Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Groothuizen en Den Boer over de gevolgen van het Corona-virus voor de rechtspleging en de rechtsbescherming

Antwoord van Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid), mede namens de Minister
voor Rechtsbescherming (ontvangen 25 maart 2020).

Vraag 1

Heeft u kennisgenomen van het artikel «Openbaar Ministerie: we houden verdachten allen
nog aan bij ernstige feiten en heterdaad»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Klopt hetgeen in het onder vraag 1 genoemd artikel wordt gesteld?

Antwoord 2

Het artikel geeft een gedeeltelijk beeld, zie het antwoord op vraag 4.

Vraag 3

Wanneer wordt de Kamer over deze maatregelen geïnformeerd?

Antwoord 3

Bij brief van 15 maart jongstleden2 is uw Kamer geïnformeerd over een aantal maatregelen in de aanpak van het Corona-virus
op het terrein van justitie en veiligheid. De ontwikkelingen gaan snel en dagelijks
bekijken de organisaties welke taken kunnen worden uitgevoerd.

Vraag 4

Kunt u de getroffen maatregelen toelichten? Welke maatregelen nemen politie, openbaar
ministerie, Rechtspraak en Reclassering Nederland? Welke gevolgen hebben de maatregelen
voor het handhaven van de openbare orde, de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde
en de rechtsbescherming? Kunt u deze vraag per dienst en per facet antwoorden?

Antwoord 4

De genoemde organisaties hebben conform het kabinetsbeleid noodgedwongen een tijdelijke
en gedeeltelijke afbouw van hun werkzaamheden doorgevoerd om de risico’s te beperken
op verspreiding van het virus. Ook zijn deze maatregelen genomen om het hoofd te kunnen
bieden aan terugval in operationele capaciteit bij de organisaties.

Politie

De politie heeft continuïteitsplannen op basis van uitvalscenario’s ontwikkeld. Deze
bestaan standaard, maar zijn afgelopen dagen nog eens extra onder de loep genomen.
Hierbij is prioritering van werkzaamheden en overloop van capaciteit noodzakelijk.
Samen met het bevoegd gezag wordt besloten welke werkzaamheden doorgang kunnen vinden.
Het handhaven van openbare orde en rechtsorde zijn voor de politie belangrijke vitale
hoofdprocessen. Alle maatregelen zijn er dan ook op gericht om de continuïteit van
deze processen voor de burger te garanderen.

OM

Ook het OM blijft zo veel als mogelijk het werk doen, maar zal zich komende tijd noodgedwongen
concentreren op de zogenoemde primaire kritieke processen; de taken die in ieder geval
doorgang moeten vinden. Voorbeelden van taken die in ieder geval doorgaan zijn:

– Inzet officieren van justitie bij lopende urgente strafzaken

– Voorgeleidingen

– Pro forma zittingen (verlenging voorlopige hechtenis)

– Verlenging TBS

– Rol van het OM in het kader van de WVGGZ

– Instellen hoger beroep of cassatie na uitspraken van de rechter

– Beslissingen over ingevorderde rijbewijzen

Naast aanhoudingen op heterdaad, blijven politie en OM ook voorrang geven aan aanhoudingen
buiten heterdaad en voorgeleidingen in zaken waarbij dat noodzakelijk is wegens de
ernst van de strafbare feiten en de dreiging voor de rechtsorde, zoals bij geweld,
kwetsbare slachtoffers en zedendelicten. Tevens zal het OM onverminderd ingrijpen
in geval van personen die verward gedrag vertonen dat wijst op gevaar voor de veiligheid
van de persoon zelf of anderen. Bij andere werkzaamheden wordt per situatie gekeken
of deze noodzakelijk zijn. Ook hier wordt rekening gehouden met onder meer de ernst
van de feiten en de vrees voor herhaling. Overigens gaat het hier om uitstel, niet
om afstel. Waar mogelijk gaan ook de andere reguliere werkzaamheden door.

De noodzakelijke maatregelen laten onverlet dat het OM stevig op zal treden tegen
mensen die strafbare feiten plegen en daarbij misbruik maken van de huidige coronacrisis,
zoals door internetoplichting en babbeltrucs. Dit soort gedrag wordt niet getolereerd.
Het OM zal hier snel tegen optreden en zware straffen eisen. Er wordt zo nodig snel-
en supersnelrecht ingezet.

Reclassering

De reclasseringsorganisaties proberen hun taken onder de huidige omstandigheden en
met inachtneming van de adviezen van het RIVM zo goed mogelijk uit te voeren. Daarbij
ontstaat net als bij andere ketenpartners spanning tussen taakuitvoering en de veiligheid
en gezondheid van de medewerkers. Dit vergt keuzes, zoals het opschorten van de uitvoering
van werkstraffen, het aanbrengen van een verantwoorde prioritering binnen de taken
toezicht en advies en het zoveel mogelijk gebruik maken van digitale middelen om contact
te kunnen blijven houden met de cliënten. De reclassering voert daarover voortdurend
overleg met het departement en de diverse ketenpartners om te bezien op welke wijze
de werkzaamheden verantwoord kunnen worden uitgevoerd.

Rechtspraak

De Rechtspraak heeft besloten dat vanaf 17 maart tot en met in ieder geval 6 april
de gerechtsgebouwen gesloten zijn. Zittingen vinden geen doorgang, tenzij er een dringende
noodzaak is voor een zitting. De Rechtspraak heeft in afstemming met ketenpartijen
bepaald hoe urgente processen worden vormgegeven. De Rechtspraak heeft op 16 maart
een lijst gepubliceerd met zaken die doorgang moeten vinden. Dan gaat het bijvoorbeeld
over vrijheidsontneming, spoedmaatregelen in het familierecht, faillissementen en
kort gedingen. Uitgangspunt is dat wordt geprobeerd zo veel mogelijk met telehoren
of video-conferencing te werken. Waar dit niet mogelijk is en er een fysieke zitting
moet worden gehouden, worden gepaste maatregelen getroffen. In elk geval zijn zittingen
nu niet vrij toegankelijk voor publiek. Voor elke zaak wordt bezien wie aanwezig mogen
zijn en hoe in openbaarheid kan worden voorzien. Daartoe kan bijvoorbeeld een beperkt
aantal journalisten toegang worden verleend en wordt de mogelijkheid van een livestream
bezien.

De Rechtspraak zal komende week een aanvullende lijst opstellen van zaken die, naast
de hiervoor genoemde zaken, ook prioriteit moeten krijgen de komende periode.

Medewerkers van de Rechtspraak werken thuis, tenzij de aard van het werk aanwezigheid
in het gerechtsgebouw vraagt. Op die manier wordt geprobeerd de reguliere schriftelijke
processen zoveel mogelijk doorgang te laten vinden. Het uitgangspunt is dat juist
tijdens een crisis als deze de Rechtspraak haar taak moet kunnen blijven uitoefenen
en dat in rechtsbescherming wordt voorzien. Tegelijkertijd brengen de noodzakelijke
maatregelen onmiskenbaar beperkingen met zich, bijvoorbeeld in de toegankelijkheid
van gebouwen van de Rechtspraak.

Rechtsbescherming/rechtsbijstand

Uitgangspunt is en blijft dat rechtsbijstand ook in deze moeilijke tijd gewaarborgd
moet zijn. Met het oog op de veiligheid van de betrokkenen en het beperken van het
risico op verdere verspreiding van het virus wordt hierbij, zoveel als mogelijk is,
gewerkt op afstand (per telefoon of via videoverbinding). In goed overleg met alle
betrokken organisaties in de keten krijgt dit in een snel tempo op steeds grotere
schaal vorm. Op deze wijze kan worden voorzien in de noodzakelijke rechtsbijstand.

Door het sluiten van de rechtbanken verkeren advocaten en mediators werkzaam op basis
van gesubsidieerde rechtsbijstand in (extra) financieel zwaar weer. Daarom treft het
kabinet aanvullende maatregelen om deze advocaten en mediators tegemoet te komen.
Rechtsbijstandsverleners krijgen de mogelijkheid een extra voorschot aan te vragen.
Verder wordt er een zittingstoeslag uitgekeerd, ook als er in plaats van een zitting
een schriftelijke behandeling plaatsvindt. Tenslotte kunnen extra-uren vergoedingen
tussentijds worden gedeclareerd. Deze maatregelen gelden in aanvulling op de generieke
maatregelen die het kabinet heeft getroffen voor ondernemers in financiële nood als
gevolg van de coronacrisis.

Vraag 5

Welke mogelijkheden biedt de Noodwet rechtspleging? Kunt u daarbij in het bijzonder
ingaan op artikelen 3, artikel 11, aanhef en onder a, en artikel 13 van deze wet?

Antwoord 5

De Noodwet rechtspleging biedt de mogelijkheid om, ingeval buitengewone omstandigheden
dit noodzakelijk maken, voorzieningen te treffen om ontwrichting van de rechtspleging
tegen te gaan of onmiddellijk dreigende ontwrichting van de rechtspleging te voorkomen.
Deze voorzieningen hebben met name betrekking op de werkzaamheden van de rechtbanken
en de gerechtshoven. Veelal is voor activering van de voorzieningen nog een ministerieel
besluit nodig. Gelet op de huidige portefeuilleverdeling is het treffen van zo’n besluit
een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de Minister van Justitie en Veiligheid en
de Minister voor Rechtsbescherming.

Artikel 3, eerste lid, van de genoemde wet geeft aan de genoemde ministers gezamenlijk
de bevoegdheid om tijdelijk het rechtsgebied van een gerechtshof of rechtbank (dat
wil zeggen: de territoriale omvang van een ressort of arrondissement, zoals deze is
vastgelegd in de Wet op de rechterlijke indeling) te wijzigen. Op die manier kan bijvoorbeeld
worden bereikt dat een rechtbank een zitting kan houden op een locatie buiten het
eigen, reguliere rechtsgebied. Overigens kunnen met toepassing van de artikelen 46a
en 62a van de Wet op de rechterlijke organisatie onder voorwaarden al zaken van het
ene gerecht naar het andere worden verwezen in geval van gebrek aan zittingscapaciteit).
Op grond van artikel 21b, derde lid, van de Wet op de rechterlijke organisatie kan
de Minister voor Rechtsbescherming bepalen dat een terechtzitting plaatsvindt op een
door hem aan te wijzen locatie in of buiten het rechtsgebied waarin het gerecht is
gelegen, als dit noodzakelijk is in verband met de veiligheid van personen of andere
zwaarwegende omstandigheden.

Op grond van artikel 11, aanhef en onderdeel a, van de Noodwet kunnen de termijnen
genoemd in de artikelen 58 en 64 van het Wetboek van Strafvordering tijdelijk worden
verdubbeld. Het betreft hierbij de termijnen voor de inverzekeringstelling van verdachten
(van maximaal 6 naar maximaal 12 dagen) en de bewaring (van maximaal 14 naar maximaal
28 dagen). Artikel 11 kan alleen worden toegepast voor een gerecht waarvoor een in
artikel 4 van de Noodwet rechtspleging omschreven voorziening is getroffen. Op grond
van artikel 4 kunnen de ministers gezamenlijk bepalen dat rechtsprekende leden van
een rechtbank tijdelijk kunnen optreden als raadsheer-plaatsvervanger in een gerechtshof
en, omgekeerd, dat rechtsprekende leden van een gerechtshof tijdelijk kunnen optreden
als rechter-plaatsvervanger in een rechtbank.

Artikel 13 van de Noodwet rechtspleging geeft aan de genoemde ministers gezamenlijk
de bevoegdheid om te bepalen dat de rechter in burgerlijke zaken en in strafzaken
wettelijke voorschriften betreffende termijnen en vormen buiten beschouwing kan laten,
als deze door buitengewone omstandigheden niet in acht genomen konden of kunnen worden.
Het is dan vervolgens aan de rechter om hierover in het concrete geval te beslissen.
Daarbij is telkens eerst de vraag aan de orde of met mogelijkheden die de huidige
regelgeving biedt niet kan worden volstaan.

Vraag 6

Overweegt u gebruik te maken van de Noodwet rechtspleging? Zo ja, van welke artikelen?

Antwoord 6

Voor de inwerkingtreding en inwerkinstelling van de artikelen 2 tot en met 14 van
de Noodwet rechtspleging is een koninklijk besluit vereist, op voordracht van de Minister-President.
Onverwijld na het nemen van dat besluit moet een wetsvoorstel aan de Tweede Kamer
worden gezonden over het voortduren van de werking van die bepalingen. Met de inwerkingtreding
van de wet kunnen nog niet alle bepalingen worden toegepast. Zoals in het antwoord
op vraag 5 is uiteengezet, geldt voor het daadwerkelijk kunnen toepassen van sommige
bepalingen, waaronder artikel 13, dat een voorafgaand afzonderlijk ministerieel besluit
vereist is.

Het toepassen van de Noodwet rechtspleging is, mede gelet op de bijzondere voorzieningen
die deze wet biedt, geen lichtzinnig in te zetten instrument. Voor de inwerkingstelling
van de wet is vereist dat buitengewone omstandigheden dit noodzakelijk maken. Daarnaast
geldt op grond van artikel 2 van de wet dat bepaalde voorzieningen slechts getroffen
kunnen worden indien zij noodzakelijk zijn om ontwrichting van de rechtspleging tegen
te gaan dan wel de onmiddellijke dreiging van zulke ontwrichting te voorkomen.

Aan de toepassing van de wet gaat een zorgvuldig besluitvormingsproces vooraf. Daarbij
dient, zoals in de beantwoording van vraag 5 aan de orde is gekomen, onder meer te
worden onderzocht of acute problemen in de rechtspleging als gevolg van de coronacrisis
niet al oplosbaar zijn binnen de huidige, reguliere regelgeving, inclusief de uitzonderingen
die die regelgeving toelaat op de standaardprocedures en/of de inzet van technische
voorzieningen, zoals telehoren en videoconference als alternatief voor fysieke aanwezigheid
van de verdachte of om in bijstand door een raadsman te voorzien. De Rechtspraak heeft
aangegeven dergelijke technieken, waar mogelijk, nu al in te zetten.

Vraag 7

Op welke wijze komt u tot het besluit eventueel van genoemde noodwet gebruik te maken?

Antwoord 7

Met ketenpartners, waaronder de Raad voor de rechtspraak, het openbaar ministerie
en de advocatuur, vindt contact plaats over de gevolgen voor de rechtspleging van
de virusuitbraak en de beperkende maatregelen die naar aanleiding van deze uitbraak
zijn getroffen. Daarbij zijn ook de mogelijkheden verkend die de Noodwet rechtspleging
geeft. Maar, zoals aangegeven in het antwoord op vraag 6, is er nog geen noodzaak
ontstaan om bepalingen van deze wet in werking te laten treden. Indien we wel in een
dergelijke situatie belanden dan zal besluitvorming daarover worden voorbereid binnen
de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing. Bij een dergelijke besluitvorming worden
in ieder geval de voornoemde ketenpartners betrokken.

Vraag 8

Heeft u kennisgenomen van het besluit van de reclassering om de uitvoering van taakstraffen
tijdelijk stop te zetten?3

Antwoord 8

Ja.

Vraag 9

Welke gevolgen verwacht u van dat besluit voor taakstraffen? Is het mogelijk de termijn
voor het verrichten van een taakstraf te verlengen?

Antwoord 9

Doordat de uitvoering van de taakstraffen is opgeschort, is het aannemelijk dat een
deel van deze taakstraffen niet binnen de daarvoor geldende wettelijke termijnen (volledig)
kunnen worden uitgevoerd.4 Het aantal taakstraffen dat in de komende weken uit de termijn gaat lopen, wordt
op dit moment door het CJIB en de reclassering in kaart gebracht.

De huidige wettelijke regeling kent geen mogelijkheid deze termijn te verlengen.

Vraag 10

Kunnen mensen te allen tijde aangifte blijven doen van een strafbaar feit? Kunnen
zij dit te allen tijde, dus ook tijdens de corona-crisis, fysiek blijven doen op het
politiebureau? Kan men digitaal aangifte blijven doen?

Antwoord 10

Ja, mensen kunnen te allen tijde aangifte blijven doen. Voor aangifte op het politiebureau
volgt de politie de RIVM-adviezen om verdere verspreiding van het coronavirus te beperken.
Aangifte doen kan ook op afstand. De politie probeert zoveel mogelijk aangiftes telefonisch
af te handelen of via internet op te nemen.

Vraag 11

Hoe communiceert de Nationale Politie naar de inwoners van Nederland over de genomen
maatregelen? Vindt er eenduidige communicatie plaats? Zo ja, waar kan men deze informatie
vinden? Vindt deze communicatie behalve in het Nederlands ook in andere talen plaats?

Antwoord 11

De politie communiceert over de gevolgen van een eventuele andere uitvoering van de
politietaken via de reguliere (social) media-kanalen die de politie ter beschikking
staan.

Zo heeft de politie via de website aan een ieder kenbaar gemaakt dat aangiften nog
altijd gedaan kunnen worden: https://www.politie.nl/nieuws/2020/maart/14/00-aangifte-doen-tijdens-co….

Vraag 12

Vindt vanwege de corona-crisis een verschuiving plaats in de belasting van de Nationale
Politie? Wordt dagelijks door de regionale eenheden gemonitord wat de inzet is op
de hoofdtaken van de politie, zijnde noodhulp, opsporing en openbare orde handhaving?

Antwoord 12

Zowel de Nationale Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (NSGBO) als de eenheden
houden de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. Daar waar nodig worden er in overleg
met het bevoegd gezag maatregelen genomen. De hulp aan hen die dit nodig hebben, de
handhaving van de openbare orde en de opsporing van strafbare feiten gaan gewoon door.

Vraag 13

Kunt u deze vragen zo snel mogelijk beantwoorden?

Antwoord 13

Ja.

Toelichting:

Deze vragen dienen ter aanvulling op eerdere vragen terzake van het lid Van Dam (CDA),
ingezonden 19 maart 2020 (vraagnummer 2020Z05336).