Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Jasper van Dijk over het bericht 'Sociale dienst Achterhoek checkt zelfs ondergoed'

Antwoord van Staatssecretaris Van Ark (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) (ontvangen
26 april 2019).

Vraag 1, 2, 4, 6 en 7

Deelt u de mening dat de werkwijze van Laborijn, de sociale dienst in de Achterhoek,
waarbij sprake is van een angstcultuur onacceptabel is?1

Vindt u het acceptabel dat bij de aanvraag van een uitkering huizen van mensen doorzocht
worden door Laborijn?

Vindt u het aanvaardbaar dat uitkeringsgerechtigden moeten opschrijven hoe vaak en
hoe lang ze douchen? Zo nee, wat onderneemt u hiertegen?

Onderschrijft u dat fraude altijd bestreden moet worden, maar dat het evenzeer van
belang is om mensen in een afhankelijke positie te beschermen tegen willekeur en onrechtmatige
en onheuse bejegening?

Deelt u de mening van de woordvoerder van de cliënten van Laborijn: «Ik noem het mensonwaardig.
En dan zeg ik het bewust netjes. Laborijn mist de menselijke maat»?

Antwoord 1, 2, 4, 6 en 7

Uitgangspunt is altijd dat respectvol met mensen moet worden omgegaan, zowel bij het
stimuleren naar werk als bij handhaving van verplichtingen. Zeker als er sprake is
van een afhankelijkheidspositie die kwetsbaar is, zoals bijstandsgerechtigden ten
opzichte van gemeenteambtenaren. Medewerkers van gemeenten worden daarop getraind.
Dat vind ik belangrijk.

Daarnaast is handhaving een belangrijke voorwaarde voor een goed werkend stelsel van
sociale zekerheid. Ook dit uitgangspunt is helder: mensen die recht hebben op een
uitkering krijgen die ook. Tegelijkertijd moeten alle inwoners erop kunnen vertrouwen
dat er geen misbruik van de sociale zekerheid wordt gemaakt. Daadwerkelijk handhaven
moet echter binnen redelijke proporties blijven. Mocht dit anders worden ervaren,
dan biedt de wet ruimte voor bezwaar en beroep. Deze stap moet echter zoveel mogelijk
worden voorkomen.

Vraag 3 en 5

Is het volgens u wettelijk juist dat voedselpakketten en verjaardagscadeaus als inkomsten
worden gezien en gekort worden op de uitkering? Zo ja, kunt u dit juridisch onderbouwen.
Zo nee, kunt u de gemeenten hierop wijzen?

Is het volgens u toegestaan dat een cliënt moet doorgeven hoe vaak hij bij de buurvrouw
eet en dat dit deel vervolgens van zijn uitkering wordt afgetrokken? Zo ja, kunt u
dit juridisch onderbouwen? Zo nee, kunt u de gemeenten hierop wijzen?

Antwoord 3 en 5

Iemand komt in aanmerking voor (aanvullende) bijstand als men zelf niet in het eigen
onderhoud kan voorzien. De gemeente beoordeelt dit via een individuele toets. Regels
voor giften, zoals bijvoorbeeld verjaarsdagscadeaus, zijn vastgelegd in artikel 31,
tweede lid, onder m, van de Participatiewet. Bij de individuele toets kan rekening
worden gehouden met de hoogte van de gift (verenigbaarheid met wat op bijstandsniveau
gebruikelijk is) en met de bestemming (of het betrekking heeft op kosten die in de
algemene bijstand begrepen zijn).

Vraag 8

Op welke wijze gaat u de privacy van uitkeringsgerechtigden beschermen en op welke
wijze is deze reeds wettelijk geborgd?

Antwoord 8

Het recht op privacy is een grondwettelijk recht (artikel 10 Grondwet) dat geëerbiedigd
moet worden tenzij er toegestane (wettelijke) beperkingen gelden. Tevens is het recht
op respect voor het privéleven vastgelegd in artikel 8, eerste lid, van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). In het tweede lid van dit artikel zijn
daarnaast de voorwaarden opgenomen waaronder het recht op privacy geschonden mag worden.

Ook gemeenten dienen het recht op privacy te eerbiedigen. Concreet houdt dit in dat
een gemeente bij de uitvoering van de Participatiewet in een situatie waarin mogelijk
sprake kan zijn van schending van privacy, te allen tijde dient na te gaan of er op
basis van de Participatiewet een toereikende grondslag aanwezig is die een (eventuele)
inbreuk rechtvaardigt. Meent een uitkeringsgerechtigde dat zijn privacy wordt geschonden
dan staan hem rechtsmiddelen ter beschikking om daartegen op te komen. De rechter
zal dit dan toetsen aan artikel 8 EVRM. De inbreuk op de privacy bij wet die artikel
10 Grondwet en artikel 8 EVRM toestaan blijkt uit de bepalingen in de Participatiewet
over het verstrekken en verkrijgen van gegevens van uitkeringsgerechtigden en in artikel
53a Participatiewet over het verzoeken om informatie en bewijsstukken en daartoe te
verzoeken om een huisbezoek af te leggen. Bij de totstandkoming van de relevante wettelijke
bepalingen heeft toetsing aan de Grondwet en artikel 8 EVRM plaatsgevonden.

Vraag 10

In hoeverre is de externe dienst die door Laborijn wordt ingehuurd om uitkeringsgerechtigden
te bespioneren en te controleren daartoe wettelijk bevoegd?

Antwoord 10

Van Laborijn is begrepen dat deze uitvoeringsorganisatie de handhavingstaken in eigen
beheer uitvoert en dat uitbesteding aan een externe dienst niet aan de orde is.

Vraag 12

Waarom mogen criminelen niet bespioneerd worden zonder toestemming van de officier
van justitie, terwijl bijstandsgerechtigden onbeperkt bespioneerd mogen worden?

Antwoord 12

Bijstandsgerechtigden mogen niet onbeperkt bespioneerd worden. Gemeenten zijn bevoegd
om onderzoek in te stellen naar de juistheid en volledigheid van gegevens2. Die controle moet volgens de wet gebeuren. Niet alleen de bijstandsgerechtigde,
ook de controleur moet zich aan de wet houden. De inzet van controlemiddelen moet
verder proportioneel en subsidiair zijn. De rechter zal hier ook op toetsen.

Vraag 13

Wat gaat u doen om te zorgen dat bijstandsgerechtigden niet minder rechtsbescherming
krijgen dan criminelen?

Antwoord 13

Het strafrecht en het punitieve bestuursrecht kennen verschillende sanctiestelsels,
maar zijn qua rechtsbescherming vergelijkbaar en voldoen aan de eisen die daar op
grond van artikel 6 EVRM aan zijn gesteld. Dit zorgt ervoor dat rechtsbescherming
bij de toepassing van het punitieve bestuursrecht al gelijkwaardig is aan het strafrecht.

Vraag 14

Herinnert u zich de Kamervragen die gesteld zijn op 3 juli 2018 over het bespioneren
van uitkeringsgerechtigden? Wanneer ontvangt de Kamer de verkenning naar of en zo
ja hoe de wettelijke grondslag voor de inzet van technische hulpmiddelen in de handhaving
kan worden verstevigd die u heeft toegezegd in antwoord op deze vragen?3

Antwoord 14

Ja. De Kamer zal deze brief voor de zomer 2019 ontvangen.

Vraag 15 en 16

Bent u bereid de positie van de cliëntenraden te versterken, nu blijkt dat kritische
cliëntenraden zomaar ontbonden kunnen worden door de gemeente?4

Wilt u gehoor geven aan de oproep van de Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV) en
de Landelijke Cliëntenraad (LCR) om betere bescherming van cliëntenraden op te nemen
in de Participatiewet?

Antwoord 15 en 16

Zoals ik onlangs heb geantwoord op Kamervragen van lid Jasper van Dijk5 en de leden Gijs van Dijk en Kerstens6, is voor alle regelingen binnen de sociale zekerheid de cliëntenparticipatie bij
wet geregeld (artikel 47 Participatiewet en artikel 7 Wet SUWI). De uitvoerende instantie
(de gemeente, het UWV of de SVB) legt in een verordening of regeling vast hoe de cliëntenparticipatie
vormgegeven wordt. Om te garanderen dat cliënten gehoord worden en om de cliëntenraden
in staat te stellen hun rol goed uit te oefenen, is bij wet een aantal waarborgen
vastgelegd die in ieder geval in verordening/regeling opgenomen dienen te worden.
Cliëntenparticipatie is zowel op centraal als decentraal niveau georganiseerd. De
positie van de cliëntenraden is hiermee voldoende stevig verankerd. Ik vind dit belangrijk.

Door mijn departement zijn aanvullende middelen verstrekt aan de Landelijke Cliëntenraad,
die opdrachtgever is van het project «Versterking en borging cliëntenparticipatie».
Dit project wordt uitgevoerd door Movisie. Doel van het project is om zowel gemeenten
als cliëntenraden te stimuleren de medezeggenschap te versterken en beter te borgen.
In samenwerking met een klein aantal gemeenten is een quickscan ontwikkeld, om gezamenlijk
vast te stellen wat er goed gaat en wat verbeterpunten zijn. Vervolgens kunnen de
gemeente en de cliëntenraad met elkaar «het goede gesprek» voeren, waarvoor een leidraad
is ontwikkeld. Zo’n gesprek kan bijvoorbeeld gaan over het erkennen van elkaars rol,
positie en belangen. Ook in het kader van de evaluatie van de Participatiewet is er
aandacht voor het thema cliëntenparticipatie. Hiervoor vindt onderzoek plaats onder
cliëntenraden. De eindevaluatie van de Participatiewet is voorzien eind 2019.

Vraag 9, 11, 17, 18 en 19

Wat onderneemt u om de angstcultuur bij Laborijn te bestrijden?

Wat gaat u doen om een menswaardige omgang door sociale diensten met hun cliënten
te garanderen en het toezicht te verbeteren?

Welke sancties kunt u opleggen wanneer gemeenten de regels rond de bijstand niet goed
uitvoeren? Bent u bereid sancties op te leggen?

Gaat u in overleg met Laborijn over hun omstreden werkwijze?

Gaat u deze kwestie onafhankelijk onderzoeken?

Antwoord 9, 11, 17, 18 en 19

Colleges van burgemeester en wethouders hebben de taak om zorg te dragen voor een
juiste uitvoering van de Participatiewet en om daarover verantwoording af te leggen
aan de gemeenteraad. En het is primair aan de gemeenteraad om de uitvoering door het
college te controleren en het college daarover ter verantwoording te roepen. Met de
invoering van de Wet revitalisering generiek toezicht (Stb. 2012, 233) en de daarmee samenhangende Wet interbestuurlijk toezicht gemeentelijke inkomens-
en werkvoorzieningen (Stb. 2011, 442) heeft het specifieke en structurele rijkstoezicht plaatsgemaakt voor het systeem
dat interbestuurlijke interventie alleen aan de orde kan zijn indien zich signalen
aandienen dat bij de uitvoering van de Participatiewet door een gemeente mogelijk
sprake is van een of meer ernstige tekortkomingen met betrekking tot de rechtmatigheid.
Dit is in het onderhavige geval evenwel niet aan de orde.

In aanvulling hierop kan ik melden dat de voorzitter van het dagelijks bestuur van
Laborijn mij uit eigen beweging heeft geïnformeerd dat het dagelijks bestuur een onafhankelijk
onderzoek door een extern bureau heeft aangekondigd. Het doel van dit onderzoek is
om te toetsen of er structureel sprake is van onjuiste bejegening van klanten, waarin
onvoldoende aandacht zou zijn voor de menselijke maat, en waarbij wordt ingegaan op
de reeds geuite klachten en onderzocht wordt of Laborijn nog andere signalen mist.
Er zal ook een toets plaatsvinden of de klachtenprocedure van Laborijn van voldoende
kwaliteit is.