelijk om veilig digitaal te stemmen?

Antwoord 7

Franse kiezers in het buitenland kunnen gebruikmaken van de mogelijkheid om via het
internet te stemmen bij de Franse parlementsverkiezingen en consulaire verkiezingen.
Bij andere verkiezingen, zoals de presidentiële verkiezingen en de Europees Parlementsverkiezingen,
is deze mogelijkheid er niet. De mogelijkheid om als Franse kiezer in het buitenland
via het internet te stemmen voor de parlementsverkiezingen bestond eerder in 2012.
In aanloop naar de parlementsverkiezingen van 2017 werd de mogelijkheid afgeschaft
vanwege de hoge risico’s op cyberdreigingen.9 In de aanloop naar de parlementsverkiezingen van 2022 heeft de Franse regering een
andere afweging gemaakt ten aanzien van de introductie van risico’s rond de waarborgen
van het verkiezingsproces.

Vraag 8

Bent u bereid met uw Franse collega’s te spreken over digitaal stemmen, en informatie
en ervaringen uit te wisselen?

Antwoord 8

Op Europees niveau worden kennis en ervaringen omtrent de organisatie van verkiezingen
met elkaar uitgewisseld. Naar aanleiding van de covid-19 pandemie verkennen verschillende
landen opnieuw de mogelijkheden en onmogelijkheden tot stemmen via het internet. Ontwikkelingen
en ervaringen van de landen omtrent stemmen via het internet volg ik.

Vraag 9

Welke inspanningen verricht u om het aantal geregistreerde stemgerechtigde Nederlanders
in het buitenland te verhogen? Bent u bereid te informeren welke inspanningen Frankrijk
hiertoe verricht?

Antwoord 9

Een belangrijke stap in het verhogen van het aantal Nederlanders buiten Nederland
dat zich als kiezer registreert was de invoering in april 2017 van de permanente registratie.
Vanaf dat moment hoeft een kiezer buiten Nederland zich nog maar eenmalig te registreren
en niet meer voor elke verkiezing opnieuw. Hij krijgt dan automatisch de stembescheiden
voor elke verkiezing toegezonden. Sinds de invoering van de permanente registratie
ontvangt iedere Nederlander die uit Nederland vertrekt, en bij vertrek een adres in
het buitenland opgeeft, een brief van de gemeente Den Haag met het persoonlijke verzoek
zich te registreren om te stemmen vanuit het buitenland. Daarnaast geeft de gemeente
Den Haag, op grond van de Kieswet verantwoordelijk voor (het beheer van) de permanente
registratie en voor het organiseren van de verkiezingen voor de kiezers buiten Nederland,
op allerlei andere wijzen bekendheid aan de registratiemogelijkheid, onder meer via
de website stemmenvanuithetbuitenland.nl, via advertenties in sociale media en waar
mogelijk via verenigingen van Nederlanders in het buitenland. Ook het Ministerie van
Buitenlandse Zaken zet zich ervoor in, al dan niet via het postennetwerk, om hieraan
bekendheid te geven. Bijvoorbeeld via de website NederlandWereldwijd.nl en via de
social-mediakanalen van de ambassades in landen met grote Nederlandse gemeenschappen.

Ik ben graag bereid om via het Ministerie van Buitenlandse Zaken te proberen te achterhalen
welke inspanningen Frankrijk in dit verband verricht.

Vraag 10

Gaat u onderzoeken of, mede op basis van de ervaringen in Frankrijk, digitaal stemmen
mogelijk te maken is voor Nederlanders in het buitenland?

Antwoord 10

Gelet op het kabinetsstandpunt omtrent stemmen per internet zoals verwoord in het
antwoord op de vragen 4 en 6, ligt het uitvoeren van een dergelijk onderzoek niet
in de rede en bestaat daartoe geen voornemen.

Wel volgt het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties nieuwe ontwikkelingen
binnen het verkiezingsproces nauwgezet, ook als het gaat om digitalisering. De hiervoor
genoemde Verkiezingsagenda 203010 benadrukt in dat verband dat nieuwe innovatieve technologieën mogelijk een bijdrage
kunnen leveren aan het verbeteren van het verkiezingsproces en dat er onderzoek naar
nieuwe technologieën dient plaats te vinden. Dit onderzoek wordt dit jaar opgestart.
Bij de vraag of nieuwe technologieën kunnen worden ingevoerd, dienen steeds de waarborgen
van het verkiezingsproces te worden betrokken.