Lijst van vragen en antwoorden : Lijst van vragen en antwoorden over de kabinetsreactie op de Klimaat- en Energieverkenning 2019 en de aanvullende notities

Nr. 409
LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN

Vastgesteld 13 december 2019

De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Economische Zaken en Klimaat over de brief van 1 november 2019
inzake de kabinetsreactie op de Klimaat- en Energieverkenning 2019 en de aanvullende
notities (Kamerstuk 32 813, nr. 400).

De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 12 december 2019. Vragen en
antwoorden zijn hierna afgedrukt.

De voorzitter van de commissie, Diks

Adjunct-griffier van de commissie, Kruithof

1. Wat is er voor nodig om in de modellen ook de decentrale capaciteit en knelpunten
daarin goed in beeld te brengen?

Antwoord

Om in de modellen van PBL ook de decentrale capaciteit en knelpunten daarin goed in
beeld te kunnen brengen, moeten alle knelpunten door de regionale netbeheerders in
kaart zijn gebracht en gepubliceerd zijn. De netbeheerders brengen die op dit moment
in kaart in hun investeringsplannen. Deze investeringsplannen worden rond de zomer
verwacht.

2. Wat was de verwachting van de Nationale Energieverkenning 2015, 2016 en 2017 over
de import- en export van stroom en wat was de daadwerkelijke uitkomst hiervan?

Antwoord

 

2015

 

2016

 
 

2017

 

Projectie (NEV 2015)

Realisatie (NEV 2016)

Projectie

(NEV 2015)

Projectie (NEV 2016)

Realisatie (NEV 2017)

Projectie

(NEV 2015)

Projectie

(NEV 2016)

Projectie (NEV 2017)

Realisatie (KEV 2019)

Invoer

114,3

110,7

153,3

105,3

87

151,8

145,6

104,5

81

Uitvoer

43,1

79,2

49,2

55,6

70

59,4

59,6

50,7

68

Saldo

71,2

31,5

104,1

49,7

17

92,3

85,9

53,7

13

In deze tabel staat voor de verschillende zichtjaren (2015, 2016 en 2017) de ramingen
uit de NEV van voorafgaande jaren en het betreffende jaar zelf en de realisatie uit
de NEV/KEV van het jaar daarna.

3. Is het KIWA-rapport over gasafsluiting al voorgelegd aan een onafhankelijk ingenieursbureau
en het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), zoals aangegegeven in een Kamerbrief van
4 juli 2019 (Kamerstukken 32 813 en 29 023, nr. 376)?

Antwoord

Ja, het rapport is voorgelegd aan het gespecialiseerde bedrijf DNV GL voor een validatie
en het Staatstoezicht op de Mijnen heeft advies uitgebracht. Ik heb het KIWA-rapport,
het validatie-rapport, het advies van SodM en mijn appreciatie aan uw Kamer gestuurd
per brief van 12 november 2019 (Kamerstuk 29 023, nr. 254).

4. Waarom blijft een CO₂-reductie van 14,3 megaton het uitgangspunt, terwijl het basispad
is gewijzigd en de industrie meer blijkt uit te stoten?

Antwoord

Aan het begin van het Klimaatakkoord zijn op basis van de NEV2017 sectorale opgaven
in Mtonnen vastgesteld om het doel van 49% te realiseren. De sectorale tafels hebben
afspraken gemaakt om deze opgave in te vullen – de sectorale opgave dient dan ook
als uitgangspunt bij de start van het Klimaatakkoord. Het kabinet is vastbesloten
de 49% doelstelling te realiseren. De sectorale opgaven zullen daartoe indien nodig
worden verhoogd; instrumenten die in het Klimaatakkoord voor de diverse sectoren zijn
vastgesteld, zullen zo nodig worden verzwaard. Hiervoor wordt aangesloten bij het
borgingsstelsel uit de Klimaatwet.

Schommelingen in de ramingen van CO₂-uitstoot zijn een gegeven. Elk jaar zullen fluctuaties
optreden, die het doelbereik zowel verder weg als dichterbij kunnen brengen. Dit betekent
niet dat er elk jaar bijgestuurd moet worden: het is van belang dat er een balans
bestaat tussen tijdig (bij)sturen op het doelbereik en het voeren van evenwichtig
beleid op de langere termijn. Het borgingsstelsel dat in de Klimaatwet is vastgesteld,
met een vast ritme voor bijsturing (iedere twee en vijf jaar) houdt hier rekening
mee.

Elke twee jaar beoordeelt het kabinet of de beleidsinzet in lijn is met het realiseren
van de (sectorale) opgaven in megaton uit het Klimaatakkoord. Als hiertoe aanleiding
is worden maatregelen geïntensiveerd, of aanvullend ingezet. De Klimaatwet schrijft
voor dat iedere vijf jaar een herijking van de opgave plaatsvindt. Dat is het moment
waarop de eventueel resterende opgave om 49% te reduceren over de sectoren – indien
nodig – opnieuw zal worden verdeeld. Voorafgaand aan een dergelijke wijziging van
de reductieopgave zal het PBL – net als dat gebeurd is voorafgaand aan het Klimaatakkoord
– worden gevraagd aan te geven wat de geëigende, meest kosteneffectieve verdeling
over de sectoren is, zodat elke sector zijn passende aandeel levert.

5. Welke invloed heeft het gebrek aan netcapaciteit op het behalen van het Urgendadoel?

Antwoord

De uitrol van hernieuwbare energie zorgt naast een toename van het aandeel hernieuwbare
energie ook voor CO₂-reductie en levert daarmee een bijdrage aan de uitvoering van
het Urgenda-vonnis. Indien vertraging van projecten leidt tot minder gerealiseerde
projecten in 2020, heeft dit een nadelige invloed op de uitvoering van het Urgenda-vonnis.
Om vertraging van hernieuwbare energie projecten te vermijden en een zo groot mogelijke
bijdrage aan het vonnis te kunnen leveren, heeft het kabinet op 28 juni diverse maatregelen
aangekondigd om de schaarste in het net aan te pakken.1 Daarnaast wordt er komend voorjaar een extra SDE+-ronde opengesteld, o.a. om projecten
die de afgelopen periode door het gebrek aan netcapaciteit niet konden worden gerealiseerd
alsnog zo snel mogelijk uit te rollen op plekken waar wel ruimte is op het net. Begin
volgend jaar wordt een vervolgbrief naar de Tweede Kamer gestuurd ten aanzien van
de krapte op het net.

6. Wat is er nodig om het doel van 55% ook in zicht te houden en in 2030 een goede
uitgangspositie te hebben voor 100% reductie in 2050?

Antwoord

Het kabinet pleit in internationaal verband voor een verhoging van de Europese CO₂-reductiedoelstelling
naar 55% in 2030. Daarbij pleit het overgrote deel van de lidstaten voor klimaatneutraliteit
in 2050. Wat de doorvertaling van degelijke ambities betekent voor het nationale beleid
kan nu nog niet worden bepaald omdat dit afhankelijk is van doorvertaling van een
verhoging van de Europese doelstelling naar ETS- en niet-ETS-doelen en (aanvullend)
Europees bronbeleid.

7. Kunt u aangeven wat een verlaging van de maximumsnelheid in 2020 naar 120, 110
en 100 op alle snelwegen betekent voor de reductie van CO₂ emissies in 2020?

Antwoord

Zoals in de kabinetsbrief 13 november2 over de aanpak van de problematiek van stikstof en PFAS is aangegeven, wordt de maximumsnelheid
op autosnelwegen verlaagd naar 100 km/u overdag. Ik beschik niet over recente schattingen
van effecten specifiek op CO₂ van een verdere reductie van de maximumsnelheid naar
100 km/u voor het gehele etmaal. De maatregel om de maximumsnelheid overdag terug
te brengen naar 100 km/u zal worden meegenomen in de KEV2020.

8. Kunt u aangeven wat 1, 5, 10, 15 en 20 autoloze zondagen in de randstad betekenen
voor stikstof en CO₂ reductie in 2020?

Antwoord

Veel ritten zullen worden verplaatst naar een andere dag of moment (randen van de
nacht) waarop wel mag worden gereden. Daardoor zal er netto veel minder CO₂-reductie
zijn dan op basis van de gemiddelde CO₂-uitstoot per zondag (0,06 Mton voor al het
verkeer in heel Nederland) zou worden verwacht. Om deze reden zijn tijdens de oliecrisis
in 1973 de autoloze zondagen na 2 maanden weer afgeschaft. Bovendien kan ook op de
zondagen zelf niet al dit verkeer worden vermeden, zoals hulpdiensten (en eventueel
OV) en werkzaamheden aan de infrastructuur. Het netto CO₂-effect is daardoor beperkt
en moeilijk te kwantificeren.

9. Kan onder elkaar worden gezet welke belastingen, subsidies, heffingen gelden voor
de grote bedrijven en industrie?

Antwoord

Nederland heeft voor het bedrijfsleven een instrumentarium aan subsidies en fiscale
faciliteiten om investeringen in milieu, klimaat en innovatie te bevorderen. Voor
een overzicht van deze subsidies kan worden verwezen naar de bijlagen IV van de begrotingen
voor 2020 van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu3 en het Ministerie van Economische Zaken4. In deze bijlagen wordt een integraal overzicht geboden van alle van belang zijnde
subsidies.

Naast subsidies kent Nederland ook verschillende fiscale faciliteiten die ten doel
hebben om investeringen in milieu, klimaat en innovatie te bevorderen. Voor een jaarlijks
geactualiseerd overzicht van de realisatiegegevens van de fiscale faciliteiten kan
worden verwezen naar bijlage IX van de Miljoenennota.5 Daarnaast heeft het Rathenau Instituut recentelijk in het rapport «Overzicht Totale
investeringen in Wetenschap en Innovatie 2017–20236» cijfers over de directe financiële en indirecte fiscale steun van de rijksoverheid
op het gebied van research & development (R&D) en innovatie gepubliceerd.

Voor de afdracht van belastingen en heffingen kan worden verwezen naar hoofdstuk IV
van de Miljoenennota 2020.7 In dit hoofdstuk wordt de geraamde ontwikkeling van de belasting- en premieontvangsten
voor de periode 2019–2023 geschetst. Voor de gerealiseerde opbrengsten kan worden
verwezen naar het Financieel Jaarverslag Rijk. In deze cijfers zit de fiscale afdracht
van het bedrijfsleven opgesloten.

10. Hoeveel varkensrechten waren er gemiddeld op de markt in 2019 en hoeveel varkensrechten
waren er nog onbenut?

Antwoord

Eind 2018 waren er 8,9 miljoen varkensrechten op de markt. Zo’n 370.000 rechten werden
niet benut in 2018. Begin volgend jaar is er zicht op het aantal varkensrechten en
de benutting hiervan over 2019. Dit hangt samen met de handel die aan het eind van
het jaar nog plaats kan vinden.

11. Hoeveel fosfaatrechten waren er gemiddeld op de markt in 2019 en hoeveel fosfaatrechten
waren er nog onbenut?

Antwoord

Er waren heel 2019 ruim 85,8 miljoen fosfaatrechten op de markt. Hoeveel daarvan precies
benut worden is onduidelijk. Wel is de daadwerkelijke fosfaatproductie fors lager
dan het aantal rechten op de markt. Dat kan wijzen op onderbenutting, maar bijvoorbeeld
ook op een fosfaatefficiëntere manier van houden (bijvoorbeeld door geoptimaliseerde
rantsoenen).

12. Wat gebeurt er met de fosfaatrechten die gemoeid zijn met de vrijwillige saneringsregeling
voor veehouderijen bij Natura 2000-gebieden?

Antwoord

Gebiedsgericht zullen boeren die willen, worden geholpen te stoppen om ruimte te bieden
voor blijvers. Vrijwillige beëindiging is hierbij het uitgangspunt. Momenteel wordt
verkend hoe dit vorm gegeven kan worden.

13. Wat gebeurt er met de fosfaatrechten die gemoeid zijn met de vrijwillige saneringsregeling
voor veehouderijen bij veenweidegebieden?

Antwoord

De veenweide-aanpak zoals omschreven in het Klimaatakkoord wordt momenteel uitgewerkt.
Dit gebeurt in samenwerking tussen overheden, ondernemers, natuurbeheerders, maatschappelijke
organisaties (ngo’s). De manier waarop wordt omgegaan met fosfaatrechten is onderdeel
van deze uitwerking.

14. Kan een totaaloverzicht worden gegeven van de toekomstige ontwikkeling van de
kosten van energie- en klimaatbeleid voor huishoudens?

Het CPB geeft in de doorrekening Klimaatakkoord de lasten van het totale klimaat-
en energiebeleid, inclusief het Klimaatakkoord voor huishoudens weer. Daarbij worden
beleidsmatige lasten en niet-EMU relevante lasten onderscheiden.

Lasten klimaat- en energiebeleid, inclusief Klimaatakkoord voor huishoudens (in miljard
euro, prijspeil 2018)

 

2021

2025

2030

Beleidsmatige lasten

0,7

0,8

1,8

Niet-EMU-relevante lasten

0,0

0,1

0,3

Totaal

0,7

0,9

2,1

15. Kan een overzicht van en inzicht in worden gegeven van klimaatbeleid in landen
waar huishoudens er juist op vooruitgaan, zoals Canada, Ierland en Zwitserland?

Antwoord

Het klimaatbeleid van Canada, Ierland en Zwitserland kent verschillende doelstellingen.
In Canada heeft de regering een 2030 broeikasgasreductiedoel opgesteld voor de gehele
economie van 30% ten opzichte van 2005. Dit is opgenomen in het Canadese 2030-doel
onder de Overeenkomst van Parijs. Op de lange termijn heeft het land een reductie
voor ogen van 80% t.o.v. 2005 in 2050.

Voor Ierland geldt dat doelen onderdeel uitmaken van EU afspraken. Ierlands industrie-,
energie- en luchtvaartsector maken deel uit van het Europese emissiehandelssysteem
dat een reductiedoel heeft van 43% in 2030 t.o.v. 2005. Voor sectoren die buiten het
emissiehandelssysteem vallen heeft Ierland in het kader van EU afspraken een nationaal
doel, namelijk 30% reductie t.o.v. 2005. In 2050 wil Ierland klimaatneutraal zijn.

Zwitserland heeft onder Parijs het doel de broeikasgasuitstoot te halveren in 2030
t.o.v. 1990. Hieronder vallen de energie-, industrie- en afvalsector en landbouw,
landgebruik en bossen. Zwitserland heeft recent aangegeven in 2050 netto geen uitstoot
meer te willen hebben.

16. Kunt u uitsluiten dat bij de saneringsregeling voor de varkenshouderij onbenutte
rechten uit de markt worden gehaald? Zo ja, hoe?

Antwoord

Er wordt uitgegaan van het gemiddeld aantal werkelijk gehouden dieren over het jaar
2018. Het daarmee gemoeide varkensrecht moet voor minimaal 80% worden aangeboden aan
de overheid en wordt doorgehaald. Er kunnen dus geen varkens meer worden gehouden
op dat recht, waardoor de varkensstapel krimpt.

17. Wat is het effect (in megatonnen) van de door u aangekondigde extra maatregelen
in reactie op de publicatie van de Klimaat- en Energieverkenning 2019? Hoe realistisch
is het dat het Urgenda-doel hiermee wordt gehaald?

Antwoord

De maatregelen die het kabinet op 1 november aanvullend heeft aangekondigd hebben
volgens de inschattingen van het kabinet een reductiepotentieel van 0,8 Mton. De doorlooptijd
van een deel van deze maatregelen leidt ertoe dat deze reductie deels in 2020 en deels
in de periode hierna wordt gerealiseerd. Naast dit maatregelenpakket heeft het kabinet
een eerste pakket aan (bron)maatregelen aangekondigd die de stikstofdepositie reduceren
en tegelijkertijd leiden tot een aanvullende CO₂-reductie. Het kabinet komt later
dit jaar nog met aanvullende maatregelen in het kader van de stikstofproblematiek.
Met de reeds aangekondigde, en de nog komende maatregelen worden belangrijke stappen
gezet in de uitvoering van het Urgenda-vonnis. Het kabinet blijft de komende periode
actief zoeken naar aanvullende maatregelen die aan de gestelde criteria voldoen.

18. Kunt u uitsluiten dat bij de saneringsregeling voor veehouderijen bij veenweidegebieden
onbenutte rechten uit de markt worden gehaald? Zo ja, hoe?

Antwoord

In het kader van de veenweide aanpak vindt momenteel verkenning plaats naar een vrijwillige
beëindigingsregeling voor veehouderijen in veenweidegebieden. Het is daarom nu niet
mogelijk om uitsluitsel te geven over de consequenties van een mogelijke beëindigingsregeling.

19. Kunt u uitsluiten dat bij de saneringsregeling voor veehouderijen bij Natura 2000-gebieden
onbenutte rechten uit de markt worden gehaald? Zo ja, hoe?

Antwoord

Gebiedsgericht zullen boeren die willen, worden geholpen te stoppen om ruimte te bieden
voor blijvers. Vrijwillige sanering is hierbij het uitgangspunt. Momenteel wordt verkend
hoe dit vorm gegeven kan worden. Zodra hierover meer duidelijkheid is, kan ook aangegeven
worden wat de impact zal zijn op de (onbenutte) rechten.

20. Hoe verhoogt u de groeitempo voor het halen van de 2020-doelen?

Antwoord

In de Kamerbrief van 1 november jl. heeft het kabinet aanvullende maatregelen aangekondigd
die een bijdrage leveren aan de doelstellingen op het gebied van hernieuwbare energie,
energiebesparing en de uitvoering van het Urgenda-vonnis.8 Bovendien leiden de maatregelen die het kabinet inzet in het kader van de stikstofproblematiek
naar verwachting nog tot een aanvullende CO₂-reductie. Met deze maatregelen zet het
kabinet in op een verdere versnelling in 2020 en de jaren erna.

21. Wat is de maximaal mogelijke reductie in CO₂-equivalenten van het veevoerspoor
in de veehouderij?

Antwoord

Het geheel aan voermaatregelen zoals weergegeven in het klimaatakkoord zal een reductie
van 0,5 – 1,0 Mt CO₂ equivalenten opleveren in de periode tot en met 2030.

22. Hoe groot is het risico dat door schommelingen in bijvoorbeeld elektriciteitsprijzen
doelen niet gehaald worden? Zijn deze risico’s gekwantificeerd?

Antwoord

De risico’s dat door schommelingen in bijvoorbeeld elektriciteitsprijzen doelen niet
gehaald worden is verwerkt in de bandbreedtes in de ramingen.

23. Hoeveel publiek geld gaat in het warmtefonds en hoe wordt dit gedekt?

Antwoord

Vanuit het Rijk is er voor het warmtefonds in totaal 900 miljoen euro beschikbaar
de komende jaren. Het warmtefonds is onderdeel van het Klimaatakkoord. De beschikbare
middelen staan nu nog gereserveerd op de Aanvullende Post van het Ministerie van Financiën.
Binnenkort wordt een eerste tranche overgeheveld naar de begroting van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Uw Kamer ontvangt daartoe nog een nota
van wijziging op de begroting van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

24. Wat zijn de CO₂-uitstootcijfers van het 1e en 2e kwartaal van 2019 en welke uitstoot
in het 3e en 4e kwartaal van 2019 past bij een emissiereductie van 5 megaton?

Antwoord

We beschikken niet over CO₂-uitstootcijfers per kwartaal en kunnen om die reden niet
exact aangeven welke uitstoot in het 3e en 4e kwartaal van 2019 past bij een emissiereductie
van 5 megaton. Het CBS publiceert per kwartaal een procentuele vergelijking met hetzelfde
kwartaal in het voorafgaande jaar. Daaruit blijkt dat de CO₂-uitstoot in het eerste
kwartaal van 2019 0,8% lager was dan in het eerste kwartaal van 2018 in het tweede
kwartaal van 2019 was de uitstoot 2,9% hoger dan in het tweede kwartaal van 2018.

25. Kunt u een overzicht geven van de maatregelen die bij elkaar optellen tot 3 megaton
CO₂-reductie en per maatregel aangeven wat de verwachte CO₂-reductie is?

Antwoord

Op 28 juni heeft het kabinet een maatregelenpakket gepresenteerd om een invulling
te geven aan de uitvoering van het Urgenda-vonnis. Met uitzondering van de sluiting
van de kolencentrale zijn deze maatregelen niet door PBL meegenomen in de KEV2019.
Zoals al eerder in reactie op Kamervragen aangegeven is hieronder een overzicht van
deze maatregelen weergegeven, met uitzondering van de sluiting van de Hemwegcentrale.
Per maatregel is het te verwachten CO₂-effect afhankelijk van diverse factoren, waaronder
de maatschappelijke partijen die een rol spelen in de uitvoering van de maatregelen,
reacties van (buitenlandse) marktpartijen en de mate waarin de instrumenten die het
kabinet ter beschikking stelt worden benut en de tijd die het kost om een (structurele)
gedragsverandering te bewerkstelligen. Het kabinet heeft een indicatie gemaakt van
de maximale potentiele emissiereductie die met de maatregelen kan worden gerealiseerd.
Gegeven de verschillende onzekerheden is het waarschijnlijk dat niet van elke maatregel
het maximale reductiepotentieel wordt gerealiseerd. Rekening houdend met deze onzekerheden,
is de inschatting van het kabinet dat het totale pakket aan maatregelen (exclusief
de sluiting van de Hemwegcentrale) leidt tot een reductie van circa 3 Mton in 2020.
Dit betreft derhalve geen doorrekening, maar een inschatting van het kabinet, gevalideerd
door experts en waarbij zoveel mogelijk gebruik is gemaakt van reeds bestaande onderzoeken
van o.a. PBL.

Maatregel

Potentiële CO₂-reductie in 2020 (Mton)

Lachgasreductie

0,2 (0,6 vanaf 2021)

Belasten van het verbranden en storten van buitenlands afval

0,2

Aanpak affakkelen olie- en gaswinning

0,1

Extra inzet biobrandstoffen

0,1

Gedragsmaatregelen duurzame mobiliteit

0,3

Stimulering specifieke investeringen in de industrie

0,2

Versterking en ondersteuning uitvoering energiebesparingsverplichting

0,1

Netverzwaring

0,1

Toepassing CO₂-reducerende circulaire maatregelen in de grond- weg en waterbouw

0,2

Stimulering energiebesparing en CO₂-reductie industrie

0,2

Recycling en bio-kunststoffen

0,1

Stimulering Energiebesparingsmaatregelen Glastuinbouw / ophogen subsidieregeling

0,1

Versnelling en intensivering warme sanering varkenshouderij

0,3

Subsidie Energiebesparing Eigen Huis

0,1

Programma stimulering vermindering energieverbruik eigen woningen

0,3

Stimulering CO₂-reducerende maatregelen circulaire economie

0,4

Stimulering Energiebesparingsmaatregelen en warmtenetten

0,1

Voorkomen ontbossing

0,1

26. Wat wordt veranderd in het woningwaarderingsstelsel en wat betekent dit per maand
voor een huurder? Kunt u dit toelichten?

Antwoord

Het voorstel voor het Klimaatakkoord geeft aan dat het woningwaarderingsstelsel zal
worden gewijzigd, gericht op het integreren van de standaard (en streefwaardes).

Deze standaard zal worden bepaald uitgaande van dominante, dan wel kenmerkende typen
woningen en een daarbij behorende «verstandige» verduurzaming op basis van kosten-baten
en gewenste reductie van de warmtevraag. Voor verbouwingen, waarbij maar één of enkele
bouwdelen worden aangepakt (zoals dak, gevel, vloer), worden er streefwaarden gegeven
voor isolatie (in Rc, dan wel U waarden) en benodigde ventilatie(voud).

Uitgangspunt bij de aanpassingen in de huurregelgeving is een gestandaardiseerde woonlastenbenadering,
waardoor verhuurders kosten in rekening kunnen brengen die gelijk zijn aan de verlaging
van de energielasten van de huurder.

27. Hoe benut het kabinet initiatieven voor aanvullende maatregelen in het aanvullend
maatregelpakket?

Antwoord

Zoals in de Kamerbrief van 1 november jl. aangegeven heeft het kabinet de 40-maatregelen
aangedragen door de Stichting Urgenda en alle betrokken stakeholders zorgvuldig bestudeerd
en beoordeeld aan de hand van de criteria van het kabinet.9 Maatregelen die aan deze criteria voldoen zullen zo snel mogelijk door het kabinet
worden uitgewerkt en opgepakt. In de bijlage van de Kamerbrief is een overzicht van
deze maatregelen opgenomen, inclusief een appreciatie van het kabinet. Het kabinet
blijft ook in de komende periode actief zoeken naar aanvullende maatregelen die voldoen
aan de door het kabinet vastgestelde criteria en blijft open staan voor suggesties
om hier een bijdrage aan te leveren.

28. Op welke wijze berekent het kabinet de koolstofschuld van houtige biomassa?

Antwoord

In de duurzaamheidseisen voor houtpellets die wettelijk zijn vastgelegd in de ministeriële
regeling «Conformiteitsbeoordeling vaste biomassa voor energietoepassingen» is vastgelegd dat de koolstofvoorraad van het bos waaruit de reststromen afkomstig
zijn op de middellange- of lange termijn tenminste behouden blijft. Hiervoor is niet
één berekeningswijze te hanteren: dit hangt onder andere af van het type bos, de groeisnelheid
en het bosbeheer. De door toetsingscommissie ADBE goedgekeurde certificatieschema’s
en het verificatieprotocol van RVO dat hiertoe gehanteerd kan worden, leggen in detail
vast hoe deze eis geïnterpreteerd dient te worden.

29. Waarom wordt bij punt 15 van maatregelen uit puntenplan Urgenda, extra budget
voor woningisolatie, alleen gesproken over koophuizen? Welke subsidies komen beschikbaar
voor huurwoningen?

Antwoord

De regeling Subsidie Energiebesparing Eigen Huis is uitsluitend gericht op het stimuleren
van isolatiemaatregelen door eigenaar-bewoners. Het is de enige regeling voor deze
doelgroep. Voor de huursector zijn of komen er al subsidieregelingen voor isolatie:
vermindering verhuurderheffing bij verduurzaming, STEP en een subsidieregeling voor
aardgasvrije huurwoningen (SAH).

30. Hoe wordt het extra budget voor woningisolatie verdeeld over het aantal huur-
en koopwoningen?

Antwoord

Het extra budget voor woningisolatie wordt ingezet voor een hernieuwde opening van
de SEEH. Deze is uitsluitend gericht op eigenaar-bewoners. Voor de huursector zijn
er andere subsidieregelingen. Zie het antwoord op vraag 29.

31. Wat is de reden dat de reductieopgave van de industrie van 14,3 megaton ten opzicht
van het basispad uit de KEV 2019 is en niet zoals de reductieopgaven van alle andere
sectortafels ten opzichte van de NEV 2017?

Antwoord

Aan het begin van het Klimaatakkoord zijn op basis van de NEV2017 sectorale opgaven
in Mtonnen vastgesteld om het doel van 49% te realiseren. De sectorale tafels hebben
afspraken gemaakt om deze opgave in te vullen – de sectorale opgave dient dan ook
als uitgangspunt bij de start van de uitvoering van het Klimaatakkoord.

32. Waarom blijft de 14,3 megaton nu de reductieopgave van de industrie en is de reductieopgave
geen resultante van de huidige uitstoot minus het emissieplafond voor 2030, aangezien
de reductieopgaven van de sectortafels is gebaseerd op het halen van Parijs en voor
de industrietafel dit een emissieplafond van 35,7 megaton in 2030 betekent?

Antwoord

Zie het antwoord op vraag 4.

33. Op hoeveel megaton CO₂-reductie moet de CO₂-heffing worden ingericht om het emissieplafond
van 35,7 megaton CO₂ te halen?

Antwoord

In geval gestuurd zou worden op het realiseren van 35,7 Mton CO₂-emissies in 2030
in de sector industrie, zou de heffing ingericht moeten worden om ten opzichte van
het emissieniveau10 in 2018 een reductie te realiseren van 21,5 Mton.

34. Hoeveel subsidieaanvragen en vergunningen voor biomassacentrales zijn afgewezen
in de afgelopen zes maanden?

Antwoord

In de voorjaarsronde van de SDE+ 2019 zijn 41 beschikkingen afgegeven voor Biomassa
Warmte en WKK en 8 beschikkingen voor Groen Gas. Het aantal aanvragen betrof 55 voor
Biomassa Warmte en WKK en 11 voor Groen Gas. Het aantal afwijzingen of intrekkingen
betrof daarmee 14 voor Biomassa Warmte en WKK en 3 voor Groen Gas. Bij het aanvragen
van een SDE+ beschikking zijn de benodigde vergunningen voor de realisatie van het
project vereist. Ik heb geen informatie over het aantal afgewezen vergunning aanvragen
voor biomassacentrales aangezien dit verdeeld is over verschillende overheden en type
vergunningen.

35. Hoe wordt een lock-in van carbon capture and storage (CCS) voorkomen en hoeveel
geld zal er beschikbaar worden gesteld voor CCS via de Stimulering Duurzame Energieproductie
(SDE++)?

Antwoord

Lock-in van CCS wordt voorkomen door de subsidiëring daarvan te beperken middels het
plafond, de horizon en de zeef. De hoogte van het plafond wordt zodanig vastgesteld
dat voor de in de industrie benodigde 14,3 Mton uitstootreductie in 2030 maximaal
7,2 Mton CCS wordt gesubsidieerd. Voor de subsidiëring van CCS in de SDE+ 2020 heeft
PBL een conceptadvies opgesteld en gepubliceerd, nadere uitwerking daarvan in een
definitief advies vindt momenteel plaats.

De horizon houdt in dat na 2035 geen nieuwe SDE+-beschikkingen meer worden afgegeven
voor CCS-aanvragen (uitgezonderd negatieve emissies). Hiermee wordt de tijdelijkheid
van subsidiëring van CCS als techniek onderstreept. Het geeft een prikkel tot kostendaling
en tot het ontwikkelen van alternatieven.

Begrenzing via de zeef zorgt ervoor dat CCS alleen wordt gesubsidieerd op plekken
waar op dat moment geen aantoonbare kosteneffectieve alternatieven zijn. Het gaat
om het vinden van een balans tussen het voorkomen van verdringing van schone technieken
en het benutten van het potentieel dat CCS biedt voor het behalen van de reductiedoelstelling.
Op basis van onafhankelijk advies zal hieraan jaarlijks invulling worden gegeven.
Zolang het plafond nog niet is bereikt, zal de verbrede SDE+ worden opengesteld voor
maatregelen waarvoor geen alternatieven zijn.

In het Klimaatakkoord zijn concrete afspraken gemaakt om via onderzoek en opschaling
technologieën zoals waterstof en elektrificatie sneller goedkoper en toepasbaar te
maken. De overheidsbijdrage voor pilots- en demo’s voor dit soort technologie loopt
op tot 100 miljoen euro per jaar. Hiermee komen op termijn ook alternatieven voor
CCS voor CO₂-reductie in de industrie.

36. Waar kan de Kamer uw in overleg met de Staatssecretaris van Financiën genomen
besluit van 11 oktober 2019 terugvinden dat de industrieheffing uit het Klimaatakkoord
zodanig wordt ingevuld dat dat erin resulteert dat er 14,3 megaton wordt gereduceerd
ten opzichte van het basispad uit de KEV 2019?

Antwoord

PBL heeft voor de doorrekening aan het Ministerie van EZK gevraagd hoe «het PBL-basispad»
zoals opgenomen in het Klimaatakkoord voor de doorrekening geïnterpreteerd diende
te worden. Naar aanleiding van die vraag heeft het kabinet ervoor gekozen dat de heffing
zodanig wordt ingevuld dat er 14,3 Mton wordt gerealiseerd ten opzichte van de meest
recente ramingen, momenteel de KEV2019.

Achtergrond daarbij is ook terug te lezen in de brief aan uw Kamer van 1 november
jl.11 en in het antwoord bij vraag 4.

37. Op welke wijze zijn de doelen voor 2030 te halen, welke mogelijke maatregelen
kunnen daarvoor zorgen?

Antwoord

De berekeningen van het PBL laten zien dat de afspraken uit het Klimaatakkoord een
forse extra emissiereductie realiseren ten opzichte van de doorrekeningen van maart
2019. De opgave om het streefdoel uit Klimaatwet te halen is op basis van de geactualiseerde
ramingen echter ook groter geworden: diverse factoren hebben gezorgd voor een hogere,
verwachte CO₂-emissie in 2030. Daarbij moet worden bedacht dat het PBL in zijn berekeningen
nog niet alle afspraken heeft kunnen meenemen; de maatregelen die het kabinet in het
kader van het Urgenda-vonnis reeds heeft aangekondigd, leveren nog een aanvullende
reductie. Daarnaast heeft het stimuleren van elektrische auto’s een potentiele CO₂-winst.

Bij de KEV2020 vindt voor het eerst een integrale doorrekening van alle maatregelen
plaats. Het kabinet zal dan kritisch bezien op het doel van 49 procent binnen bereik
blijft en of bijsturing van de uitvoering van afspraken door partijen nodig is.

Het kabinet is vastbesloten om het in de Klimaatwet vastgelegde doel van 49% te halen.
De opgaven (in megatonnen) die bij het begin van het Klimaatakkoord voor de diverse
sectoren zijn vastgesteld zullen daartoe indien nodig worden verhoogd; instrumenten
die in het Klimaatakkoord voor de diverse sectoren zijn vastgesteld, zullen zo nodig
worden verzwaard. Hiervoor wordt aangesloten bij de borgingscyclus uit de Klimaatwet.

38. Zijn er gemeenten die al plannen voor de wijkaanpak geconcretiseerd hebben?

Antwoord

Zie antwoord op vraag 101.

39. Op welke wijze zou de beoogde kostenreductie gerealiseerd moeten worden?

Antwoord

Het uitgangspunt bij de maatregelen uit het klimaatakkoord en de verduurzaming van
de gebouwde omgeving is dat dit haalbaar en betaalbaar is. Hiervoor is een kostenreductie
nodig van de verduurzamingsmaatregelen aan gebouwen en warmtenetten en de inpassing
van deze maatregelen in het energiesysteem.

Door middel van industrialisering, digitalisering, standaardisering en innovatie kan
de schaal vergroot worden en de continuïteit verbeterd. Daardoor ontstaan marktcondities
waarbij kosten kunnen dalen. Voor het einde van dit jaar komt de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijkrelaties met een brief over kostenreductie en innovatie bij verduurzaming
van de gebouwde omgeving. In deze brief wordt verder ingegaan op de marktcondities
en de inzet van het kabinet.

40. Op welke wijze kan de doelstelling van alleen nog maar emissieloze nieuwverkoop
van auto’s vanaf 2030 alsnog worden gerealiseerd?

Antwoord

Om de ambities waar te maken, zijn in het Klimaatakkoord tot en met 2025 stimuleringsmaatregelen
opgenomen. Met dit pakket wordt een substantiële eerste stap gezet richting de ambitie
uit het Regeerakkoord van 100% EV nieuwverkopen in 2030. Tegelijkertijd is de markt
voor elektrische auto’s pril en zijn de ontwikkelingen onzeker. In het Klimaatakkoord
is daarom een tweetal momenten opgenomen waarbij de stimulering van het Elektrisch
rijden zal worden geëvalueerd. In 2022 vindt een tussentijdse evaluatie van het stimuleringspakket
plaats en in 2024 zal een integrale evaluatie worden uitgevoerd. Dit om aan de hand
van de laatste ontwikkelingen binnen de automarkt te bepalen welk beleid en welke
maatregelen na 2025 nodig en wenselijk zijn met het oog op de hierboven genoemde ambitie
uit het Regeerakkoord.

41. Klopt het dat de kans dat binnen de industriesector er een CO₂-reductie van 14,3
megaton plaats zal vinden niet 100% is? Wat is die wel?

Antwoord

Voor de industrie komt er een CO₂-heffing die moet borgen dat de opgave van 14,3 Mton
ten opzichte van het PBL-basispad wordt gerealiseerd. Zoals gesteld in het Klimaatakkoord
zal PBL volgend jaar worden gevraagd op objectieve en verifieerbare wijze de benodigde
heffingshoogte te bezien. Daarbij zal aan PBL worden gevraagd welke heffingshoogte
vastgesteld moet worden om met grote zekerheid (75% kans) het doel te behalen. Separaat
zal aan een externe partij gevraagd worden wat de effecten daarvan zijn voor de Nederlandse
industrie op het internationale speelveld en vestigingsklimaat. Daarna stelt het kabinet
het prijspad vast.

42. Klopt het dat buiten de aanspraak op SDE++ middelen voor hernieuwbare energie,
de industrie daar bovenop ook aanspraak kan maken voor middelen CCS uit hetzelfde
SDE++ -budget? Dus dat één bedrijf tweemaal kan inschrijven op deze regeling?

Antwoord

Dat is juist, het staat alle bedrijven vrij om voor meerdere technologieën een subsidieverzoek
in te doen. Daarmee wordt een zo kostenefficiënt mogelijke transitie gewaarborgd.

43. Klopt het dat met betrekking tot het CO₂-reductieplan van de industrie er nog
helemaal niets concreet voor ligt, maar er in deze doorrekening toch vanuit is gegaan
dat het beoogde doel wordt gehaald? Zo ja, waarom is daarvoor gekozen, in tegenstelling
tot bij de doorrekening van het ontwerp-Klimaatakkoord waarin te vage plannen niet
zijn meegenomen?

Antwoord

In tegenstelling tot het bij het ontwerp-Klimaatakkoord is in het definitieve Klimaatakkoord
geen sprake van CO₂-reductieplannen. Er is sprake van een brede beleidsmix, waarbij
een CO₂-heffing als borgingsinstrument is opgenomen.

In de KEV 2019 zijn de maatregelen van het Klimaatakkoord nog niet doorgerekend. In
de PBL-notitie Het Klimaatakkoord: effecten en aandachtspunten is wel een partiële analyse gedaan van de effecten van de maatregelen die in het
Klimaatakkoord zijn opgenomen. PBL is er bij deze notitie vanuit gegaan dat de aangekondigde
instrumenten binnen de kaders van het akkoord worden uitgewerkt. Een vereiste voor
doorrekenbaarheid was dus niet dat de benodigde onderliggende wetgeving al uitgewerkt
moest zijn. Voor de doorrekening van de maatregelen van het ontwerp-Klimaatakkoord
(waar de CO₂-reductieplannen een onderdeel van waren) heeft het PBL een vergelijkbaar
criterium gehanteerd.

44. Op welke wijze wordt voorkomen dat de transitie te laat wordt ingezet? Hoe kan
het probleem van (investerings-)onzekerheid worden weggenomen, waardoor bedrijven
te laat of te weinig investeren in de benodigde aanpassingen en uitbreidingen richting
2050?

Antwoord

In het klimaatakkoord is afgesproken dat het Rijk een brede visie marktordening voor
de energietransitie vaststelt in 2020 inclusief beleidsagenda richting 2030. Hierin
wordt ingegaan op de verwachte ontwikkelingen in de energiemix, en de daarvoor benodigde
ordening en ontwikkeling van de betrokken markten voor elektriciteit, gas, warmte,
waterstof en CO₂. Vertrekkend vanuit afspraken voor 2030 en scenario’s voor 2050 wordt
gekeken naar de werking van huidige markten, de ontwikkeling van nieuwe markten, en
de interactie daar tussen. Daar waar geconstateerd wordt dat de ordening, regulering
en financiële of fiscale prikkels niet toereikend zijn om de gewenste ontwikkeling
van de energiemix in het gewenste tempo te realiseren of niet leiden tot de gewenste
betrouwbaarheid, betaalbaarheid en veiligheid, worden voorstellen voor aanpassing
gedaan. Samen met het programma energiehoofdstructuur, legt dit ook een basis voor
investeringen in de benodigde aanpassingen van de infrastructuur richting 2050.

45. Op welke termijn zijn wel concrete infrastructuurplannen- en projecten te verwachten?
Hoe worden deze plannen gecoördineerd?

Antwoord

Op grond van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet moeten de nationale en regionale
netbeheerders iedere twee jaar een investeringsplan opstellen gericht op onderhoud
en eventuele uitbreiding van de elektriciteitsnetten en gastransportnetten. Medio
2020 zullen de eerstvolgende versies van deze plannen gereed komen.

Per 1 januari 2019 is het Besluit investeringsplan en kwaliteit elektriciteit en gas
in werking getreden. In het verlengde hiervan is in het klimaatakkoord afgesproken
dat een integrale infrastructuurverkenning 2030–2050 wordt opgesteld ten behoeve van
planvorming. Dit traject is medio 2019 gestart. De eerste fase mondt uit in scenario’s
voor 2050, die eind van dit jaar gereed komen. Deze worden uitgewerkt in ontwikkelpaden
voor infrastructuur voor elektriciteit en gas, die de basis vormen voor de volgende
tranche investeringsplannen. Tegelijkertijd vormen deze scenario’s ook een basis voor
de eerder genoemde rijksvisie marktordening voor de energietransitie en het programma
energiehoofdstructuur (zie vraag 44).

Infrastructuurplannen en -projecten voor warmte worden primair door gemeenten gecoördineerd.
De nieuwe Warmtewet zal hiervoor de benodigde ordening en regulering bieden. Voor
waterstof bestaat momenteel alleen private infrastructuur. In de kabinetsvisie waterstof
die in het eerste kwartaal van 2020 gereed komt zullen de mogelijkheden voor uitbreiding
van de infrastructuur voor waterstof beschreven worden.

Ten slotte wordt gekeken naar benodigde infrastructuur voor CO₂ en de opslag daarvan.
Hierbij wordt momenteel gekeken naar de mogelijkheden voor concrete projecten.

46. Hoe kunnen financiële prikkels die tot suboptimale keuzes leiden worden weggenomen?

Antwoord

In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de rijksoverheid en Netbeheer Nederland in
samenwerking met de toezichthouder en marktpartijen (vraag- en aanbodkant) in een
separaat proces, gekoppeld aan de voorbereidingen van de Energiewet het vraagstuk
rond de brede wens voor anticiperende investeringen in de netinfrastructuur en het
tijdig gereed hebben van de netaansluitingen ten behoeve van de energietransitie verkennen.
Deze verkenning heeft als doel om waar nodig ruimte en prikkels te creëren voor netbeheerders
voor anticiperende investeringen in netinfrastructuur die de energietransitie en het
tijdig halen van de doelstellingen ondersteunen. Wet- en regelgeving wordt hier navenant
op aangepast, alsmede ook de toezichthoudende rol van de ACM. Betere benutting van
infrastructuur door innovatieve oplossingen en waar mogelijk werken met nieuwe concepten
worden ook nader verkend, met als doel sneller en flexibeler in te kunnen spelen op
de behoefte aan transportcapaciteit onder gelijktijdig voorkomen van ondoelmatige
investeringen. Dit proces loopt op dit moment. Het wetsvoorstel Energiewet zal in
het tweede kwartaal van 2020 geconsulteerd worden.

47. Op welke termijn komt er een concreet plan om de patstelling te doorbreken ten
aanzien van het tekort aan netcapaciteit, waar vraag en aanbod elkaar belemmeren in
plaats van verder helpen?

Antwoord

Op 28 juni jl. ben ik in de brief over netcapaciteit12 ingegaan op de maatregelen die nodig zijn om het dreigende tekort aan capaciteit
in het net op te lossen. De huidige schaarste op het elektriciteitsnet kan niet voor
alle gevallen op korte termijn opgelost worden en kan zelfs de komende jaren in omvang
toenemen. De inzet is om dit zo kort en beperkt als mogelijk te houden, zodat marktpartijen
hernieuwbare elektriciteitsprojecten kunnen blijven realiseren. Ik ben in overleg
met alle partijen om op alle mogelijk manieren samen te werken aan het zo snel mogelijk
vergroten van de capaciteit in het elektriciteitsnet. Ik ben ervan overtuigd dat als
we met alle betrokken partijen al onze creativiteit inzetten, de regelgeving wijzigen
zoals in de eerder genoemde Kamerbrief is aangekondigd en de prikkels de goede kant
op laten wijzen, we de goede stappen zetten om de schaarste in het net op te lossen.
Daarbij moeten we nadrukkelijk oog hebben voor een evenwichtige balans tussen netbeheerders,
projectontwikkelaars en consumenten. Begin volgend jaar zal ik in een vervolgbrief
over netcapaciteit nader ingaan op hoe we vervolg geven aan de maatregelen omtrent
netcapaciteit.

48. Is het technisch mogelijk de wijken die nu aan biomassacentrales zijn gekoppeld
voor warmte van een duurzaam alternatief te voorzien? Op welke termijn kan dit worden
gerealiseerd?

Antwoord

Het kabinet is ervan overtuigd dat de inzet van duurzame biomassa nu en richting 2030
en 2050 noodzakelijk is voor de verduurzaming van onze economie en het realiseren
van de klimaatopgave. De inzet van biomassa wordt als duurzaam bezien indien voldaan
is aan twee uitgangspunten: de biomassa zelf dient duurzaam te zijn en deze biomassa
dient zo beperkt en hoogwaardig mogelijk ingezet te worden.

De mogelijkheden tot het overschakelen van wijken op andere, eveneens duurzame, warmtebronnen
verschillen per wijk en zijn afhankelijk van de beschikbaarheid van alternatieve warmtebronnen
(geothermie, aquathermie) en/of alternatieve infrastructuur (elektriciteit of gas).
Zelfs wanneer alternatieve bronnen of infrastructuur beschikbaar zijn, zal een overschakeling
vaak niet op de korte termijn realiseerbaar zijn vanwege de ontwikkelingstijd (5 tot
10 jaar afhankelijk van de situatie) die noodzakelijk is om een alternatieve warmteoptie
operationeel te krijgen. Ook zal de ontwikkeling van alternatieve warmteopties significante
kosten met zich meebrengen.

49. Hoeveel kosten en subsidie zijn er gemoeid bij het mogelijk maken van 3–4 GW geïnstalleerd
vermogen aan electrolysers, en hoeveel mogelijke projecten zitten er in de pijplijn?

Antwoord

Voor het maken van de berekeningen van subsidies moeten aannames worden gehanteerd
over type installaties en investeringskosten. Ook moeten scenario’s met betrekking
tot de ontwikkeling van de kostprijs van elektriciteit en gas worden meegenomen. Aan
PBL is gevraagd om voor de SDE++ van 2020 een advies te schrijven over de kosten van
de productie van waterstof door elektrolyse.

De definitieve cijfers van PBL over de onrendabele top van de productie van waterstof
door elektrolyse ontvangt uw Kamer bij de Kamerbrief over openstelling van de SDE++,
verwacht in het eerste kwartaal 2020. Met die gegevens kan een eerste indicatie worden
gemaakt van de mogelijke kosten en subsidies voor een opschaling tot op GW-niveau.
De kostprijs van de productie van waterstof door elektrolyse zal naar verwachting
de komende jaren aanzienlijk dalen.

De Topsector Energie heeft, met consulatie van marktpartijen en kennisinstellingen,
een beschrijving en ruwe schatting gemaakt van de kosten van de ontwikkeling en opschaling
van de waterstofketens in de periode 2020–2030. Het rapport «Waterstof voor de energietransitie
– een programmatische aanpak voor innovaties op het thema waterstof in Nederland voor
de periode 2020 – 2030» wordt in december gepubliceerd en is nu al beschikbaar via
https://www.topsectorenergie.nl/nieuws/programmatische-aanpak-waterstof…. In dit rapport wordt ook een overzicht gegeven van welke waterstofprojecten in voorbereiding
zijn. De bevindingen worden meegenomen in de kabinetsvisie waterstof die in het eerste
kwartaal van 2020 gereed komt.

50. Wanneer moeten groene waterstof projecten van start gaan om de doelstelling in
2030 te bereiken? Hoe staat het met een routekaart voor groene waterstof?

Het Klimaatakkoord bevat een ambitie van stakeholders voor 3–4 GW aan elektrolyse
capaciteit in 2030. Om de daarvoor benodigde opschaling en kostenreductie te bereiken
zal er tijdig moeten worden gestart met de eerste projecten. Afspraak is dat in 2019–2021
de voorbereidingen hiervoor worden gestart, met de lopende initiatieven en projecten
als uitgangspunt. Een routekaart wordt volgend jaar uitgewerkt als onderdeel van het
nationale waterstof programma.

Opschaling en kostenreductie van de productie van duurzame waterstof is een mondiale
opgave. Wereldwijd wordt hier door diverse landen op ingezet. Daarom spant Nederland
zich in voor internationale samenwerking om een internationale markt te realiseren
en grootschalige uitrol mogelijk te maken.

51. Kan worden toegelicht wat wordt verstaan onder een gestandaardiseerde woonlastenbenadering
en kan dit worden uitgelegd aan de hand van praktijkvoorbeelden van huurders in energiezuinige
en in onzuinige woningen, en voor huurders met een verschillend inkomen?

Antwoord

De gestandaardiseerde woonlastenbenadering in het Klimaatakkoord houdt verband met
het integreren van standaard (en streefwaardes) in bestaande methodieken zoals de
huurprijsregelgeving. Het doel daarvan is dat verhuurders de kosten voor verduurzaming
in rekening kunnen brengen die gelijk zijn aan de verlaging van de energielasten van
de huurder.

De Minister van BZK werkt momenteel aan het vaststellen van de standaard en streefwaarden.
Daarna komt het integreren in de huurprijsregelgeving. Het is daarom momenteel nog
niet mogelijk om praktijkvoorbeelden te geven van huurders in verschillende situaties.
De verwachting is dat uw Kamer in de eerste helft van 2020 kan worden geïnformeerd
over het vaststellen van de standaard en streefwaarden.

52. Hoe hoog zou de huurverhoging (gemiddeld) zijn als gevolg van het ontwerpakkoord,
en hoog is dat nu? Kan het verschil worden toegelicht?

Antwoord

De omvang van de huurverhoging als gevolg van het ontwerpakkoord zal in beeld worden
gebracht bij de uitwerking van de huurregelgeving nodig ter uitwerking van het Klimaatakkoord.
Hiervoor zult u eind van dit jaar een wetgevingsagenda ontvangen.

Uitgangspunt bij deze uitwerking van de huurregelgeving is een gestandaardiseerde
woonlastenbenadering, waardoor verhuurders kosten in rekening kunnen brengen die gelijk
zijn aan de verlaging van de energielasten van de huurder.

Uit nadere analyse van de huurenquête 2019 blijkt dat de huidige huurverhoging bij
verduurzaming een relatie heeft met de mate van verduurzaming:

Label sprong

Huurstijging in verband met verduurzaming

1

0,0%

2

0,1%

3

0,3%

3+

0,5%

In essentie is de uitwerking erop gericht voor de totale woonlasten gemiddeld geen
verschil te laten ontstaan met die onder de huidige regelgeving. Met de huidige regelgeving
vergt een wijziging van een woning instemming van de huurder of in elk geval minimaal
70% van de huurders indien de woning deel uitmaakt van een complex. Het ligt daarbij
in de rede dat huurders hun instemming bij een wijziging hun woning in belangrijke
mate laten leiden door het effect op hun totale woonlasten.

53. Wanneer verwacht u dat er duidelijkheid is over de precieze invulling van de CO₂-heffing
voor industrie?

Antwoord

Het doel is om komend voorjaar een concept van het wetsvoorstel CO₂-heffing voor de
industrie te consulteren op internetconsultatie.nl. Zoals toegezegd door de Staatssecretaris
van Financiën zal uw Kamer worden geïnformeerd, op het moment dat deze consultatie
daadwerkelijk is gestart en het concept wetsvoorstel via internetconsultatie.nl openbaar
is. De Staatssecretaris zal het wetsvoorstel uiterlijk op Prinsjesdag 2020 bij uw
Kamer indienen.

54. Op welke wijze zijn de doelen voor 2030 te halen, welke mogelijke maatregelen
kunnen daarvoor zorgen?

Antwoord

Zie antwoord op vraag 37.

55. Wat betekent het niet halen van de doelen voor het streven naar een klimaatneutrale
samenleving in 2050? Hoe kan worden verzekerd dat dit geen onmogelijke opgave wordt,
met andere woorden, hoe wordt nu concreet koers gewijzigd?

Antwoord

Zie antwoord op vraag 6.

56. Hoeveel pluimveerechten waren er gemiddeld op de markt in 2019 en hoeveel pluimveerechten
waren er nog onbenut?

Antwoord

Er waren in 2019 67,1 miljoen pluimveerechten op de markt. Er is pas begin volgend
jaar zicht op de onderbenutting over 2019. Dit hangt samen met de handel die aan het
eind van het jaar nog plaats kan vinden.

57. Kan een overzicht van alle energie- en klimaatgerelateerde bestaande belastingen
en heffingen alsook van de bestaande subsidies voor multinationals zoals aan Shell
worden gegeven, dit uitgezet tegen een overzicht van deze regelingen 10 jaar en 5
jaar geleden?

Antwoord

Zie antwoord op vraag 9.

58. Er wordt geen raming gegeven voor na 2030, maar in hoeverre kan de KEV wel bijdragen
aan het zicht op lange termijndoelen, -investeringen, infrastructuurplannen en tijdig
in te zetten benodigd beleid richting 2050?

Antwoord

De KEV geeft een raming voor de komende 11 jaar maar geen ramingen voor na 2030. In
de komende jaren zal de horizon van de KEV opschuiven naar bijvoorbeeld 2035. De aanpak
van de huidige KEV (met één referentiescenario, twee beleidsvarianten en onzekerheidsbandbreedten),
is volgens PBL voor de lange termijn tot 2050 niet goed bruikbaar. Dat komt omdat
de onzekerheden voor de externe factoren op die lange termijn sterk toenemen. Een
analyse met meerdere scenario’s voor mogelijke ontwikkelingen in externe factoren,
zoals de «Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving» (WLO) (CPB & PBL 2015), die
zich wel op 2050 richt, is volgens PBL dan passender. Het is de verwachting dat de
WLO uit 2015 binnen enkele jaren geactualiseerd wordt.

59. In hoeverre kan er wel rekening gehouden worden met prijsfluctuaties van gas,
kolen en CO₂ zonder dat dit leidt tot te grote bandbreedtes? Is beleid denkbaar waar
het halen van CO₂-doelen niet zo extreem afhankelijk is van schommelingen van de markt?
Welke maatregelen zouden dat kunnen zijn?

Antwoord

De prijsfluctuaties die ontstaan door veranderingen van vraag en aanbod op een internationale
sterk verweefde energiemarkt met grote interconnectie zullen altijd grote impact hebben
op de bandbreedtes van de CO₂-uitstoot. Die marktontwikkelingen bepalen welke centrales
waar in Europa produceren en daarbij CO₂ uitstoten. Als geen rekening wordt gehouden
met die prijsfluctuaties dan leidt dat tot onrealistische ramingen terwijl met de
KEV juist beoogd wordt een zo goed mogelijke referentieraming voor het beleid te geven.
Door het uitfaseren van de elektriciteitsproductie op basis van kolen richting 2030
zal deze impact afnemen.

60. Komt het door het aandeel kernenergie in de Duitse energiemix dat de Duitse elektriciteitsprijs
de eerste jaren naar verwachting onder de Nederlandse elektriciteitsprijs ligt?

Antwoord

In de KEV staat aangegeven dat de groothandelsprijzen van België, Duitsland, het Verenigd
Koninkrijk, Noorwegen, Denemarken, Frankrijk en Nederland in de periode tot 2030 in
het algemeen convergeren. Ten opzichte van Duitsland stelt de KEV dat op langere termijn
de prijs in Duitsland vergelijkbaar is met die in Nederland en tegen 2030 zelfs hoger
dan de Nederlandse prijs. Op korte termijn ligt de Duitse prijs naar verwachting onder
de Nederlandse prijs. Vanaf medio 2021 lopen de prijzen in de ramingen van PBL ongeveer
gelijk.

De elektriciteitsprijzen in de verschillende landen worden beïnvloed door een groot
aantal factoren zoals de brandstofprijzen, het opgestelde vermogen in het betreffende
land en de (directe) buurlanden en de verschillen daartussen, de mate van interconnectie
en meer in het algemeen de balans tussen vraag en aanbod. De ontwikkeling van het
verwachte prijsverschil tussen Nederland en Duitsland hangt dus niet uitsluitend af
van de verschillen in het opgestelde productievermogen van beide landen en dus ook
niet alleen van het onderdeel van kernenergie binnen die productieparken. Ook de ontwikkeling
van bijvoorbeeld de omvangrijke inpassing in Duitsland van hernieuwbaar vermogen met
(zeer) lage marginale kosten is van invloed op de elektriciteitsprijs.

61. Hoeveel euro kost het opwekken van elektriciteit uit kernenergie per megawatt
(MW) en per megawattuur (MWh)? Hoeveel is dat ten opzichte van andere vormen van elektriciteitsopwekking,
zoals elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen en fossiele energiebronnen?

Antwoord

De kosten van het opwekken van elektriciteit uit kernenergie hangen sterk af van het
type installatie, de leeftijd hiervan en het productievermogen. Het rapport «Nuclear
Power in a Clean Energy System» van het International Energy Agency (2019) biedt inzicht
in de kosten voor de opwek van elektriciteit uit kernenergie in vergelijking met verschillende
hernieuwbare bronnen. De kosten zijn in deze studie gepresenteerd als «levelised cost
of electricity» (LCOE) gemiddeld voor de Europese Unie. Omwille van vergelijkbaarheid
worden hieronder naast de LCOE van elektriciteit uit kernenergie ook de LCOE’s van
zon-pv en wind op land uit dezelfde IEA studie opgenomen.

Volgens het IEA zijn de kosten voor het opwekken van elektriciteit uit kernenergie
door een nieuwe centrale in de Europese Unie op dit moment ongeveer € 110/MWh. De
LCOE zijn in deze studie voor de Europese Unie gemiddeld voor zon-pv ongeveer € 85
MWh en de LCOE voor wind op land ongeveer € 90 /MWh.

TNO heeft in het rapport «Nuclear energy economics: an update to fact finding nuclear
energy» van 13 december 2018 een inschatting gemaakt van de investeringskosten per
MW opgesteld vermogen. De geschatte totale investeringskosten voor een derde generatie
kerncentrale zonder interest gedurende de bouw, ligt volgens TNO in een bandbreedte
van € 3.600 tot € 7.200 per kilowatt elektrisch vermogen. Een centrale met een vermogen
van 1600 MW zou dan ergens tussen de € 5,7 miljard en € 11,5 miljard kosten.

62. Wat is de prognose voor het aandeel gas en steenkolen in de energiemix van China
in 2030 en 2040?

Antwoord

Voor de verschillende vragen over de (toekomstige) energiemix in India en China en
de vragen over energievoorraden hanteer ik de gegevens van het Internationale Energieagentschap
(IEA). Het IEA doet geen voorspellingen, maar publiceert toekomstscenario’s. Het IEA
Stated Policies Scenario (STEPS) is een weergave van de gevolgen van bestaand beleid en reeds aangekondigde
beleidsvoornemens op energiegebruik, uitstoot en energievoorzieningszekerheid.

De onderstaande tabel geeft op basis van het IEA STEPS scenario het aandeel gas en
steenkolen in de energiemix van China in 2030 en 2040.

 

2030

2040

Gas

410 mtoe, ofwel 11% van de totale primaire energievraag

499 mtoe, ofwel 13% van de totale primaire energievraag

Kolen

1.992 mtoe, ofwel 52% van de totale primaire energievraag

1.797 mtoe, ofwel 45% van de totale primaire energievraag

Mtoe: million tonnes of oil equivalent

63. Wat is de CO₂ uitstoot van China in het afgelopen jaar?

Antwoord

Volgens het IEA was de CO₂ uitstoot van China in 2017 9.269 Mt en in 2018 9.513 Mt.

64. Hoeveel Gigawatt heeft China in 2018 en 2019 opgewekt aan hernieuwbare energie?
Hoeveel procent van de totale energiemix is dat?

Antwoord

Het IEA heeft nog geen gegevens beschikbaar voor 2019. In 2018 was de capaciteit aan
hernieuwbare elektriciteit in China 730 GW. Er werd 1.862 TWh hernieuwbare elektriciteit
opgewekt, ofwel 26% van de totale elektriciteitsopwekking.

65. Hoeveel kerncentrales heeft China op dit moment in gebruik?

Antwoord

Volgens de gegevens van het IEA telt China op dit moment 48 operationele kerncentrales.

66. Hoeveel kerncentrales heeft China op dit moment in aanbouw?

Antwoord

Volgens de gegevens van het IEA heeft China momenteel 10 kerncentrales in aanbouw.

67. Wat is de prognose voor het aandeel kernenergie in de energiemix van China in
2030?

Antwoord

In het IEA STEPS scenario is het aandeel kernenergie in China in 2030 166 mtoe, dit
is 4% van de totale primaire energievraag. Nucleaire elektriciteitsopwekking bedraagt
in dit scenario 636 TWh, ofwel 6% van de totale Chinese elektriciteitsopwekking.

68. Wat is de CO₂ uitstoot van India in het afgelopen jaar?

Antwoord

Volgens het IEA was de CO₂ uitstoot van India in 2017 2.160 Mt en in 2018 2.267 Mt.

69. Hoeveel gigawatt (GW) heeft India in 2018 en 2019 opgewekt aan hernieuwbare energie?
Hoeveel procent van de totale energiemix is dat?

Antwoord

Het IEA heeft nog geen gegevens beschikbaar voor 2019. In 2018 was de capaciteit aan
hernieuwbare elektriciteit in India 125 GW. Er werd 295 TWh hernieuwbare elektriciteit
opgewekt, dit staat gelijk aan 18% van de totale elektriciteitsopwekking.

70. Wat is de prognose voor het aandeel duurzame energie in de energiemix van India
in 2030?

Antwoord

In het IEA STEPS scenario is het aandeel duurzame energie 278 mtoe, ofwel 20% van
de totale primaire energievraag. Het aandeel elektriciteit is in dit scenario 916
TWh, ofwel 30% van de totale elektriciteitsopwekking.

71. Wat is de prognose voor het aandeel gas en steenkolen in de energiemix van India
in 2030 en 2040?

Antwoord

De onderstaande tabel geeft op basis van het IEA STEPS scenario het aandeel gas en
steenkolen in de energiemix van India in 2030 en 2040.

 

2030

2040

Gas

113 mtoe ofwel 8% van de totale primaire energievraag

168 mtoe, ofwel 9% van de totale primaire energievraag

Kolen

656 mtoe, ofwel 46% van de totale primaire energievraag

810 mtoe, ofwel 44% van de totale primaire energievraag

72. Wat is de prognose voor het aandeel kernenergie in de energiemix van India in
2030?

Antwoord

In het IEA STEPS scenario is het aandeel kernenergie in India in 2030 29 mtoe, dit
staat gelijk aan 2% van de totale primaire energievraag. Nucleaire elektriciteitsopwekking
bedraagt in dit scenario 111 TWh, ofwel 4% van de totale Indiase elektriciteitsopwekking.

73. Wat is de prognose voor het aandeel kernenergie in de energiemix van India in
2040?

Antwoord

In het IEA STEPS scenario is het aandeel kernenergie in India in 2040 58 mtoe, dit
staat gelijk aan 3% van de totale primaire energievraag. Nucleaire elektriciteitsopwekking
bedraagt in dit scenario 224 TWh, ofwel 5% van de totale Indiase elektriciteitsopwekking.

74. Hoeveel kerncentrales heeft India op dit moment in gebruik?

Antwoord

Volgens de gegevens van het IEA telt India op dit moment 22 operationele kerncentrales.

75. Hoeveel kerncentrales heeft India op dit moment in aanbouw?

Antwoord

Volgens de gegevens van het IEA zijn er in India op dit moment 7 kerncentrales in
aanbouw.

76. Zijn er concrete voorbeelden te noemen waaruit blijkt dat India haar energiemix
omschakelt naar een meer duurzame energievoorziening? Hoeveel elektriciteit leveren
die genoemde voorbeelden?

Antwoord

Het aandeel van hernieuwbare energiebronnen in de energiemix van India steeg van 16%
in 2009 tot bijna 19% in 2019. Deze stijging was te danken aan de toename van elektriciteit
uit wind, zon-PV en biomassa. De stijging compenseerde de daling aan waterkracht-elektriciteit
van 4 procentpunt in het afgelopen decennium ruimschoots. De opwekking van windenergie
steeg van 14 TWh in 2009 tot meer dan 66 TWh in 2019, terwijl de opwekking van elektriciteit
door middel van zon-PV steeg van minder dan 1 TWh in 2009 tot 57 TWh in 2019. De opwekking
van elektriciteit uit biomassa groeide ook van 12 TWh in 2009 tot 51 TWh in 2019.

77. Wat is de prognose voor het aandeel duurzame energie in de energiemix van China
in 2030 en 2040?

Antwoord

In het IEA STEPS scenario is voor China in 2030 het aandeel duurzame energie 523 mtoe,
dit staat gelijk aan 14% van de totale energievraag. Het aandeel duurzame elektriciteit
is in dit scenario 3.687 TWh, dit staat gelijk aan 36% van de totale elektriciteitsopwekking.
In 2040 is het aandeel duurzame energie 712 mtoe, dit staat gelijk aan 18% van de
totale energievraag. Het aandeel duurzame elektriciteit is in dit scenario 5.244 TWh,
dit staat gelijk aan 43% van de totale elektriciteitsopwekking.

78. Wat is de prognose voor het aandeel kernenergie in de energiemix van China in
2040?

Antwoord

In het IEA STEPS scenario is het aandeel kernenergie in China in 2040 252 mtoe, dit
staat gelijk aan 6% van de totale primaire energievraag. Nucleaire elektriciteitsopwekking
bedraagt in dit scenario 969 TWh, dit staat gelijk aan 8% van de totale Indiase elektriciteitsopwekking.

79. Zijn er concrete voorbeelden te noemen waaruit blijkt dat China haar energiemix
omschakelt naar een meer duurzame energievoorziening? Hoeveel elektriciteit leveren
die genoemde voorbeelden?

Antwoord

Volgens gegevens van het IEA steeg het aandeel van hernieuwbare energiebronnen in
de energiemix van China van 18% in 2009 tot bijna 27% in 2019. Wind- en zon-PV zijn
bijna volledig verantwoordelijk voor dit toegenomen aandeel. De opwekking van windenergie
steeg van 27 TWh in 2009 tot meer dan 400 TWh in 2019, terwijl de elektriciteitsopwekking
door zon-PV steeg van minder dan 1 TWh in 2009 tot 250 TWh in 2019.

80. Wat is de prognose voor het aandeel duurzame energie in de energiemix van India
in 2040?

Antwoord

In het IEA STEPS scenario is voor India in 2040 het aandeel duurzame energie 385 mtoe,
dit staat gelijk aan 21% van de totale primaire energievraag. Het aandeel duurzame
elektriciteit is in dit scenario 2045 TWh, ofwel 45% van de totale elektriciteitsopwekking.

81. Op welke wijze kan klimaatbeleid worden losgekoppeld van de schommelingen veroorzaakt
door economische groei en krimp?

Antwoord

Het loskoppelen van klimaatbeleid deze schommelingen kan door in alle sectoren van
de economie te komen tot daling van de CO₂-intensiteit van productie. Hier zet het
beleid dan ook op in. Als we naar de langere termijn kijken zien we dat de CO₂-uitstoot
al grotendeels ontkoppeld is van groei. De economie is de afgelopen decennia sterk
gegroeid terwijl de CO₂-uitstoot niet is gegroeid. De uitdaging is de CO₂-intensiteit
verder te laten afnemen, zodat de CO₂-uitstoot gaat dalen, ook bij een groeiende economie.

82. Wat is per biomassacentrale de fysieke uitstoot CO₂ die daadwerkelijk de lucht
in gaat? Met anderen woorden, wat komt er uit de pijp? Kan dit per centrale worden
weergegeven, zowel van houtgestookte ketels bij bedrijven voor de productie van warmte
groter en kleiner dan 1 MW, ketels die ingezet kunnen worden voor stadswarmte, of
de productie van warmte anderszins, productie van elektriciteit of de gecombineerde
opwek van elektriciteit en warmte en het aandeel van bij- en meestook in kolencentrales?

Antwoord

Het is mij niet bekend wat de uitstoot is van elke biomassacentrale in Nederland.
Er worden immers geen emissie-eisen gesteld aan de CO₂-uitstoot van installaties in
het algemeen noch van biomassacentrales in het bijzonder. Daarom wordt deze uitstoot
niet gemeten.

83. Wordt in de aangekondigde joint fact finding ten aanzien van biomassa ook onderzocht
wat de CO₂-emissies van transport zijn? Zo nee, kan dit worden opgenomen in het onderzoek?

Antwoord

De aangekondigde joint fact finding wordt door PBL volledig onafhankelijk uitgevoerd.
Het is niet aan mij om specifieke richting te geven aan de beschouwingen van het PBL.

In de duurzaamheidcriteria voor biomassa voor energietoepassingen worden eisen gesteld
ten aanzien van de maximale CO₂-uitstoot die vrij mag komen bij het transport (maximaal
30% van de verwachte reductie die ontstaat door de inzet van duurzame biomassa).

84. Wordt in de aangekondigde joint fact finding ten aanzien van biomassa ook onderzocht
wat de CO₂-emissies zijn als gevolg van kap? Zo nee, kan dit worden opgenomen in het
onderzoek?

Antwoord

De aangekondigde joint fact finding wordt door PBL volledig onafhankelijk uitgevoerd.
Het is niet aan mij om specifieke richting te geven aan de beschouwingen van het PBL.

De omvang van de CO₂-uitstoot die wordt veroorzaakt door de kap van bomen is afhankelijk
van het bosbeheer, het type bomen en het type bodem.

85. Op welke wijze wordt gecontroleerd hoe de CO₂-uitstoot als gevolg van kap voor
biomassa in het land van herkomst wordt vastgesteld? Welke consequenties heeft het
voor het exporterende én importerende land wanneer deze afspraken niet goed worden
nageleefd?

Antwoord

In internationaal verband (UNFCCC) is afgesproken dat de uitstoot van biomassa geteld
wordt in de nationale emissies waar de oogst van biomassa plaatsvindt. Daarvoor zijn
hele praktische redenen: het is niet mogelijk om te volgen waar bijvoorbeeld hout
dat voor de bouw gebruikt wordt uiteindelijk weer tot CO₂-uitstoot leidt. Ook de CO₂-uitstoot
bij verbranding van biomassa telt dus niet mee in de nationale emissies. In de Nederlandse
duurzaamheidseisen voor houtpellets is één van de vereisten dat leveranciers voor
iedere levering aantonen dat de regio waar de biomassa vandaan komt aan onze koolstofvoorraad-eisen
voldoet.

86. Kan verder worden toegelicht waar de aanname op is gebaseerd dat de Emissions
Trading Scheme (ETS)-emissies fors zullen dalen, gezien de fluctuaties over de afgelopen
jaren?

Antwoord

De daling tot 2020 wordt volgens PBL vooral veroorzaakt doordat de elektriciteitsproductie
met kolen en gas in deze periode naar verwachting sterk afneemt. Voor de periode tot
2030 wordt de daling vooral veroorzaakt door het beëindigen van de productie van elektriciteit
op basis van kolen. De effecten van de overige maatregelen uit het Klimaatakkoord
zijn overigens nog niet in deze ramingen verwerkt.

87. Waarom is er specifiek bij de CO₂-heffing gekozen voor een basispad anders dan
de NEV 2017?

Antwoord

Zie het antwoord op vraag 31.

88. Voor hoeveel jaar aan gasreserves heeft de wereld op dit moment bij huidig gebruik?

Antwoord

Het IEA schat dat er voor circa 50 jaar aan in kaart gebrachte bewezen gasreserves
zijn, bij het huidige verbruiksniveau. Er zijn echter ook nog niet ontdekte gasreserves.

89. Voor hoeveel jaar aan oliereserves heeft de wereld op dit moment bij huidig gebruik?

Antwoord

Het IEA schat dat er voor circa 50 jaar aan in kaart gebrachte bewezen oliereserves
zijn, bij het huidige verbruiksniveau. Er zijn echter ook nog niet ontdekte oliereserves.

90. Voor hoeveel jaar aan steenkolenreserves heeft de wereld op dit moment bij huidig
gebruik?

Antwoord

Het IEA schat dat er voor circa 140 jaar aan in kaart gebrachte bewezen kolenreserves
zijn, bij het huidige verbruiksniveau. Er zijn echter ook nog niet ontdekte kolenreserves.

91. Kunt u toelichten hoeveel elektriciteit er naar verwachting in de komende tien
jaar gemiddeld geëxporteerd gaat worden en wat dat betekent voor de broeikasgasemissies
in Nederland?

Antwoord

In de raming van PBL zal Nederland in 2020 per saldo elektriciteit invoeren maar in
2025 en 2030 zal Nederland per saldo elektriciteit exporteren. Volgens dezelfde raming
resulteert dit niet in extra inzet van fossiele centrales maar wordt dit opgevangen
door extra productie van hernieuwbare energie.

92. Op welke wijze kan worden voorkomen dat er nog meer wijken worden aangesloten
op biomassacentrales en hiermee een lock-in situatie wordt gecreëerd? Op welke termijn
kunnen deze wijken door een duurzaam alternatief worden verwarmd?

Antwoord

De rijksoverheid zet in op het ontwikkelen van duurzame warmtelevering op basis van
geothermie, aquathermie, zonthermie, groen gas, waterstof, biomassa en andere duurzame
warmtebronnen voor de gebouwde omgeving. De keuze voor een warmtebron is locatie-specifiek
en afhankelijk van onder meer het type wijk, de beschikbare warmtebronnen en de omvang
van een eventueel warmtenet. Ten aanzien van biomassa is het kabinet ervan overtuigd
dat de inzet van duurzame biomassa nu en richting 2030 en 2050 noodzakelijk is voor
de verduurzaming van onze economie en het realiseren van de klimaatopgave. De inzet
van biomassa voor warmtelevering in de gebouwde omgeving past binnen dit beleid. Zie
voorts mijn beantwoording op vraag 48.

93. Welke herkomst gaat de biomassa hebben voor het biomassaverbruik 2020–2030?

Hoe gaat deze biomassa worden ingezet?

Welke alternatieven zijn er (denkbaar) voor deze geplande inzet van biomassa?

Antwoord

De rijksoverheid zet in op het ontwikkelen van duurzame warmtelevering op basis van
geothermie, aquathermie, zonthermie, groen gas, waterstof, biomassa en andere duurzame
warmtebronnen voor de gebouwde omgeving. De keuze voor een warmtebron is locatie-specifiek
en afhankelijk van onder meer het type wijk, de beschikbare warmtebronnen en de omvang
van een eventueel warmtenet. Ten aanzien van biomassa is het kabinet ervan overtuigd
dat de inzet van duurzame biomassa nu en richting 2030 en 2050 noodzakelijk is voor
de verduurzaming van onze economie en het realiseren van de klimaatopgave. Daarbij
blijft het kabinet binnen de kaders van het nog op te stellen duurzaamheidskader voor
biomassa, waarbij tevens oog is voor cascadering. De inzet van biomassa voor warmtelevering
in de gebouwde omgeving houdt rekening met dit beleid. Zie voorts mijn beantwoording
op vraag 48.

94. Op welke wijze kan ervoor worden gezorgd dat de capaciteit van zonne-energie afkomstig
gaat zijn van zonnepanelen op daken in plaats van zonneparken?

Uw Kamer heeft de regering gevraagd om werk te maken van een zorgvuldige inpassing
van zon op land. Onder meer door het opstellen van een zonneladder. Dit was aanleiding
voor het opstellen van een voorkeursvolgorde om daken en onbenutte terreinen zoveel
te benutten en landbouw en natuur zoveel mogelijk te ontzien.

Hiervoor zijn diverse acties ingezet, zowel ten aanzien van zorgvuldige benutting
van gronden en betere benutting van daken. Zo is een goede ruimtelijke afweging noodzakelijk:
regio’s wegen voor zichzelf af hoe de benodigde hernieuwbare elektriciteit het beste
kan worden ingepast. Daarvoor worden 30 Regionale Energiestrategieën (RES’en) opgesteld.
Deze moeten in 2030 optellen tot de opwek van 35 TWh aan hernieuwbare elektriciteit
(zon en wind). De voorkeursvolgorde voor zon op daken en onbenutte terreinen is opgenomen
in de Handreiking RES, opdat deze meegenomen wordt binnen de ruimtelijke afweging.

We zullen monitoren of deze maatregelen inderdaad leiden tot zorgvuldige inpassing
en zo nodig beleid bijstellen. Tevens zal het kabinet maximaal inzetten op meervoudig
ruimtegebruik onder andere door Rijksvastgoed ter beschikking te stellen voor de opwek
van hernieuwbare elektriciteit.

Met de kabinetsreactie op het IBO rapport grondvergoedingen heb ik aangekondigd dat
het lopende pilotprogramma op RWS-gronden zal worden bestendigd in een programma.
Deze aanpak zal worden verbreed met 40 projecten voor grootschalige opwek bij andere
Rijksvastgoedhoudende diensten. In aanvulling hierop zet ik in op aanvullende maatregelen
om in de periode 2020–2025 zon-PV op overheidsdaken uit te rollen.

95. Welke innovatie is op middellange termijn te verwachten van kleine windturbines
die in lokaal energieverbruik kunnen voorzien? In hoeverre kan deze opwek voorkomen
dat er grote windturbines worden geplaatst die niemand wil?

Antwoord

Ik ben niet op de hoogte van specifieke innovaties op korte of middellange termijn
rondom kleine windturbines, maar vanzelfsprekend houd ik ontwikkelingen daaromtrent
goed in de gaten en zal ik bezien of deze aanleiding geven tot aanpassing van mijn
beleid. Ik wijs daarbij op het feit dat de energieproductie van windturbine gemiddeld
gesproken kwadratisch toeneemt met lengte van de wieken en dat mede daarom de ontwikkeling
bij windturbines in Nederland en de ons omringende landen zich vooral richt op grote
turbines met een hoge energieproductie. Gelet op de aanmerkelijk lagere efficiency
en energieproductie van kleine windturbines voorzie ik niet dat deze bij de energietransitie
in de plaats van grotere windturbines kunnen komen. Overigens zal de grote groei bij
windenergie de komende jaren vooral op zee plaats vinden en wordt bij de inpassing
van windmolens op land in het kader van de regionale energiestrategieën ook goed rekening
gehouden met het draagvlak.

96. Kan worden toegelicht waarom de CO₂-uitstoot met slechts een megaton zal dalen
tussen 2020 en 2030? Wat betekent dit voor het doel van de sector?

Antwoord

De uitstoot van de industrie daalt tussen 2020 en 2030 in de KEV2019 van PBL van 56,9
naar 54,2 Mton (schatting binnen bandbreedtes, zoals vermeld in de tabel op p. 13).
Deze raming bevat nog niet de effecten van het klimaatakkoord, aangezien PBL alle
maatregelen die na 1 mei bekend werden niet kon meenemen in de KEV. PBL geeft in een
aanvullende notitie aan dat de industriesector in deze periode 14,3 Mton emissies
reduceert ten opzichte van de KEV. Daarbij gaat PBL ervan uit dat de combinatie van
SDE++ en CO₂-heffing zodanig ingesteld wordt, dat deze reductie het resultaat is.

97. Hoe verzekert het plan van de industrie een daadwerkelijke CO₂-reductie waarmee
het doel wordt gehaald? Hoe verhouden de plannen zich tot de zeer beperkte daling
over de afgelopen 17 jaar, die ook nog eens werd veroorzaakt door externe factoren
zoals de economische crisis?

Antwoord

Er is geen plan van de industrie. In de passages over de industrie in het klimaatakkoord
wordt uitgelegd welke maatregelen het kabinet neemt om het doel te halen. Er komt,
naast innovatieprogramma’s en een SDE++, een nationale CO₂-heffing die borgt dat de
opgave voor de industrie in 2030 gehaald wordt. De heffing zal zo vormgegeven worden
dat doorproduceren op de oude manier, zonder emissiereductie, te kostbaar wordt.

Het klimaatbeleid en de Klimaatwet gaan niet alleen over CO₂, maar over alle broeikasgassen
(zoals methaan en lachgas). De hoeveelheid emissies van deze gassen samen wordt uitgedrukt
in CO₂-equivalenten. De afgelopen 17 jaar zijn volgens het CBS specifiek de CO₂-emissies
vrijwel constant gebleven rond 50 Mton per jaar, maar is de totale broeikasgasemissie
van de industrie gedaald van 75,3 Mton in 2000 naar 57,7 Mton in 2017.

98. Welke (hoofd)reden ligt eraan ten grondslag dat er ten aanzien van zonnepanelen
op daken nog onvoldoende gebruik gemaakt kan worden van goede opslag? Is dit met name
te wijten aan onvoldoende innovatie/technologische ontwikkeling, onvoldoende investeringen
om dit mogelijk te maken of zijn er andere redenen?

Antwoord

Met de huidige salderingregeling voor zonnepanelen is er geen prikkel om gebruik te
maken van opslag van de geproduceerde elektriciteit. Eigenaren van zonnepanelen kunnen
immers de elektriciteit die op het net wordt ingevoed in mindering brengen op de elektriciteit
die op een ander moment van het net wordt afgenomen. Hierdoor hoeft geen leveringskosten
voor, en energiebelasting, opslag duurzame energie (hierna: ODE) en btw over, van
een net afgenomen elektriciteit te betalen voor zover deze door de leverancier kan
worden gesaldeerd met de op dat net ingevoede elektriciteit. De elektriciteit heeft
zo namelijk op elk moment dezelfde economische waarde voor de kleinverbruiker en daarom
loont een investering in een accu voor opslag van elektriciteit niet.

Met de afbouw van de salderingsregeling vanaf 1 januari 2023 zal het steeds meer lonen
om de opgewekte elektriciteit zelf in eigen huis of gebouw te verbruiken en zal de
markt voor flexibiliteitsdiensten en voor de opslag van elektriciteit groeien. Om
ontwikkelingen op dit terrein te stimuleren is er binnen de Demonstratieregeling Klimaat-
en Energie-innovatie (DEI+) een subsidiemodule ontwikkeld, gericht op het vergroten
van de flexibiliteit van het elektriciteitssysteem. Hierin kunnen innovatieve pilotprojecten
een aanvraag indienen onder meer op het gebied van opslag en conversie van hernieuwbaar
opgewekte elektriciteit. Meer informatie hierover is te vinden op de website van RVO.
(https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/demonstratie-energie…)

99. Wat is het zonne-pv potentieel aan ongebruikte maar wel geschikte daken? Hoeveel
energie kan hiermee worden opgewekt en wat zou daarmee het aandeel van zowel de energiebehoefte
als het aandeel hernieuwbare energie zijn?

Antwoord

Over het zon PV potentieel zijn de afgelopen jaren verschillende onderzoeksrapporten
verschenen. Volgens een rapport van PBL (Rapport «Het potentieel van zonnestroom in
de gebouwde omgeving van Nederland», 2014) levert het totaal geschikte dakoppervlak
van woningen en utiliteitsgebouwen, als het volledig wordt gebruikt voor het plaatsen
van zonnepanelen, een vermogen van 66 GW op (dit is circa 226 PJ). Dit zou op jaarbasis
voldoende elektriciteit genereren voor de hele gebouwde omgeving van Nederland. Het
is echter niet mogelijk om dit vermogen volledig te benutten met de huidige technieken
voor seizoensopslag van elektriciteit, omdat de panelen vooral in de zomer elektriciteit
opwekken en het elektriciteitsverbruik in de winter hoger is.

Onderzoek van Deloitte uit 2018 concludeert dat 892 km2 dakoppervlak geschikt is voor zonnepanelen. In dit optimale scenario kunnen er 270
miljoen zonnepanelen worden geïnstalleerd die in totaal 217 petajoule (dit is een
zon PV vermogen van circa 63,5 GW) kunnen opwekken. Dit betekent dat zonne-energie
kan voorzien in 50 procent van de totale elektriciteitsvraag in Nederland. Ook hier
speelt echter dat de zonnepanelen vooral in de zomer opwekken en dat het verbruik
van huishoudens met name in de winter plaatsvindt.

100. Hoe wordt het geschatte aandeel zelf opgewekte elektriciteit van 36% in 2030
verder uitgebreid? Kunnen kleine (horizontale) windturbines hierbij een rol spelen?
Welke (innovatieve) ontwikkelingen zijn er aan te wijzen?

Antwoord

Vanzelfsprekend juich ik het toe als burgers en (kleine) bedrijven zelf energie opwekken,
maar ik teken daarbij aan dat verhoging van het aandeel zelf opgewekte elektriciteit
geen doel op zich is. Bij te maken keuzes moet rekening gehouden worden met vele factoren:
draagvlak, efficiënt ruimtegebruik, kosten en opbrengsten, etc.

Kleine windturbines met horizontale of verticale assen kunnen een rol spelen bij de
toename van zelf opgewekte elektriciteit, maar ik zie geen aanleiding om hier specifiek
beleid op te richten. Voor wat betreft innovatieve ontwikkelingen verwijs ik naar
mijn antwoord op vraag 95, waarin ik constateer dat ontwikkelingen zich mede gelet
op de aanzienlijk hogere energieopbrengsten vooral richten op grotere turbines met
grotere rotordiameters.

101. Welke stappen in de benodigde wijkaanpak zijn inmiddels te signaleren?

Antwoord

In het Klimaatakkoord staat dat gemeenten plannen maken voor het realiseren van de
verduurzaming van 1,5 miljoen woningen en andere gebouwen in de periode 2022 t/m 2030,
met een aanloopperiode van 2019–2021. Om de gemeenten in staat te stellen om deze
wijkgerichte aanpak tot een succes te maken, moet een aantal randvoorwaarden ingevuld
worden waaronder bevoegdheden die zijn verankerd in landelijke wet- en regelgeving.
Hierover ontvangt u binnenkort een brief.

Gemeenten krijgen de regie bij de wijkgerichte aanpak. Deze rol is nieuw voor gemeenten
en dit vraagt om nieuwe kennis, expertise en competenties. Daarom is het interbestuurlijke
programma aardgasvrije wijken (PAW) met een kennis- en leerprogramma (KLP) opgezet.

Eén van de onderdelen van de wijkgerichte aanpak is de Transitievisie Warmte. Gemeenten
krijgen bij het opstellen van de Transitievisie Warmte en het uitvoeringsplan op diverse
manieren ondersteuning, zowel als het gaat om kennis en analyse als over het te volgen
proces. Een van de hulpmiddelen die gemeenten kunnen gebruiken is de Leidraad. Met
behulp van een Leidraad kunnen gemeenten bepalen welk warmte-alternatief de laagste
nationale kosten kent per ton vermeden CO₂. In het Klimaatakkoord is ook afgesproken
dat de Leidraad een update krijgt om gemeenten ook inzicht te geven in de kosten van
de warmte-alternatieven voor verschillende eindgebruikers. Voor ondersteuning bij
het werken met de Leidraad kunnen gemeenten terecht bij het Expertise Centrum Warmte.13

In oktober 2018 zijn de eerste 27 proeftuinen geselecteerd. Deze proeftuinen zijn
inmiddels ruim een jaar aan de slag. In algemene zin is het beeld dat de aanpak afgelopen
tijd geconcretiseerd is en dat bij enkele proeftuinen de uitvoering al begonnen is.
Uw Kamer wordt hierover nader geïnformeerd middels een voortgangsrapportage in januari
2020.

Om meer gemeenten de gelegenheid te geven ervaring op te doen, wordt het aantal proeftuinen
uitgebreid. Gemeenten zijn op 19 november 2019 uitgenodigd om een voorstel voor een
proeftuin in deze tweede ronde in te dienen. In het voorjaar van 2020 worden de geselecteerde
proeftuinen bekend gemaakt.

102. Welke CO₂-reductie in 2030 is te verwachten als gevolg van alle maatregelen ten
aanzien van sociale huurwoningen buiten de toekomstige wijkaanpak om? Kan dit worden
toegelicht?

Antwoord

Dat is niet bekend. Het PBL heeft verondersteld dat de maatregelen ten aanzien van
de sociale huurwoningen volledig gerealiseerd worden binnen de toekomstige wijkenaanpak
en geen effect toegekend aan de maatregelen ten aanzien van sociale huurwoningen buiten
de toekomstige wijkaanpak.

Voor de berekening van het totale effect van de maatregelen in de sociale huursector
maakt het niet uit of die binnen of buiten de wijkenaanpak wordt gerealiseerd.

103. Welke CO₂-reductie in 2030 is te verwachten als gevolg van alle maatregelen ten
aanzien van particuliere huurwoningen buiten de toekomstige wijkaanpak om? Kan dit
worden toegelicht?

Antwoord

Dat is niet bekend want PBL heeft deze doelgroep niet apart benoemd. Er is alleen
een onderscheid gemaakt tussen koop, huur en utiliteit.

104. Welke CO₂-reductie in 2030 is te verwachten als gevolg van alle maatregelen ten
aanzien van koopwoningen buiten de toekomstige wijkaanpak om? Kan dit worden toegelicht?

Antwoord

Van de maatregelen ten aanzien van de koopwoningen buiten de toekomstige wijkaanpak
is een CO₂ reductie te verwachten van 0.3 megaton. Dit komt omdat dankzij generiek
subsidieregelingen voor woningeigenaren er tot 2030 naar verwachting 243.000 extra
hybride warmtepompen zullen worden aangeschaft.

105. Kan worden aangegeven op welke wijze de gereserveerde 500 miljoen euro is begroot?
Met andere woorden, kan zo specifiek mogelijk worden aangegeven waar deze middelen
vandaan komen en waar het naar toe gaat?

In de vier Incidentele Suppletoire Begrotingen die op 28 juni jl. naar uw Kamer zijn
gestuurd is de financiële verwerking van het maatregelenpakket weergegeven.14 In onderstaande tabel zijn de gereserveerde uitgaven weergegeven.

Maatregel

Uitgaven 2019

(miljoen €)

Uitgaven 2020

(miljoen €)

Vervroegd verbod op het gebruik van kolen voor elektriciteitsproductie en lachgasreductie

94,41

 

Versterking en ondersteuning uitvoering energiebesparingsverplichting

2,5

2,5

Stimulering energiebesparingsmaatregelen, warmtenetten en CO₂-afvang en levering glastuinbouw

2,5

8,52

Stimulering energiebesparing en CO₂-reductie industrie

15

15

Gedragsmaatregelen duurzame mobiliteit

2,55

3,45

Toepassing CO₂-reducerende circulaire maatregelen in de grond-, weg- en waterbouw

2

15,5

Recycling en bio-kunststoffen

1

21,5

Stimulering CO₂-reducerende maatregelen circulaire economie

2

383

Stimulering Energiebesparingsmaatregelen Glastuinbouw / ophogen subsidieregeling

4

12

Versnelling en intensivering warme sanering varkenshouderij

10

60

Subsidie Energiebesparing Eigen Huis

15

75

Programma stimulering vermindering energieverbruik eigen woningen

20

73

Totaal

170,95

324,45

X Noot

1

Dit betreft gereserveerde bedragen. De definitieve kosten kunnen bij implementatie
van wetsvoorstel Verbod op het gebruik van kolen voor Elektriciteitsproductie worden
vastgesteld.

X Noot

2

Uitgaven van de uitvoering van deze maatregel loopt via de begroting van EZK (6 miljoen
euro) en LNV (2,5 miljoen euro).

X Noot

3

Een deel van de middelen (14,7 miljoen euro) betreft een fiscale maatregel. Door middel
van een kadercorrectie zijn de benodigde middelen hiervoor naar de ontvangstenkant
van de Rijksbegroting gebracht.

106. Kan worden aangegeven op welke wijze de middelen uit de verschillende klimaatenveloppen
worden begroot? Met andere woorden, kan zo specifiek mogelijk worden aangegeven waar
deze middelen vandaan komen en waar het naar toe gaat?

Antwoord

De middelen voor de klimaatenvelop zijn bij het regeerakkoord bepaald op 300 miljoen
euro per jaar t/m 2030. De verdeling daarvan is weergegeven in de brief van 3 juli
met het budgettair overzicht van het klimaatakkoord.15

107. Is een indicatie te geven in hoeverre huishoudens er voor of op achteruit gaan
tussen 2030 en 2050 als gevolg van het totale klimaat- en energiebeleid? Is dit uit
te splitsen naar hoog, laag en gemiddeld inkomen?

Antwoord

Het Klimaatakkoord bevat maatregelen waarmee het CO₂-reductiedoel in 2030 gerealiseerd
kan worden. Er zijn geen aangekondigde maatregelen na deze periode. Derhalve zijn
daar ook geen inkomenseffecten voor te geven.

108. Wat zijn de cumulatieve effecten van het Klimaatakkoord voor het midden- en kleinbedrijf?

Antwoord

Het CPB onderscheidt in zijn doorrekening van het beleid de lastengevolgen voor huishoudens,
bedrijven en het buitenland. Daarbij kan voor individuele huishoudens op basis van
integrale data en geschikt instrumentarium een analyse plaatsvinden van inkomenseffecten
voor verschillende groepen huishoudens. Voor bedrijven beschikt het CPB niet over
een dergelijk instrumentarium en kan dus geen verdere opsplitsing gemaakt worden naar
bijvoorbeeld bedrijfsgrootte. Om een inzicht te krijgen in de cumulatieve effecten
van het Klimaatakkoord wordt er momenteel een mkb-impacttoets uitgevoerd. De resultaten
van het onderzoek worden begin 2020 verwacht.

109. Kan een totaaloverzicht worden gegeven van de toekomstige ontwikkeling van de
kosten van energie- en klimaatbeleid voor huishoudens?

Antwoord

Zie antwoord op vraag 14.

110. Op welke wijze zet u zich internationaal in om toch tot internationaal klimaatbeleid
te komen waarmee de afspraken uit het Parijsakkoord worden gehaald?

Antwoord

De Overeenkomst van Parijs is in werking getreden. Nu is het zaak om de internationale
afspraken te implementeren inclusief het mondiale ambitiemechanisme, zoals dat in
de Overeenkomst van Parijs is overeengekomen.

In dat kader spant het Kabinet zich internationaal in voor aanscherping van de nationaal
bepaalde bijdrages die landen in 2020 indienen, zodat het collectief ambitieniveau
op korte termijn ook wordt aangescherpt. Zo is onder dit Kabinet een brede klimaatcampagne
gestart onder leiding van Minister Kaag, om via klimaatdiplomatie door bewindspersonen,
de klimaatgezanten en lokale ambassades landen bilateraal te benaderen en multilateraal
meer aandacht te vragen voor aangescherpte klimaatambities. Ook spant het Kabinet
zich in voor ambitieuze doelen voor de internationale lucht- en zeevaart. In de International
Civil Aviation Organization (ICAO) zet het kabinet bijvoorbeeld in op een lange termijn
doel voor de internationale luchtvaart, om de CO₂ uitstoot in deze internationale
sector in lijn te brengen met de temperatuurdoelen van de Overeenkomst van Parijs.

Ook in Europees verband pleit Nederland voor een ambitieuze en effectieve aanpak op
klimaat en duurzaamheid. Bijvoorbeeld in het kader van de door Von der Leyen aangekondigde
Green Deal die voorstellen moet bevatten die het streven van het kabinet ondersteunen
om tot klimaatneutraliteit in 2050 en 55% CO₂-reductie te komen in de EU in 2030.
Verder is de inzet van Nederland om in het nieuwe Meerjarig Financieel Kader (MFK)
het aandeel klimaatgerelateerde uitgaven te verhogen van 20% naar ten minste 25% en
de overige uitgaven «Paris-proof» te maken.

111. Kan het verschil worden toegelicht tussen «beleidsmatige lasten», «niet-EMU-relevante
lasten» en «EMU-relevante uitgaven»?

Wanneer de overheid de kosten van maatregelen draagt, worden deze via de begroting
zichtbaar. Denk aan subsidies voor de opwekking van duurzame energie of belastingverlagingen
voor emissieloze auto’s. Om deze kosten te dekken zijn ook middelen nodig. Door de
lasten bij huishoudens en bedrijven te verhogen, kan de overheid dit bekostigen. Huishoudens
of bedrijven dragen dan deze zgn. beleidsmatige lasten, en daarmee indirect de kosten
van deze maatregelen. Uitgaven die de overheid in dit kader doet zijn relevant voor
het overheidssaldo, en worden daarom EMU-relevant genoemd.

De overheid kan via geboden, verboden of normeringen lasten ook direct bij andere
partijen leggen. Denk aan het opleggen van striktere uitstootnormen voor de mobiliteitssector
of normeringen voor energieprestaties voor het commercieel vastgoed. De lasten die
daar voor partijen uit voortkomen zijn niet relevant voor de inkomsten en uitgaven
van de overheid. Deze zijn dan ook niet zichtbaar op de begroting. Dit worden de zgn.
niet-EMU-relevante lasten genoemd. Het CPB maakt in de doorrekening Klimaatakkoord
ook deze niet-EMU-relevante lasten inzichtelijk.

112. Ten opzichte van welk beleid wordt geconstateerd dat er sprake is van een lastenverlichting
voor gezinnen? Is dit afgezet tegen aangekondigd en verwacht beleid of de praktijk
waar gezinnen mee te maken hebben? Met andere woorden, gaan huishoudens het daadwerkelijk
in de portemonnee merken dat er sprake zou zijn van een lastenverlichting?

Antwoord

Het CPB presenteert in deze doorrekening de effecten van het Klimaatakkoord ten opzichte
van het energie- en klimaatbeleid uit het basispad. Het gehanteerde basispad is de
Macro Economische Verkenning (MEV 2020), waarbij voor lasten en uitgaven uit het Klimaatakkoord
in de Miljoenennota 2020 is gecorrigeerd. Het maatregelenpakket wordt doorgerekend
ten opzichte van 2018. Hoewel het totale energie- en klimaatbeleid een lastenverzwaring
voor huishoudens en bedrijven betekent, leidt het Klimaatakkoord voor huishoudens
tot een beleidsmatige lastenverlichting ten opzichte van de situatie zonder Klimaatakkoord.

Vanwege de aangekondigde maatregelen in het Klimaatakkoord ervaren huishoudens in
2020 een lastenverlichting via de belastingen op de energierekening. Met de aangekondigde
maatregelen daalt het belastingdeel van de energierekening voor een huishouden met
gemiddeld verbruik met 100 euro in 2020 ten opzichte van 2019, stijgt in 2021 het
belastingdeel van de energierekening niet en wordt de stijging na 2021 beperkt.

113. In hoeverre wordt er bij de constatering van lastenverlichting vanuit gegaan
dat huishoudens verduurzamingsmaatregelen treffen?

Antwoord

Het CPB gaat in het lastenbeeld uit de Doorrekening Klimaatakkoord niet uit van verduurzamingsmaatregelen,
maar geeft inzicht in de ex-ante effecten van het klimaat- en energiebeleid en het
Klimaatakkoord zonder macro-economische doorwerking. Het CPB maakt ten behoeve van
de berekening van inkomenseffecten wel een aanvullende tentatieve inschatting van
doorwerkingseffecten. Daar worden ook de gevolgen van verduurzamingsmaatregelen die
huishoudens kunnen treffen in meegenomen, waaronder een afname van het energieverbruik
of toename van elektrisch rijden.

114. In hoeverre wordt er bij de constatering van lastenverlichting rekening mee gehouden
dat huishoudens met lagere inkomens vaak wonen in slecht geïsoleerde huurwoningen
en als gevolg daarvan gemiddeld meer stoken?

Antwoord

Het CPB heeft op basis van externe databronnen bijschattingen uitgevoerd om rekening
te houden met verschillen in energieverbruik en mobiliteit tussen en binnen relevante
groepen huishoudens16. Het bijschatten van verschillen in energieverbruik tussen huishoudens gebeurt in
de doorrekening Klimaatakkoord op basis van het recent verschenen Woononderzoek Nederland
(WoON) 2018. In het WoOn wordt onder andere gevraagd naar eigenschappen van de woning,
waaronder isolatie, de woonlasten en woonomgeving van huishoudens.

115. Wat gaat het afwentelen van de kosten voor netverzwaring en de CO₂-heffing voor
de industrie in de praktijk betekenen voor de energierekening? Met hoeveel gaat de
gemiddelde energierekening de komende jaren en decennia stijgen als gevolg van deze
kosten?

Antwoord

Het CPB neemt als gevolg van het Klimaatakkoord een stijging van de nettarieven mee
vanwege netverzwaringen op land en op zee. Daarin worden ook de kosten van het verwijderen
van gasaansluitingen betrokken. In 2021 rekent het CPB hier met 23 miljoen euro aan
lastenverzwaringen voor huishoudens, in 2025 gaat het om 124 miljoen euro. In 2030
betreft de lastenverzwaring als gevolg hiervan 289 miljoen euro voor huishoudens.
Dit vertaalt zich in een inkomenseffect oplopend naar circa -0,1% in 2030. Ter illustratie,
indien wordt uitgegaan van het huidige aantal elektriciteitsaansluitingen van woningen
(7,4 miljoen), zou deze geraamde lastenverzwaring zich in 2030 op jaarbasis vertalen
in circa 39 euro per aansluiting. In de praktijk stelt de ACM de toegestane inkomsten
van netbeheerders jaarlijks vast op basis van een inschatting van hun efficiënte kosten.

De CO₂-heffing voor de industrie kent in 2030 in de raming van het CPB geen opbrengst.
Het CPB raamt wel bedrijfsinvesteringen in uitstootreductie als gevolg van de CO₂-heffing
(circa 0,2 miljard euro in 2030). Deze lasten worden niet afgewenteld in de energierekening,
maar landen ten dele wel in productprijzen. Het CPB werkt onder de aanname dat bedrijven
circa 80% van de lastenverzwaringen afwentelen op burgers. Dit vertaalt zich dan in
een inkomenseffect van gemiddeld circa -0,05% in 2030.

116. Kan worden toegelicht waarom ervanuit wordt gegaan dat lastenverlichting op weegt
tegen de lastenverzwaring?

Antwoord

Hoewel het totale energie- en klimaatbeleid een lastenverzwaring voor huishoudens
en bedrijven betekent, leidt het Klimaatakkoord voor huishoudens tot een beleidsmatige
lastenverlichting ten opzichte van de situatie zonder Klimaatakkoord. De omvang daarvan
is door het CPB geraamd op 1,3 miljard, 1,6 miljard en 0,9 miljard euro in respectievelijk
2021, 2025 en 2030.

Deze lastenverlichting is het gevolg van verschillende maatregelen die het Kabinet
treft, waaronder maatregelen rond elektrisch vervoer, de lastenschuif in de Opslag
Duurzame Energie (ODE) naar bedrijven en verhoging van de belastingvermindering energiebelasting.

117. Is er rekening mee gehouden dat juist huishoudens met lagere inkomens vaak meer
stoken als gevolg van slechtere woningen en gebrek aan investeringsmogelijkheden in
verduurzaming?

Antwoord

Ja. Het CPB heeft op basis van externe databronnen bijschattingen uitgevoerd om rekening
te houden met verschillen in energieverbruik en mobiliteit tussen en binnen relevante
groepen huishoudens. Het bijschatten van verschillen in energieverbruik tussen huishoudens
gebeurt in de doorrekening Klimaatakkoord op basis van het recent verschenen Woononderzoek
Nederland (WoON) 2018. In het WoOn wordt onder andere gevraagd naar de woning, de
woonlasten en woonomgeving van huishoudens.

De directe inkomenseffecten die het CPB berekent hebben een statisch karakter. Dat
wil zeggen dat de analyse veronderstelt dat het beleid in één keer wordt doorgevoerd,
en dat geen gedragsreactie optreedt. De directe inkomenseffecten laten derhalve de
effecten van klimaat- en energiebeleid en het Klimaatakkoord zien wanneer huishoudens
niet investeren in verduurzaming.

Het CPB maakt wel een aanvullende tentatieve inschatting van doorwerkingseffecten,
waaronder verduurzamingsmaatregelen die huishoudens kunnen treffen met als gevolg
een afname van het energieverbruik. Omdat deze effecten omgeven zijn door meer onzekerheid,
worden enkel op macroniveau berekend en toegepast op het mediane inkomenseffect voor
alle huishoudens. Deze berekeningen zijn te onzeker om verder uit te splitsen naar
effecten voor verschillende inkomensgroepen, waaronder lagere inkomens.

118. Kan er verder worden ingegaan op de veronderstelde uitschieters bij de lage inkomensgroep?

Antwoord

Het CPB presenteert naast het mediane inkomenseffect voor verschillende groepen ook
de spreiding binnen deze groepen. De spreiding komt met name voort uit het bezit en
soort auto, en verschillen in energieverbruik. De impact van dergelijke verschillen
is groter naarmate het inkomen lager is.

119. Wat betekent het financieringsfonds voor verduurzamingsmaatregelen voor particuliere
woningeigenaren voor de schuldenlast van huishoudens? Kan hier verder op worden ingegaan?
Voor welke bedragen zullen er naar alle waarschijnlijkheid leningen worden afgesloten
en is dit te specificeren naar inkomensgroepen?

Antwoord

Het Warmtefonds biedt een extra financieringsmogelijkheid voor alle woningeigenaren
en voor Verenigingen van Eigenaren. In december 2019 ontvangt uw Kamer een brief over
de uitwerking van het Warmtefonds. Daarbij kan ik ook ingaan op de hoogte van het
te lenen bedrag, de doelgroep en in algemene zin op het mogelijke gebruik van het
Warmtefonds. Ook voor het Warmtefonds zal het uitgangspunt gelden dat kredietverlening
verantwoord moet zijn. Het feitelijke gebruik door mensen van de financiering van
het Warmtefonds zal achteraf gemonitord worden.

120. Wat betekenen de inkomenseffecten in euro’s voor de huishoudrekening? Kan hier
verder op worden ingegaan?

Antwoord

Zoals te doen gebruikelijk rapporteert het CPB inkomens- en koopkrachteffecten in
procentuele mutaties, zodat beoordeeld kan worden of sprake is van evenwichtige effecten
tussen groepen. De geschatte achteruitgang van in doorsnee 1,0% tussen 2018 en 2030
(inclusief doorwerkingseffecten en inclusief reeds ingezet klimaat- en energiebeleid)
is gelijk aan een achteruitgang van circa 340 euro (in prijzen 2018).