Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Van den Berg, Van der Molen, Weverling en El Yassini ten behoeve van het VAO Telecommunicatie

Antwoord van Staatssecretaris Keijzer (Economische Zaken en Klimaat) (ontvangen 2 oktober
2020).

Vraag 1

Hoe groot was de advertentiemarkt en daarmee inkomsten voor commerciële radio in 2019?
Kunt u aangeven wat hierbij de verdeling was tussen grote en kleinere radiostations
zoals BNR Nieuwsradio en 100%NL? Kunt u tevens de verdeling aangeven tussen publieke
en commerciële omroepen?

Antwoord 1

De totale radioreclamebestedingen bedroegen in 2019 € 204,6 miljoen1, zo blijkt uit de rapportage (netto) radioreclame-omzet 2019 van het Radio Advies
Bureau (RAB).2

Een exacte verdeling tussen grote en kleinere commerciële stations enerzijds en tussen
commerciële en publieke omroepen anderzijds is lastig te geven omdat het hier om bedrijfsvertrouwelijke
informatie gaat. In een rapport van de ACM worden wel marktaandelen (binnen bandbreedtes)
gegeven van de verschillende radiopartijen op de radioadvertentiemarkt. Hieruit blijkt
dat Talpa Radio in 2019 een marktaandeel had van 50–60%; Q-music 10–20%; RadioCorp
(het moederbedrijf van 100%NL) 0–10%; BNR Nieuwsradio 0–10% en NPO/Ster 10–20%.3

Vraag 2

Klopt het dat door corona de advertentie-inkomsten in de radiomarkt aanzienlijk zijn
gedaald? Zo ja, kunt u aangeven met welk percentage? Is hier een discrepantie tussen
de publieke en commerciële omroepen?

Antwoord 2

In diverse media wordt melding gemaakt van een daling van de radioreclamebestedingen
in het eerste half jaar van 2020 (ten opzichte van diezelfde periode in 2019) met
circa 30%. Hierbij kan worden opgemerkt dat de daling in de maanden maart en april
2020 aanzienlijk groter was dan in de eerste twee maanden van 2020. Inmiddels gaat
het weer iets beter met de reclamemarkt en het perspectief voor de tweede helft van
het jaar lijkt positief.4

Voor de landelijke publieke omroep geldt dat door afnemende mediabestedingen vanwege
de coronacrisis en wegvallende evenementen de advertentie-inkomsten op tv, radio en online
5 volgens de Ster met 26% zijn gedaald in het eerste half jaar van 2020 ten opzichte
van 2019.6

Uit het bovenstaande blijkt dat zowel de commerciële radiostations als de publieke
omroep in het eerste half jaar van 2020 geconfronteerd zijn met een daling van advertentie-inkomsten
maar dat er ogenschijnlijk geen sprake is van een grote discrepantie tussen beide
segmenten.

Vraag 3

Klopt het dat de verwachting is dat tot eind 2021 de advertentie-inkomsten in de radiomarkt
niet op het oude niveau zullen komen? Zo ja, waar is deze verwachting op gebaseerd
en hoeveel procent lager valt de markt dan naar schatting uit?

Antwoord 3

SEO Economisch Onderzoek (SEO) heeft in het kader van haar quick scan voor een noodverlenging
van de commerciële radiovergunningen radiopartijen bevraagd over hun prognoses.7 Radiostations geven aan dat prognoses maken voor 2020 als geheel of zelfs 2021 koffiedikkijken
is gezien de onzekerheid over Covid-19 en de afbouw (of herinvoering) van maatregelen
tegen de verspreiding van het virus. De stations beschouwen de eigen prognoses dan
ook als ruwe schattingen.

Een aantal stations geeft aan te verwachten dat 2021 ongeveer gelijk zal zijn aan
2020. Er is ook een «stroming» die uitgaat van licht herstel. Deze stations verwachten
dat 2021 beter zal zijn dan 2020 maar nog steeds minder dan 2019. Een of twee stations
geven aan te verwachten dat 2021 béter zal zijn dan 2019. Deze verwachting komt echter
primair voort vanuit de verwachting dat men in staat zal zijn marktaandeel te winnen.

Dit beeld correspondeert vrij goed met enkele andere bronnen, aldus SEO. Nielsen gaat
uit voor een krimp van de netto mediabestedingen van 22% in 2020.8 Deze prognose wordt echter niet verbijzonderd naar radio.

In een interview geven Nederlandse media-ceo’s te kennen uit te gaan van een krimp
met 10 tot 20%, waar aanvankelijk gevreesd werd voor een terugval met 40%. Zij houden
er rekening mee dan het herstel twee tot drie jaar kan duren.9 PWC maakt specifiek voor radio melding van een negatief effect op de korte termijn,
maar verwacht op de langere termijn een terugkeer naar historische trends.10

Vraag 4

Klopt het dat radiostations, waaronder BNR Nieuwsradio, vanwege misgelopen advertentie-inkomsten
corona personeel heeft moeten ontslaan? Is dit ook het geval geweest bij de publieke
omroep?

Antwoord 4

Uit berichten in de media maak ik op dat BNR Nieuwsradio inderdaad banen heeft geschrapt.11 Ook bij Talpa Network (waar Talpa Radio onderdeel van uitmaakt) zijn werknemers ontslagen.
Talpa heeft daarbij overigens aangegeven geen gebruik te maken van de NOW-regeling
of enige andere vorm van overheidssubsidie.12

Voor zover mij bekend zijn er bij de publieke omroep tot dusver geen (gedwongen) ontslagen
gevallen.

Vraag 5

Op welke wijze verhoudt de 19 miljoen euro subsidie die de publieke omroep heeft ontvangen
vanwege corona zich tot de advertentie-inkomsten voor de publieke omroep en hoe hebben
deze inkomsten zich als gevolg van de coronacrisis ontwikkeld?

Antwoord 5

De € 19 miljoen die is toegekend aan de landelijke publieke omroep is ter dekking
van onvermijdelijk gestegen kosten voor de uitvoering van zijn publieke taak als gevolg
van de coronamaatregelen, en komt ten goede aan de gehele landelijke publieke omroep
(dat kan zowel tv, radio als online betreffen). Op deze manier worden de programmering
en de publieke taak op peil gehouden. De subsidie is dus niet gelinkt aan (verminderde)
advertentie-inkomsten.

De totale advertentie-inkomsten (voor tv, radio en online) die door de Ster aan het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zijn afgedragen, bedroegen in 2019
€ 173 miljoen.13 Voor de ontwikkeling van de advertentie-inkomsten in 2020 wordt verwezen naar het
antwoord op vraag 2.

De advertentie-inkomsten van de publieke omroep gaan overigens niet rechtstreeks naar
de publieke omroep maar lopen via de begroting van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW). De Tweede Kamer wordt zoals gebruikelijk in het jaarverslag van
OCW geïnformeerd over de realisatie van deze inkomsten.

Vraag 6

Van welke steunmaatregelen hebben commerciële omroepen gebruik kunnen maken? Is dat
gebeurd en zo ja, hoeveel steun hebben zij ontvangen vanuit welke pakketten?

Antwoord 6

Er is een aantal verschillende steunmogelijkheden waar commerciële radiostations gebruik
van kunnen maken. Zo is er de mogelijkheid om uitstel bij de Belastingdienst aan te
vragen alsmede uitstel tot betaling van toezichtskosten bij Agentschap Telecom. Een
aantal radiostations heeft hier gebruik van gemaakt.

Een belangrijke maatregel is de NOW-regeling (Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging
voor Werkgelegenheid). Uit berichten in de media kan opgemaakt worden dat een aantal
landelijke en regionale radiostations hier gebruik van heeft gemaakt (o.m. de bedrijven
achter 100%NL, Sublime en RadioNL.14 Van Talpa Network (eigenaar van Radio 538, Sky Radio, Radio Veronica en Radio 10)
is bekend dat zij geen beroep heeft gedaan op de NOW-regeling (zie ook het antwoord
op vraag 4.

In de quick scan van SEO wordt ingegaan op een aantal overheidsmaatregelen dat zich
richt op de kredietverlening aan bedrijven (zie hoofdstuk 4). Het gaat dan over de
BMKB-C (verruimde Borgstelling Midden- en Klein Bedrijf), GO-C (Garantie Ondernemersfinancieringsregeling),
KKC (Klein Krediet Corona), COL-regelingen (voor Startups en Scale-ups) en de financiële
steun van Qredits (microkredieten). SEO gaat ook in op de (on)geschiktheid van deze
regelingen voor de radiosector. Zoals ik mijn brief bij de quick scan van SEO aangeef,
ben ik bereid te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om specifiek voor de commerciële
radiosector, en specifiek voor die vergunninghouders voor wie dit het meest dringend
opgaat, de huidige kredietmaatregelen te verruimen.

Vraag 7

Klopt het dat er de afgelopen jaren veel rechtszaken gevoerd zijn op initiatief van
partijen die niet in aanmerking komen of zijn gekomen voor een frequentievergunning?
Kunt u de aantallen over de afgelopen vijf jaar in kaart brengen?

Antwoord 7

Nieuwkomers hebben met name handhavingsverzoeken ingediend bij Agentschap Telecom.
Als een handhavingsverzoek wordt gehonoreerd is er voor de nieuwkomer geen reden om
naar de rechter te stappen. Nieuwkomers15 hebben in de periode 2015–2020 in totaal drieëntwintig handhavingsverzoeken ingediend
bij Agentschap Telecom. Die handhavingsverzoeken zagen meestal op meerdere FM-vergunningen.
Bestaande vergunninghouders hebben in de periode 2015–2020 vijftien handhavingsverzoeken
ingediend.

Tabel 1. Handhavingsverzoeken bij AT (2015–2020)

Jaar

Aantal

2015

Nieuwkomers: 2

Best. partijen: 2

2016

Nieuwkomers: 2

Best. partijen: 8

2017

Nieuwkomers: 3

Best. partijen: 4

2018

Nieuwkomers: 7

Best. partijen: 0

2019

Nieuwkomers: 2

Best. partijen: 0

2020

Nieuwkomers: 7

Best. partijen: 1

Totaal

Nieuwkomers: 23

Best. partijen: 15

In de onderstaande tabel is het aantal bezwaren en beroepen, inclusief hoger beroepen,
opgenomen die zien op commerciële radioomroep. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt
tussen nieuwkomers en bestaande partijen.16

Tabel 2. Totaal aantal bezwaar- en (hoger)beroepszaken (2015–2020)

Jaar

Bezwaar

Beroep

Hoger beroep

Totalen p.j.

2015

nieuwkomers: 8

best. partijen: 13

nieuwkomers: 1

best. partijen: 0

nieuwkomers: 0

best. partijen: 3

nieuwkomers: 9

best. partijen: 16

2016

nieuwkomers: 6

best. partijen: 8

nieuwkomers: 3

best. partijen: 6

nieuwkomers: 0

best. partijen:0

nieuwkomers: 9

best. partijen: 14

2017

nieuwkomers: 2

best. partijen: 59

nieuwkomers: 1

best. partijen: 36

nieuwkomers: 2

best. partijen: 18

nieuwkomers: 5

best. partijen: 113

2018

nieuwkomers: 17

best. partijen: 5

nieuwkomers: 2

best. partijen: 8

nieuwkomers: 0

best. partijen: 2

nieuwkomers: 19

best. partijen: 15

2019

nieuwkomers: 4

best. partijen: 1

nieuwkomers: 6

best. partijen: 1

nieuwkomers: 2

best. partijen: 3

nieuwkomers: 12

best. partijen: 5

2020

t/m sept

nieuwkomers: 4

best. partijen: 14

nieuwkomers: 0

best. partijen: 4

nieuwkomers: 0

best. partijen: 0

nieuwkomers: 4

best. partijen: 18

Totaal

141

68

30

239

Vraag 8

Klopt het dat er de afgelopen jaren veel rechtszaken gevoerd zijn over de voorwaarden
van frequentievergunningen en vermeende overtredingen daarvan? Kunt u de aantallen
over de afgelopen vijf jaar in kaart brengen?

Antwoord 8

Zie het antwoord op vraag 7. Dat antwoord heeft betrekking op alle procedures over commerciële radioomroep die door bestaande partijen of nieuwkomers
gevoerd zijn.

In de periode 2015–2020 zijn er 52 procedures geweest bij de Rechtbank Rotterdam en
het College van Beroep voor het bedrijfsleven over de voorwaarden verbonden aan commerciële FM-vergunningen en over sanctiezaken. Dit aantal betreft alleen de zaken waarin de rechtbank of het College van Beroep
voor het bedrijfsleven ook uitspraak heeft gedaan en bijvoorbeeld niet ingetrokken
zijn.

Vraag 9

Klopt het dat de laatste veiling in 2003 was, mede op verzoek van een potentiele bieder
welke uiteindelijk niet meedeed aan de veiling? Hoe hoog waren de kosten voor het
organiseren van deze veiling, ook al deed de potentiele bieder uiteindelijk niet mee?

Antwoord 9

De voorzieningenrechter van de Rechtbank Rotterdam heeft op verzoek van de Vereniging
Veronica17 in 2002 aan de toenmalige bewindspersoon de opdracht gegeven de FM-vergunningen te
veilen. Kort gezegd omdat er binnen het wettelijk kader alleen gekozen kon worden
voor een veiling en een verlenging niet meer mogelijk was.18 Mede op verzoek van de Tweede Kamer is daarna de keuze gemaakt om de FM-vergunningen
te verdelen door middel van een vergelijkende toets met een financieel bod en hiertoe
is het Frequentiebesluit gewijzigd om dit mogelijk te maken. De voorzieningenrechter
van de Rechtbank Rotterdam heeft met de beleidswijzing ingestemd.19 De Vereniging Veronica heeft uiteindelijk niet meegedaan aan die vergelijkende toets.20 Aan de vergelijkende toets hebben overigens wel veel andere nieuwkomers meegedaan
– zowel voor de landelijke als voor de niet-landelijke vergunningen – en die nieuwkomers
hebben ook vergunningen gewonnen.

In de kamerbrief van 10 september 2003 is uitgebreid ingegaan op de kosten van de
uitgifte in 2003, waaronder de kosten voor de veiling/vergelijkende toets.21 De kosten voor de voorbereiding van een veiling en een vergelijkende toets bedroegen
circa € 7,4 miljoen in de periode 1998–2003. In deze kosten zijn verwerkt de voorbereiding
van de verdeling omdat er werd gewisseld van instrument (dubbele kosten voor het ontwikkelen
van een veiling en een vergelijkende toets) en de vergelijkende toets werd verricht
door een externe commissie.

Vraag 10

Wat is nu de penetratiegraad van DAB-plus22? Hoe is dat in andere landen, zoals België, Duitsland, Zweden en Zwitserland? Kunt
u aangeven in hoeverre deze penetratiegraad verschilt van eerder gedane voorspellingen
of ramingen? Wat is de verwachte ontwikkeling van de penetratiegraad van DAB-plus
tot aan 2030?

Antwoord 10

De penetratiegraad van digitale radioontvangers in huishoudens is een indicatie voor
het succes van digitale radio. Voor het bepalen van deze indicator wordt gebruik gemaakt
van het jaarlijkse onderzoek ICT gebruik van huishoudens en personenvan het CBS. De Kamer wordt hier jaarlijks over geïnformeerd in het jaarverslag van
het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Uit het jaarverslag 2019 blijkt dat
de penetratiegraad in 2019 15% van de huishoudens bedroeg.23 Het streven is dat deze indicator uiteindelijk oploopt tot 35% in 2022 (het jaar
dat de huidige vergunningen voor landelijke commerciële radio aflopen).

De penetratiegraad is niet voor alle gevraagde landen beschikbaar. Wel kan aansluiting
worden gezocht bij cijfers van een aantal andere landen, zoals gepubliceerd door WorldDAB.24 WorldDAB noemt penetratiecijfers van 88% voor Noorwegen (waar inmiddels de FM is
afgeschakeld), 65% voor het Verenigd Koninkrijk, 23% voor Duitsland, 13% voor Frankrijk
en 4% voor Italië. WorldDAB rapporteert voor Nederland overigens een hoger cijfer
(24% in 2020).

Tot slot kan nog worden opgemerkt dat de verwachting is dat de penetratiegraad van
DAB+ in de gehele Europese Unie de komende jaren flink zal toenemen als gevolg van
de Europese verplichting om alle autoradio’s in nieuwe auto’s te voorzien van digitale
(ether)radioontvangst.

Vraag 11

Wat is het verwachte tijdspad dat FM in Nederland wordt uitgeschakeld? Welke factoren
zijn daarbij van invloed?

Antwoord 11

Er is op dit moment nog geen concreet tijdspad om de FM in Nederland af te schakelen.
Wel zal de Commissie-Don, conform haar taakopdracht, zich ook uitlaten over het afschakelen
van frequentieruimte voor analoge radio.

In 2017 heeft onderzoeksbureau Dialogic in opdracht van het Ministerie van EZK onderzoek
gedaan naar de voor- en nadelen van het afschakelen van analoge radio. Ook hebben
zij gekeken naar een realistische termijn hiervoor.25 Dialogic concludeert dat de alternatieven voor de FM vanaf 2022 steeds belangrijker
zullen worden. Zowel de positieve als de negatieve impact van afschakeling zullen
dalen in de periode tot circa 2032. Een realistische, natuurlijke termijn voor afschakeling
ligt derhalve (grofweg) tussen 2027 en 2032, aldus Dialogic.

Een belangrijke factor die volgens Dialogic een rol zal spelen bij het afschakelen
van de FM is in hoeverre alternatieve distributievormen voor de lineaire radio zoals
DAB+, internet (vast en mobiel) en de digitale kabel de rol van de analoge FM zullen
overnemen, hetgeen zich op een gegeven moment zal vertalen in een afnemend luistergebruik
van de FM waardoor het voor de radiostations niet langer kostenefficiënt zal zijn
om de relatief dure FM-netwerken in de lucht te houden.

Andere aspecten en aandachtspunten die een rol spelen bij het afschakelen van de analoge
radio zijn volgens Dialogic: het ruim van te voren aankondigen van de afschakeling
bij het publiek, het stimuleren van digitale radio DAB+, het zoeken van een alternatieve
bestemming voor de FM-Band, het opbouwen van alternatieve kanalen voor de communicatie
bij calamiteiten (ook in tunnels) en voorlichting geven over de afschakeling van TMC
(een verkeers-/navigatiesysteem dat wordt meegestuurd met het FM-signaal).26

Vraag 12

Wanneer komt het advies van de commissie-Don? Op welke termijn worden de uitkomsten
van de quick scan naar de stand van de radiomarkt verwacht?

Antwoord 12

Het advies van de commissie-Don zal naar verwachting begin oktober gereed zijn. Ik
zal het advies dan zo snel mogelijk aan uw Kamer sturen.

De quick scan naar een noodverlenging van de commerciële radiovergunningen uitgevoerd
door SEO Economisch Onderzoek is inmiddels gereed en heb ik – voorzien van mijn reactie
– aan uw Kamer gestuurd.