Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van leden Westerveld en Van der Molen over het bericht ‘Minister laat Neerlandistiek zichzelf redden’

Antwoord van Minister Van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) (ontvangen
28 september 2020) zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 3671.

Vraag 1

Heeft u kennisgenomen van het bericht «Minister laat Neerlandistiek zichzelf redden»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Hoe rijmt u de zin in uw brief2 «Groei van de studentenaantallen in de talenstudies is bovendien hard nodig gezien
het grote tekort aan leraren» met de weigering om structurele middelen toe te kennen?

Antwoord 2

Om het volgen van een lerarenopleiding te stimuleren en het lerarentekort in de schooltalen
aan te pakken, worden op dit moment diverse acties ondernomen. Deze heb ik in mijn
brief toegelicht, ook waar dit gepaard gaat met financiële middelen. Voor het vergroten
van de aantrekkelijkheid van het onderwijs bij de talenopleidingen stel ik in 2020
middelen ter beschikking zodat faculteiten gezamenlijk activiteiten in gang kunnen
zetten. Ik vind het verder aan de instellingen om hier ook zelf in te investeren,
waar mogelijk vanuit herprioritering binnen de structurele lumpsummiddelen voor het
sectorplan Duurzame Geesteswetenschappen (jaarlijks € 17,7 miljoen). Zoals ik in mijn
brief heb toegelicht kunnen deze activiteiten de aanloop zijn naar een breder sectorplan
talen voor zowel onderwijs als onderzoek. Op dit moment zijn geen middelen beschikbaar
voor een sectorplan talen.

Vraag 3

Kunt u een inschatting geven van de verwachtte tekorten van docenten Nederlands in
het voortgezet onderwijs?

Antwoord 3

Op basis van de lerarenramingen is de verwachting dat de tekorten voor docenten Nederlands
in het voortgezet onderwijs de komende jaren tot en met 2023, in met name in de tweedegraads
sector, zullen oplopen en daarna (mede door de leerlingendaling) geleidelijk zullen
afnemen.3 In getallen is de verwachting dat het extra tekort van docenten Nederlands in het
voortgezet onderwijs ten opzichte van 2018 op zal lopen in 2023 tot 145 fte (139 fte
tweedegraads en 6 fte eerstegraads). In 2029 zal er volgens deze raming nog sprake
zijn van een tekort ten opzichte van 2018 van in totaal 18 fte.

Vraag 4

Is bekend wat de aantallen eerstejaarsstudenten voor de studie Nederlands en andere
talenstudies zijn in het komende collegejaar? Kunt u per instelling een beeld geven
van de stijging of daling in aantallen in de afgelopen jaren?

Antwoord 4

De landelijke aantallen eerstejaarsstudenten worden gebaseerd op de 1-oktobertelling.
De cijfers voor komend collegejaar (2020–2021) worden in januari 2021 bekend. Onderstaand
is een tabel opgenomen met daarin een overzicht per universiteit van het aantal eerstejaars
in de wo-bacheloropleidingen Nederlands, Duits, Frans en Engels in studiejaar 2019–2020
ten opzichte van studiejaar 2010–2011.

Bachelor Nederlandse Taal en Cultuur

2010–2011

2019–2020

Universiteit Leiden

74

60

Rijksuniversiteit Groningen

60

28

Universiteit Utrecht

132

41

Universiteit van Amsterdam

173

56

Vrije Universiteit Amsterdam

(geen instroom meer sinds 2013, onderdeel geworden van bachelor literatuur en samenleving:
afstudeerrichting Nederlands. Deze afstudeerrichting wordt niet meer aangeboden sinds
studiejaar 2019–2020)

19

0

Radboud Universiteit Nijmegen

46

38

Bachelor Duitse Taal en Cultuur

 
 

Universiteit Leiden

9

11

Rijksuniversiteit Groningen

(geen instroom meer sinds 2014 – onderdeel geworden van Bachelor Europese talen en
culturen)

17

0

Universiteit Utrecht

21

20

Universiteit van Amsterdam

24

19

Vrije Universiteit van Amsterdam

(geen instroom meer sinds 2011 – opleiding beëindigd)

1

0

Radboud Universiteit Nijmegen

18

14

Bachelor Engelse Taal en Cultuur

 
 

Universiteit Leiden

177

110

Rijksuniversiteit Groningen

(geen instroom meer sinds 2013 – onderdeel van Bachelor Europese talen en culturen)

81

0

Universiteit Utrecht

128

108

Universiteit van Amsterdam

123

96

Vrije Universiteit Amsterdam

(geen instroom meer sinds 2014 – wel bachelor English Language and Communication Studies)

52

0

Radboud Universiteit Nijmegen

127

101

Bachelor Franse Taal en Cultuur1

 
 

Universiteit Leiden

36

24

Universiteit Utrecht

32

22

Universiteit van Amsterdam

49

16

Vrije Universiteit Amsterdam

(geen instroom meer sinds 2013 – opleiding beëindigd)

12

0

X Noot

1

RUG biedt Frans daarnaast aan als specialisatie binnen Bachelor Europese talen en
culturen.

Vraag 5

Kunt u toelichten op basis van welk advies u op het bedrag van honderdduizend euro
voor de landelijke coördinatie bent gekomen?

Antwoord 5

Landelijke coördinatie is volgens de KNAW van groot belang om de problemen structureel
aan te pakken. Aangezien de decanen letteren en geesteswetenschappen (DLG) hebben
aangegeven dat het niet haalbaar is om deze coördinatie te doen naast de huidige werkzaamheden,
heb ik de afweging gemaakt om middelen beschikbaar te stellen waarmee een volledige
fte zou kunnen worden gefinancierd. Hiermee kunnen op korte termijn activiteiten in
gang worden gezet met focus op het onderwijs in de talenopleidingen en voorbereidingen
worden getroffen voor een sectorplan talen.

Vraag 6

Wat is de reactie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)
op uw voornemen om aanvullende middelen beschikbaar te stellen voor landelijke coördinatie?

Antwoord 6

Voor de volledigheid meld ik u de letterlijke reactie van de KNAW op mijn voornemen
om aanvullende middelen beschikbaar te stellen voor landelijke coördinatie: «De KNAW
is van mening dat er zo snel mogelijk een sectorplan Nederlands en Moderne Vreemde
Talen moet worden gestart. De decanen en de KNAW zitten hierin op één lijn. In het
sectorplan moet de neerlandistiek een prominente plek krijgen, waarbij recht wordt
gedaan aan de speciale plaats van het Nederlands in onze samenleving en de Nederlandse
verantwoordelijkheid voor de wetenschappelijke bestudering van de neerlandistiek in
de wereld. In het sectorplan dienen onderwijs en onderzoek in samenhang te worden
bezien. Landelijke afstemming is daarbij van groot belang om de problematiek structureel
aan te pakken. De KNAW is verheugd dat de Minister in haar reactie de analyse onderschrijft
dat een landelijke visie en aanpak in de vorm van een sectorplan talen nodig is. De
KNAW juicht iedere concrete stap in de richting van een sectorplan toe. Zij heeft
coördinatie van maatregelen daartoe bepleit.

De ambities die in de reactie van de Minister aan de toekenning van beperkte aanvullende
middelen voor 2020 zijn verbonden betreffen uitsluitend het onderwijs. Zij zijn bestemd
voor een project en gesuggereerd wordt dat de faculteiten er zelf in kunnen investeren.
Daarmee wordt het succes sterk afhankelijk van de vraag of hiervoor bij de stakeholders
zulke aanvullende middelen beschikbaar zijn en staat voor de KNAW niet vast dat de
door OCW-toegezegde middelen daadwerkelijk de voorbereiding van een sectorplan (dat
immers altijd ook onderzoek betreft) zullen bevorderen. Het effect zou zich bijvoorbeeld
ook kunnen beperken tot betere voorlichting over de studiekeuze voor de neerlandistiek
of de Moderne Vreemde Talen.»

Vraag 7

Bent u bereid te onderzoeken of de structurele middelen voor het sectorplan Duurzame
Geesteswetenschappen voldoende zijn of anders ingevuld kunnen worden om de problematiek
rondom Neerlandistiek aan te pakken?

Antwoord 7

Via het lopende kosten- en toereikendheidsonderzoek kijk ik naar de kostentoerekening
aan opleidingen, waaronder die in de geesteswetenschappen. Een andere inzet van middelen
uit het sectorplan Duurzame Geesteswetenschappen ga ik niet nader onderzoeken. Deze
middelen zijn onderdeel van de rijksbijdrage (lumpsum) en het is aan de faculteiten
om te besluiten over de inzet van deze middelen.

Vraag 8

Wat zijn de verwachte kosten van een sectorplan, dat voorgesteld wordt door de KNAW,
het Nationaal Platform voor de Talen, DLG4 en het programmabureau?

Antwoord 8

Genoemde partijen hebben hier geen specifieke bedragen bij genoemd. Dit is uiteraard
sterk afhankelijk van de activiteiten op het gebied van onderwijs, het ambitieniveau
op onderzoek en de reikwijdte van het sectorplan.5

Vraag 9

Wat kunt u leren van Vlaanderen als het gaat om de dalende studentenaantallen voor
de studie Neerlandistiek? Kennen zij dezelfde problemen? Zo ja, hoe gaan zij hiermee
om?

Antwoord 9

Zowel in Nederland als in Vlaanderen kiezen steeds minder studenten voor een academische
talenopleiding. In tien jaar tijd is het aantal studenten in Nederland dat een wo-opleiding
Nederlands volgt met zestig procent gedaald, in Vlaanderen gaat het om een daling
van ongeveer een derde. Er zijn op dit moment nog geen concrete en gecoördineerde
acties vanuit de Vlaamse overheid om de daling van studentenaantallen in de opleidingen
Nederlands tegen te gaan. Zoals ik in mijn beleidsreactie heb aangegeven is samenwerking
tussen Nederland en Vlaanderen belangrijk vanwege de vergelijkbare problematiek. In
het Comité van Ministers hebben mijn Vlaamse collega en ik recent besloten om hierop
te gaan samenwerken. De Taalunie gaat hierin een verbindende rol vervullen en werkt
momenteel een plan uit.

Vraag 10

Hoe wordt de Kamer op de hoogte gehouden van de pilot van prof. D. Stronks? Gaan de
beschikbaar gekomen middelen uit amendement van het lid Van der Molen6 volledig naar deze pilot? Zo ja, wat was uw reden om dit te doen? Zo nee, hoe worden
de rest van de beschikbare middelen voor 2020 en 2021 besteed?

Antwoord 10

Met de middelen uit het amendement van het lid Van der Molen komt op de OCW-begroting,
in zowel 2020 als 2021 honderdduizend euro beschikbaar voor de studiekeuzecampagne
waar in het rapport van het Nationaal Platform voor de Talen (hierna: platform) aan
wordt gerefereerd. Het platform heeft laten weten dat voor de voorlichtingscampagne
in 2020 en 2021 in totaal een bedrag van € 65.000 nodig is. Met de middelen uit het
amendement bestaat daarmee ruimte voor de financiering van een aanvullend initiatief.
Op voorstel van de KNAW en het platform heb ik besloten het initiatief van prof. dr.
Stronks en Micha Hamel voor een pilot voor een Schrijfakademie in het voortgezet onderwijs
te financieren. In de periode 2020 t/m 2022 zal in totaal € 290.000 beschikbaar worden
gesteld (waarbij het ontbrekende restant is aangevuld door OCW). Ik zal uw Kamer op
de hoogte brengen van de resultaten van de pilot.

Vraag 11

Waarom gaat u niet aan de slag met het advies van de KNAW om de vijf bestaande opleidingen
verder te beschermen tegen de dalende instroom?

Antwoord 11

In mijn brief heb ik genoemd dat ik het behoud van de vijf vestigingen Nederlands
een belangrijke randvoorwaarde vindt om de daling in studenteninstroom in de Neerlandistiek
te doorbreken. De wijziging in de bekostigingssystematiek die ik vorig jaar heb doorgevoerd
om de onderwijsbekostiging stabieler te maken, is hierbij relevant. Een relatief groter
deel vaste bekostiging biedt instellingen namelijk de mogelijkheid om meer te doen
voor kleinere en/of kwetsbare opleidingen, zoals Nederlands. Op basis van het lopende
kosten- en toereikendheidsonderzoek zal ik met nadere voorstellen komen voor kleine
opleidingen, indien het onderzoek hier aanleiding toe geeft.

Vraag 12

Kunt u uitleggen waarom u de aanbeveling van de KNAW om vergelijkbaar met de Regeling
tegemoetkoming onderwijsmasters eenmalig een tegemoetkoming van € 3.000 voor het Nederlands
weer in te voeren, niet overneemt?

Antwoord 12

Voor het volgen van een lerarenopleiding zijn diverse financiële tegemoetkomingen
voor studenten ontwikkeld. De Regeling tegemoetkoming studenten onderwijsmasters is
in 2018 beëindigd. Om studenten breder tegemoet te komen, heb ik geregeld dat studenten
die in studiejaar 2018–2019 of in een later jaar voor het eerst zijn gestart in het
bekostigd hoger onderwijs en een lerarenopleiding (willen) volgen, recht hebben op
een extra jaar collegegeld halvering. Vanaf studiejaar 2021–2022 geldt voor deze groep
studenten ook een extra jaar halvering van het collegegeld van de educatieve master.

Vraag 13

Kunt u uiteenzetten waarom u geen noodzaak ziet voor het aanvullend financieren van
vaksteunpunten voor de talen, zoals het platform van de KNAW adviseert?

Antwoord 13

Voor de versterking van de samenwerking op regionaal niveau tussen het voortgezet
onderwijs en hoger onderwijs zijn binnen de lumpsumfinanciering reeds extra middelen
beschikbaar (vanaf 2018 t/m 2025). Universiteiten en hogescholen kunnen deze middelen
inzetten voor duurzame (regionale) samenwerking tussen het voortgezet en hoger onderwijs.7