Inbreng verslag schriftelijk overleg : Inbreng verslag van een schriftelijk overleg over cloudbeleid (O.a. Kamerstuk 26643-1542)
2026D45836 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Digitale Zaken hebben enkele fracties de behoefte om
enkele vragen en opmerkingen voor te leggen aan de Staatssecretaris van Economische
Zaken en Klimaat en de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
inzake de brieven d.d. 1 juli 2026 «Stand van zaken van de uitgevoerde verkenning
naar de soevereine overheidscloud in het kader van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie»
(NDS) (Kamerstuk 26 643, nr. 1537); d.d. 3 juli 2026 «Herziening Rijksbreed Cloudbeleid 2026» (Kamerstuk 26 643, nr. 1541); en d.d. 3 juli «Nationaal beleid voor de Nederlandse cloudmarkt» (Kamerstuk 26 643, nr. 1542).
De voorzitter van de commissie,
Dekker
Adjunct-griffier van de commissie,
Terberg
Inhoudsopgave
I
Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie;
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie;
Vragen en opmerkingen van de leden van de PRO-fractie;
Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie;
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie;
Vragen en opmerkingen van de leden van de JA21-fractie;
Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie.
II
Antwoord/reactie van de bewindspersoon
I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de kabinetsbrieven
over de verkenning naar de soevereine overheidscloud, de herziening van het Rijksbrede
Cloudbeleid en het nationaal beleid voor de Nederlandse cloudmarkt. Deze leden danken
het kabinet voor deze brieven en de bijbehorende onderzoeken. Deze leden steunen het
streven naar een overheidsbrede soevereine clouddienst. De overheid is nu nog te afhankelijk
van een klein aantal niet-Europese aanbieders. Deze leden hebben hierover een aantal
vragen.
De leden van de D66-fractie delen de constatering van de Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties dat de overheid zich op het terrein van cloudtechnologie
in een situatie bevindt die niet langer houdbaar is. De «Proof of Concept» voor een
soevereine cloud waar de Nederlandse Digitale Dienst aan werkt, is een stap in de
goede richting. Deze leden waarderen dat de bijgevoegde notitie open is over de randvoorwaarden
waaronder het voorkeursscenario kan slagen, en willen daar graag verder op ingaan.
De leden van de D66-fractie lezen dat de voorkeursrichting van het kabinet aansluit
bij scenario A uit het rapport «Verkenning Soevereine Cloud» van Gartner1. Dat betekent dat de overheid een nieuwe soevereine clouddienst opbouwt naast het
bestaande aanbod, die waar mogelijk in de bestaande overheidsdatacenters wordt gehuisvest.
In het onderzoek van Gartner staat dat dit scenario een hoog niveau van expertise
vereist en dat er een directe afhankelijkheid van externe inhuur kan ontstaan als
die kennis niet intern geborgd wordt. Deze leden zien dat het kabinet expertise uit
de markt nodig acht en in de notitie inzet op gemengde teams en afspraken vooraf over
kennisoverdracht. Hoe zorgt het kabinet ervoor dat de kennis die zo wordt opgebouwd
ook op de lange termijn binnen de overheid blijft, zodat de samenwerking met de markt
niet leidt tot een blijvende afhankelijkheid? Hoe wordt de aanbeveling van Gartner
opgevolgd om een strategisch HR-plan op te stellen voor het werven en behouden van
het benodigde talent, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de D66-fractie lezen in paragraaf 6.3.7 van het genoemde rapport dat
een meerjarig commitment van de overheid cruciaal is. Zonder die zekerheid ontbreekt
het zowel aanbieders als afnemers aan vertrouwen om te investeren. Gartner wijst er
ook op dat dit scenario kwetsbaar is als overheidsorganisaties hun toepassingen uiteindelijk
niet overbrengen naar de nieuwe clouddienst. Deze leden kijken uit naar de uitwerking
van de financiering in de volgende fase en naar de nieuwe stand van zaken die de Staatssecretaris
voor het kerstreces heeft toegezegd. Hoe gaat het kabinet ervoor zorgen dat ministeries,
uitvoeringsorganisaties en medeoverheden zich tijdig committeren aan het gebruik van
de soevereine overheidscloud? Ziet het kabinet mogelijkheden om dit commitment vast
te leggen via het Rijks- en overheidsbrede cloudbeleid dat het kabinet samen met de
medeoverheden wil opstellen, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de D66-fractie zijn ook positief over de aanscherpingen in het herziene
Rijksbrede Cloudbeleid, zoals het verplichte exitplan en de beperking van opslag en verwerking tot de Europese Economische Ruimte (EER).
Deze leden lezen dat werkplekdiensten als een nationaal belang worden gezien en dat
e-mail en documenten daarom niet in de publieke cloud mogen worden verwerkt, tenzij
aan strikte voorwaarden is voldaan. Voor bestaand gebruik geldt een overgangstermijn
van vier jaar, die langer kan zijn bij lopende contracten of als migratie hoge kosten
of risico’s met zich meebrengt. Hoeveel Rijksorganisaties verwerken e-mail en documenten
op dit moment nog in de publieke cloud? Is dat gebruik geconcentreerd bij Europese
of niet-Europese aanbieders? Welke maatregelen neemt het kabinet, naast het exitplan dat binnen twaalf maanden gereed moet zijn, om de risico’s tijdens de overgangstermijn
te beperken? Hoe houdt het kabinet zicht op de voortgang van deze migraties, zo vragen
de leden van deze fractie.
Daarnaast willen de leden van de D66-fractie graag weten of alle Zelfstandige Bestuursorganen
(ZBO’s) ook onder het Rijksbrede Cloudbeleid gaan vallen. Zo nee, hoe wordt er dan
voor gezorgd dat zij alsnog in dezelfde beleidsdoelen mee worden genomen, zo vragen
de leden van deze fractie.
De leden van de D66-fractie lezen dat de wens van de Kamer om per 2029 minstens 30
procent van de cloudopslagdiensten en -applicaties van het Rijk van Nederlands-Europese
bodem te laten komen, een van de aanleidingen is voor de herziening. Ten eerste, welke
bijdrage verwacht het kabinet dat de migratie van e-mail en documenten uit de publieke
cloud aan dit doel levert? Ten tweede, kan het kabinet de Kamer op basis van de jaarlijkse
rapportages aan Chief Information Officer (CIO) Rijk informeren over de voortgang richting dit doel? Deze leden lezen verder dat
data bij opslag en verzending moeten worden versleuteld. Hoe wordt daarbij rekening
gehouden met het risico dat versleutelde overheidsdata nu worden verzameld om die
later met quantumcomputers te ontsleutelen? Wordt post-quantumcryptografie als standaard meegenomen in het implementatiekader
en in het ontwerp van de soevereine overheidscloud, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de D66-fractie lezen dat de Open Cloud Alliantie in haar derde aanbeveling2 pleit voor een marktplaats waarop alleen Europese aanbieders worden toegelaten. Het
kabinet werkt aan een centrale overheidsmarktplaats waarop, afhankelijk van het risicoprofiel
van de toepassing, Nederlandse, Europese en onder voorwaarden ook internationale aanbieders
diensten kunnen leveren. Deze leden kunnen zich vinden in deze risico gebaseerde benadering.
Wel is het voor afnemers nu vaak lastig te beoordelen hoe soeverein een aanbod werkelijk
is, zoals het kabinet ook zelf signaleert. Hoe wordt op de marktplaats voor afnemers
zichtbaar welk niveau van soevereiniteit een aanbieder biedt, bijvoorbeeld aan de
hand van de Sovereignty Effectiveness Assurance Levels (SEAL-niveaus) uit het EU Cloud Sovereignty Framework3? Welke voorwaarden gelden voor internationale aanbieders bij toepassingen met een
hoger risicoprofiel, en hoe sluit dit straks aan op het soevereiniteitsraamwerk uit
de Cloud & AI Development Act4, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de D66-fractie lezen in de brief over de Nederlandse cloudmarkt dat er
volgens het KPMG-onderzoek geen Nederlandse aanbieders van virtualisatiesoftware zijn.
Tegelijk bevat het ontwerp van de soevereine overheidscloud volgens Gartner een virtualisatielaag.
Hoe wordt hier een oplossing voor gevonden en hoe worden de overige inzichten uit
het onderzoek «Op Weg naar Weerbare Virtualisatie»5 benut bij het ontwerp van de soevereine overheidscloud? Kan het openbare, op open
source gebaseerd ontwerp ook Nederlandse marktpartijen helpen om in dit veld actief
te worden, zo vragen de leiden van deze fractie.
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de brieven
over het nationale beleid voor de Nederlandse cloudmarkt. Deze leden onderschrijven
het belang van een sterke en concurrerende cloudsector. Zij hebben hierover enkele
vragen.
Digitale autonomie en afhankelijkheid
Het kabinet constateert dat Nederlandse organisaties in grote mate afhankelijk zijn
van een klein aantal niet-Europese cloudaanbieders. Tegelijkertijd wordt ingezet op
een open en federatief Europees cloud-ecosysteem. Kan het kabinet concreet aangeven
aan de leden van de VVD-fractie welke strategische afhankelijkheden zij de komende
jaren wil verminderen? Welke afhankelijkheden beschouwt het kabinet als het meest
risicovol, zo vragen de leden van deze fractie.
Soevereine cloud
Het kabinet werkt aan een soevereine overheidscloud en een centrale overheidsmarktplaats
voor cloudtechnologie. Het kabinet benadrukt dat cloudproblematiek grensoverschrijdend
is en dat Europese samenwerking noodzakelijk is. Nederland neemt onder meer deel aan
de Important Project of Common European Interest on Next Generation Cloud Infrastructure
and Services (IPCEI CIS). De leden van de VVD-fractie vragen wat de verwachte kosten en baten
zijn van deze voorzieningen. En hoe waarborgt het kabinet dat deze initiatieven daadwerkelijk
leiden tot meer concurrentie en niet tot een nieuwe ongewenste afhankelijkheid van
één of enkele Europese aanbieders? Hoe wordt voorkomen dat hogere kosten of minder
innovatie uiteindelijk bij de belastingbetaler terechtkomen, zo vragen de leden van
deze fractie. Welke concrete resultaten verwacht het kabinet van deze Europese investeringen
voor Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen? Hoe wordt voorkomen dat publieke
middelen vooral de ontwikkeling van Europese alternatieven financieren zonder dat
deze daadwerkelijk concurrerend worden, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre het kabinet moties van het lid Rajkowski
(Kamerstuk 26 643-9746 en Kamerstuk 26 643-9757) over soevereine cloud als afgedaan beschouwt. Op welke manier wordt er voorkomen
dat wanneer het internet platligt (door storing of cyberaanval)? Welke offline opties
zijn er voor kritieke entiteiten die te maken hebben met de Rijkscloud? Is er bijvoorbeeld
een hybride architectuur met lokale servers, zo vragen de leden van deze fractie.
Regeldruk en innovatie
De leden van de VVD-fractie hechten aan digitale veiligheid, maar ook aan ruimte voor
innovatie, een concurrerend vestigingsklimaat en onder andere het voorkomen van nationale
koppen. Kan het kabinet aangeven welke nieuwe regelgeving op het gebied van cloud
wordt voorzien, wat de verwachte gevolgen daarvan zijn voor het Nederlandse mkb en
hoe het kabinet zich concreet inzet voor regeldrukvermindering, zo vragen de leden
van deze fractie.
Financiering en planning
De financiering van de soevereine overheidscloud wordt in een volgende fase verder
uitgewerkt. Kan het kabinet aangeven wanneer de Kamer duidelijkheid krijgt over de
dekking van de eenmalige en structurele kosten en op welke post van de begroting van
het Ministerie van Economische Zaken wordt dit gedekt, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
Het kabinet streeft ernaar om uiterlijk eind 2026 de eerste applicaties op de soevereine
cloud te kunnen hosten. Kan het kabinet aan de leden van de VVD-fractie aangeven hoe
de kosten van het versnellen van de ontwikkeling worden afgewogen tegen deze planning?
En wanneer zouden hogere kosten aanleiding kunnen zijn om de planning aan te passen?
Welke bewindspersoon is eindverantwoordelijk voor de onderlinge samenhang tussen alle
cloud gerelateerde trajecten en hoe wordt de onderlinge samenhang geregeld, zo vragen
de leden van deze fractie.
Kennis en capaciteit
De leden van de VVD-fractie maken zich zorgen over het feit dat de knapste koppen
niet altijd in Nederland blijven. Op welke manier is het kabinet voornemens om specifieke
kennis die nodig is voor Rijkscloud in Nederland te houden? Hoe wordt voorkomen dat
de ontwikkeling en het beheer van de Rijkscloud leidt tot een structurele afhankelijkheid
van externe consultants en leveranciers? Beschikt de Rijksoverheid hiervoor over voldoende
eigen specialistische kennis en capaciteit, zo vragen de leden van deze fractie.
Veiligheid en digitale weerbaarheid
De leden van de VVD-fractie lezen dat cloudgebruik van de Rijksoverheid aan bepaalde
veiligheidsstandaarden moet voldoen, zoals encrypted data, om onder andere de ontwikkelingen rondom quantum zoveel als kan voor te zijn.
Voor welke standaarden is de Rijksoverheid voornemens om te kiezen? En wordt alleen
data quantumproof gemaakt? De leden van deze fractie hopen dat het voor de gehele architectuur geldt.
Kan het kabinet stellen dat de nieuwe Rijkscloud vrij is van killswitches die buiten het bereik van de Nederlandse overheid ligt? En is het kabinet het met
deze leden eens dat het van belang is dat er een killswitch komt, gezien de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie?
Vragen en opmerkingen van de leden van de PRO-fractie
De leden van de PRO-fractie hebben kennisgenomen van de stukken over het cloudbeleid
van de overheid. Zij zijn blij dat, na jaren aan politieke actie, het kabinet het
beleid eindelijk aanpast. Wel zijn de leden van mening dat er meer actie genomen moet
worden in het belang van onze cyberveiligheid en de digitale autonomie. Deze leden
zetten hun opmerkingen en vragen verder uiteen.
Ten eerste merken de leden van de PRO-fractie op dat in de Kamerbrief van 21 september
20268 is aangegeven dat er geen nieuwe middelen beschikbaar zijn voor digitalisering. Dit
heeft grote consequenties voor de beloften van het kabinet en deze leden betreuren
ten zeerste dat onze digitale samenleving – alweer – geen prioriteit krijgt. Zij vragen
het kabinet om te reflecteren op het ontbreken van budget. Hoe is dit te verklaren
als de middelen randvoorwaardelijk zijn voor het waarmaken van de digitale ambities
van dit kabinet? Wat zijn de praktische gevolgen hiervan voor het cloudbeleid? Als
er telkens geen middelen voor digitalisering worden gevonden, hoe kan het kabinet
dan beweren dat Nederland «digitale koploper» moet worden, zo vragen de leden van
deze fractie.
Rijkscloud
De leden van de PRO-fractie steunen het bouwen van een autonome Rijkscloud. Zij vinden
dat essentiële overheids-ICT-diensten, zoals communicatie en dataopslag, niet afhankelijk
mogen zijn van niet-Europese partijen. Hiertoe heeft het lid Kathmann (Kamerstuk 26643-13169) een breed gesteunde motie ingediend die vraagt om een aanbesteding uit te schrijven.
Heeft het kabinet volledig uitvoering gegeven aan deze motie? Volgt er daadwerkelijk
een aanbesteding zoals de Kamer heeft gevraagd en zo ja, op welke termijn? Hoeveel
geld is het kabinet bereid om hiervoor te betalen? De leden van deze fractie merken
op dat er over de invulling van de Rijkscloud verschillende ideeën bestaan. Kan het
kabinet helder schetsen wat volgens haar, eenmaal gebouwd, de eisen en functies van
de Rijkscloud moeten zijn? Op welke manier gebruiken overheden, bedrijven en burgers
straks de Rijkscloud, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de PRO-fractie merken op dat zo’n anderhalf jaar na de aangenomen Kamermotie,
vooral verkenningen en onderzoeken zijn uitgevoerd. Inmiddels is ook «het Ontwerp»10 gepubliceerd. Deze leden vragen om toe te lichten hoe op alle technologische lagen,
van hard- tot software, digitale autonomie wordt gegarandeerd in het ontwerp van de
Rijkscloud. Op welke manier is het ontwerp getoetst op (het risico op) problematische
afhankelijkheden op alle niveaus? Wordt er rekening gehouden met afhankelijkheden
in de toeleveringsketens van leveranciers die de Rijkscloud zouden bouwen en beheren?
Als een bedrijf als Microsoft of een soortgelijke techgigant haar dienstverlening
stopzet, kan de Rijkscloud dan nog draaien? Volgens deze leden moet dit, voordat er
onomkeerbare stappen worden gezet, compleet helder zijn. Daarnaast moet de afname
ook gegarandeerd zijn. Heeft het kabinet al use cases ontwikkeld in samenwerking met medeoverheden en uitvoeringsorganisaties? Kan de Rijkscloud
rekenen op afname van verschillende partijen, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de PRO-fractie maken zich grote zorgen over de financiering van de Rijkscloud.
Jaar na jaar worden de digitale ambities van opeenvolgende kabinetten niet waargemaakt,
simpelweg omdat er geen geld voor wordt vrijgemaakt. Deze leden constateren dat de
begroting voor 2027 ditzelfde patroon vertoont. In de Kamerbrief wordt gezegd dat
de financiering in de volgende fase wordt uitgewerkt. Echter merken deze leden op
dat de kwaliteit en inrichting van de Rijkscloud afhankelijk is van de financiering
en de garantie dat de dienst wordt afgenomen. Is het kabinet het met deze leden eens
dat financiering een randvoorwaarde is en dat er geld moet worden vrijgemaakt om de
Rijkscloud te bouwen? Hoe kan het kabinet de Rijkscloud überhaupt verder uitwerken,
als niet bekend is hoeveel geld ervoor beschikbaar is? Kan het kabinet concrete scenario’s
voor het vervolg schetsen, aan de hand van verschillende financieringsopties? Oftewel:
wat levert een investering van bijvoorbeeld 10 miljoen euro in de Rijkscloud op ten
opzichte van een investering van 50 miljoen, of andere bedragen? Hierover vragen deze
leden een meer concrete uitwerking.
Herziene cloudbeleid
De leden van de PRO-fractie waarderen dat het Rijksbrede Cloudbeleid na een lange
tijd wachten eindelijk is aangescherpt. Dit heeft al geleid tot vragen van het lid
Kathmann over het herziene Rijksbrede Cloudbeleid11, waarin zij indirect aangeeft op welke punten het beleid volgens haar fractie nog
kan worden verbeterd. Deze leden kijken uit naar een spoedige beantwoording van deze
Kamervragen.
In algemeenheid concluderen de leden van de PRO-fractie dat het herziene cloudbeleid
nog steeds (te veel) uitgaat van vrijblijvendheid. Deze leden lezen dat werkplekdiensten
«bij voorkeur» niet in de publieke cloud worden ondergebracht en dat zaken als een
generiek «cloud-tenzij beleid» enkel wordt «afgeraden». In de analyse van deze leden
heeft juist het gedecentraliseerde karakter van ICT-beleid binnen de overheid geleid
tot de huidige problematische afhankelijkheden. Vrijblijvende afspraken zijn dus niet
genoeg om een verschil te maken. Deelt het kabinet deze analyse en maakt zij de belofte
dat ICT-beleid de vrijblijvendheid voorbij moet gaan waar met deze aanscherpingen,
zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de PRO-fractie vragen om een actievere rol voor de Staatssecretaris van
Economische Zaken en Klimaat. Vooropgesteld hadden deze leden graag een Minister van
Digitale Zaken benoemd zien worden in het kabinet, zodat met ministeriële verantwoordelijkheid
kan worden gehandhaafd op het Rijksbrede ICT-beleid. Zonder deze bevoegdheid blijft
het risico bestaan dat individuele delen van de overheid een uitzondering van het
beleid bepleiten en doorgaan op dezelfde voet. Hoe voorkomt het kabinet dat dit gebeurt?
Welke beweegredenen zijn er voor alle delen van de overheid om te kiezen voor digitale
autonomie, naast intrinsieke motivatie? Is het kabinet het eens dat dit afgedwongen
moet kunnen worden als de overheid zich als marktmeester wil gedragen, zo vragen de
leden van deze fractie.
De leden van de PRO-fractie roepen de motie van het lid Six Dijkstra (Kamerstuk 26 643-1294)12 in herinnering die oproept om het coördinatiebesluit te wijzigen om ICT-beleid centraal
afdwingbaar te maken. Heeft het kabinet onderzocht of deze mogelijkheid er is en om
deze bevoegdheid bij de Staatssecretaris van Economische Zaken te beleggen? Kan het
kabinet helder uitleggen waarom dit wel of niet wordt gedaan? Deze leden menen dat
dit een vereiste is om de digitale autonomie van de overheid te vergroten.
De leden van de PRO-fractie hebben eveneens grote zorgen over de financiering van
dit beleid. In het herziene cloudbeleid wordt gesteld dat door het ontbreken van financiering
in het coalitieakkoord, «de implementatie langere tijd in beslag kan nemen en scherpe
keuzes gemaakt moeten worden en waar nodig, herprioritering moet plaatsvinden». Deze
constatering vinden deze leden frustrerend en teleurstellend. Kan het kabinet schetsen
welke middelen nodig zijn om het herziene cloudbeleid zonder vertraging, verzwakking
of herprioritering uit te voeren? Kan het kabinet uitleggen waarom ook hier geen geld
voor beschikbaar is, ondanks de torenhoge ambities die zijn gesteld, zo vragen de
leden van deze fractie.
De leden van de PRO-fractie zijn positief over de plannen om exitstrategieën en risicoanalyses
uit te voeren. Dit is een mooie kans om te verkennen hoe huidige systemen, geleverd
door techgiganten, uitgefaseerd kunnen worden met betrokkenheid van Nederlandse en
Europese marktpartijen. Kan het kabinet duidelijker uitleggen hoe zij verwacht dat
delen van de overheid deze exitstrategieën en risicoanalyses gaan uitvoeren? Hoe kan
de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat dit afdwingen? Hoe wordt gezorgd
dat het opstellen van deze documenten de contacten tussen de markt en de overheid
versterkt, zodat er een business case ontstaat voor Nederlandse en Europese leveranciers
om diensten voor de overheid te bouwen? Hoe duur mogen de exitstrategieën en risicoanalyses
zijn, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de PRO-fractie merken op dat het herziene cloudbeleid verwijst naar de
motie van de leden Thijssen en Bruyning (Kamerstuk 36 574-5)13, ingediend bij het notaoverleg «Wolken aan de horizon». In de motie wordt het kabinet
gevraagd om dit concreet als doelstelling op te nemen en een concreet tijdspad te
ontwikkelen richting 2029 en daarna om het aandeel Nederlandse en Europese clouddiensten
structureel te verhogen. Is het kabinet bereid om dit te doen, zo vragen de leden
van deze fractie. Tot welk aandeel Nederlandse en Europese clouddiensten zal het huidige
beleid in 2029 leiden? Wordt er genoeg gedaan om de doelstelling die de Kamer heeft
uitgesproken te behalen, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de PRO-fractie merken op dat het cloudbeleid en de oprichting van de
Nederlandse Digitale Dienst met elkaar samenhangen. De bevoegdheden en capaciteiten
om digitale autonomie binnen de overheid af te dwingen, kan belegd worden bij zo’n
centrale organisatie. Concrete suggesties hiertoe zijn verwoord in het Kamerinitiatief
«Ons Digitaal Fundament»14 die reeds aan het kabinet is aangeboden. Welke rol gaat de Digitale Dienst spelen
om het cloudbeleid Rijksbreed af te dwingen? Kan het kabinet duidelijk toelichten
welke samenhang er is tussen het cloudbeleid en de ontwikkeling van de Digitale Dienst?
Volgens de leden van deze fractie is dit een uitgelezen kans om een centrale organisatie
aan te kleden met alle instrumenten die nodig zijn om de jarenlange trend van digitale
afhankelijkheden te doorbreken. Zij verwachten hierop stevige actie van het kabinet.
Nationaal beleid cloudmarkt
De leden van de PRO-fractie zijn enthousiast over het initiatief van de Open Cloud
Alliantie om aanbevelingen te doen voor de nationale cloudmarkt. In de reactie van
het kabinet lezen zij vooral een opsomming terug waaruit blijkt dat ze alle aanbevelingen
– naar eigen zeggen – al uitvoert. Klopt de conclusie van deze leden dat het manifest
niet tot nieuwe acties of prioriteiten heeft geleid? Is het kabinet bereid om een
verdiepingsslag te maken, in gesprek met de Open Cloud Alliantie en andere vertegenwoordigers
van de nationale cloudsector, om de aanbevelingen uit te werken in concrete beleidskeuzes
in aanvulling op wat er al gebeurt? Kunnen hier ook de nadere onderzoeken naar de
stand van de Nederlandse cloudmarkt betrokken worden, zo vragen de leden van deze
fractie.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de stukken «Stand van zaken van
de uitgevoerde verkenning naar de soevereine overheidscloud in het kader van de Nederlandse
Digitaliseringsstrategie (NDS)», «Herziening Rijksbreed Cloudbeleid 2026» en «Nationaal
beleid voor de Nederlandse cloudmarkt». Naar aanleiding hiervan hebben zij nog een
aantal vragen.
De leden van de PVV-fractie lezen dat het kabinet voor de soevereine overheidscloud
heeft gekozen (scenario A): het concentreren en huisvesten van de hardware binnen
de eigen Nederlandse Overheidsdatacenters (ODC’s). Deze leden vragen of het kabinet
ook de optie verkend heeft om ook buiten de eigen landsgrenzen tenminste één versleutelde
overheidsback-up onder te brengen (een Data Embassy), zoals landen als Estland ook hebben. Dit vanuit het risico op tactische kwetsbaarheden
in geval van gewapende conflicten of hybride dreigingen. Ziet het kabinet dit risico
en is het voornemens op daar adequaat actie op te ondernemen, zo vragen de leden van
deze fractie.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de brieven
over de soevereine overheidscloud, de herziening van het Rijksbrede cloudbeleid en
het nationale beleid voor de Nederlandse cloudmarkt. Deze leden hebben hierover enkele
vragen.
De leden van de CDA-fractie lezen dat het kabinet kiest voor een zo soeverein mogelijk
ingerichte overheidscloud, die waar mogelijk wordt gehuisvest in de overheidsdatacenters
van het Rijk en waarbij de overheid praktisch en juridisch beschikt over hardware,
fysieke toegang en locatie. Deze leden vragen welke concrete criteria uiteindelijk
bepalen wanneer een clouddienst als voldoende soeverein wordt beschouwd. Welke afhankelijkheden
van leveranciers van buiten de Europese Unie zijn binnen de beoogde soevereine overheidscloud
nog wel toegestaan en waar trekt het kabinet de grens, zo vragen de leden van deze
fractie.
Deze leden van de CDA-fractie lezen dat de «Proof of Concept» inmiddels is gestart
en dat het streven is om uiterlijk eind 2026 de eerste applicaties op de soevereine
overheidscloud te hosten. Tegelijkertijd moet de financiering van de verdere opschaling
nog worden uitgewerkt. Deze leden vragen wanneer hierover duidelijkheid komt, welke
eenmalige opstartkosten het kabinet verwacht en hoe wordt voorkomen dat het ontbreken
van financiering ertoe leidt dat de ambities vertraging oplopen.
De leden van de CDA-fractie lezen daarnaast dat het herziene Rijksbrede cloudbeleid
meer aandacht geeft aan leveranciersafhankelijkheid en risico’s van buitenlandse jurisdicties.
Bestaand cloudgebruik dat niet aan de nieuwe eisen voldoet, krijgt in beginsel vier
jaar om te worden aangepast. Deze leden vragen hoe het kabinet gedurende deze overgangstermijn
inzicht houdt in de belangrijkste strategische afhankelijkheden binnen het Rijk. Worden
hierbij concrete prioriteiten gesteld aan systemen of gegevens waarvoor deze afhankelijkheden
het grootste veiligheids- of continuïteitsrisico vormen, zo vragen de leden van deze
fractie.
De leden van de CDA-fractie constateren dat opslag en verwerking bij gebruik van publieke
cloud in beginsel tot de Europese Economische Ruimte (EER) wordt beperkt, terwijl
een leverancier tegelijkertijd onder invloed kan staan van wetgeving van een land
buiten de EER. Deze leden vragen hoe het kabinet dit jurisdictierisico in de praktijk
meeweegt. Hoe wordt daarbij rekening gehouden met de rol van ketenpartners? Is de
locatie van de gegevens op zichzelf voldoende om digitale autonomie en zeggenschap
over overheidsdata te borgen, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de CDA-fractie vinden het belangrijk dat de overheid niet alleen haar
eigen afhankelijkheden vermindert, maar met haar inkoopkracht ook bijdraagt aan een
sterker Nederlands en Europees cloud-ecosysteem. Deze leden lezen dat het kabinet
werkt aan een centrale marktplaats voor cloudtechnologie en mogelijkheden verkent
om de positie van Nederlandse en Europese aanbieders bij aanbestedingen te versterken.
Zij vragen hoe daarbij concreet wordt geborgd dat het Nederlandse en Europese midden-
en kleinbedrijf (mkb) daadwerkelijk meer kansen krijgt. Worden grote opdrachten waar
mogelijk opgesplitst en wordt inzichtelijk gemaakt welk deel van de cloudinkoop van
de overheid uiteindelijk bij Nederlandse en Europese aanbieders terechtkomt, zo vragen
de leden van deze fractie.
De leden van de CDA-fractie lezen dat onderzoek naar de Nederlandse cloudmarkt laat
zien dat er wel veel Nederlandse aanbieders van fundamentele clouddiensten zijn, maar
dat Nederlandse aanbieders ontbreken op onderdelen van de cloudwaardeketen, waaronder
virtualisatiesoftware. Deze leden vragen op welke onderdelen van de waardeketen het
kabinet de afhankelijkheid momenteel het meest risicovol acht en welke gerichte inzet
wordt gepleegd om juist daar Nederlandse en Europese alternatieven tot ontwikkeling
te laten komen.
De leden van de CDA-fractie zijn positief over het streven naar een federatief en
open Europees cloud-ecosysteem waarin interoperabiliteit en overstapmogelijkheden
centraal staan. Deze leden vragen hoe het kabinet voorkomt dat afhankelijkheid van
enkele niet-Europese hyperscalers uiteindelijk slechts wordt vervangen door afhankelijkheid van één of enkele grote
Europese spelers.
Tot slot lezen de leden van de CDA-fractie dat het kabinet het initiatief van de Open
Cloud Alliantie verwelkomt, waaronder de ontwikkeling van een interoperabele «uniforme
stekker» om overstappen tussen aanbieders eenvoudiger te maken. Deze leden vragen
welke concrete rol het kabinet voor dergelijke marktinitiatieven ziet bij de ontwikkeling
van de soevereine overheidscloud en de centrale cloudmarktplaats, en op welke termijn
hiervan in de praktijk resultaten voor de overheid verwacht kunnen worden.
Vragen en opmerkingen van de leden van de JA21-fractie
De leden van de JA21-fractie hebben kennisgenomen van de stand van zaken van de verkenning
naar een soevereine overheidscloud in het kader van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie
(NDS), de herziening van het Rijksbrede Cloudbeleid 2026 en het nationale beleid voor
de Nederlandse cloudmarkt. De leden onderschrijven het belang van een weerbare en
betrouwbare digitale overheid en achten het verstandig dat het kabinet onderzoekt
hoe strategische afhankelijkheden van een beperkt aantal technologiebedrijven enigszins
kunnen worden verminderd. De leden van de JA21-fractie zijn tegelijkertijd van mening
dat digitale soevereiniteit geen doel op zichzelf moet worden, maar een middel om
de Nederlandse overheid meer handelingsvrijheid, continuïteit en veiligheid te geven.
De leden vragen het volgende.
Kan de Staatssecretaris bij de verdere uitwerking steeds onderscheid te maken tussen
afhankelijkheden die daadwerkelijk een strategisch risico vormen en afhankelijkheden
die op dit moment onvermijdelijk zijn omdat er geen volwaardig alternatief beschikbaar
is, zo vragen de leden van de JA21-fractie.
De leden van de JA21-fractie constateren dat de Nederlandse Digitaliseringsstrategie
(NDS) zelf uitgaat van een brede benadering, waarbij de overheid vraag en aanbod beter
bij elkaar wil brengen en waarbij naast Nederlandse en Europese leveranciers ook internationale
leveranciers een rol kunnen spelen waar dat nodig is. De leden vinden dit een belangrijk
uitgangspunt. Europese innovatie moet worden gestimuleerd, maar het uitsluiten van
Amerikaanse of andere internationale aanbieders mag geen doel op zichzelf worden wanneer
daarmee de continuïteit, kwaliteit, veiligheid of betaalbaarheid van overheidsdiensten
in het geding komt. De leden vragen daarom of de Staatssecretaris kan bevestigen dat
het kabinet niet toewerkt naar een situatie waarin Amerikaanse cloudleveranciers op
voorhand worden uitgesloten enkel vanwege hun nationaliteit, maar dat leveranciers
worden beoordeeld op basis van concrete risico’s op het gebied van gegevensbescherming,
continuïteit, beveiliging en exit mogelijkheden.
De leden van de JA21-fractie constateren verder dat het kabinet digitale autonomie
omschrijft als het vermogen om publieke belangen te waarborgen en weerbaar te zijn
in een wereld, waarbij handelingsvrijheid centraal staat. De leden vinden deze benadering
realistischer dan het streven naar volledige technologische autarkie. Kan de Staatssecretaris
toelichten welke concrete afhankelijkheden het kabinet momenteel als strategisch ongewenst
beschouwt? Kan de Staatssecretaris daarbij onderscheid maken tussen afhankelijkheden
die op korte termijn moeten worden afgebouwd, afhankelijkheden die op middellange
termijn moeten worden verminderd en afhankelijkheden die voorlopig aanvaardbaar worden
geacht omdat Europese alternatieven (nog) ontbreken, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de JA21-fractie constateren eveneens dat het kabinet werkt aan een overheidsbrede
soevereine clouddienst en daarbij inzet op centrale samenwerking, standaarden en het
verminderen van afhankelijkheden. De leden zien voordelen in een dergelijke voorziening,
met name wanneer deze gebruikmaakt van open standaarden en open source en daardoor
de mogelijkheid biedt om in de toekomst gemakkelijker van leverancier of technologie
te wisselen. De leden van deze fractie vragen echter hoe wordt voorkomen dat de overheid
met een centrale soevereine cloud een nieuwe afhankelijkheid creëert, bijvoorbeeld
van één technologieplatform, één beheerorganisatie of één groep leveranciers. Kan
de Staatssecretaris aangeven welke waarborgen worden ingebouwd om ook binnen de soevereine
cloud vendor lock-in te voorkomen? Kan de Staatssecretaris daarnaast toelichten welke functionaliteiten
de beoogde soevereine cloud daadwerkelijk moet bieden? Is het uitgangspunt verder
dat de overheid op termijn een volwaardig alternatief voor de grote hyperscalers moet ontwikkelen, of wordt bewust gekozen voor een beperktere voorziening voor specifiek
kritieke toepassingen? Kan de Staatssecretaris daarbij ook inzicht geven in de verhouding
tussen de kosten en de baten? Welke functionaliteiten moeten door de overheid zelf
worden ontwikkeld en voor welke functionaliteiten blijft de overheid afhankelijk van
de markt, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de JA21-fractie zien dat wordt gestreefd naar het hoogste niveau van
digitale soevereiniteit, Sovereignty Effectiveness Assurance Level 4 (SEAL-4). De leden vinden het positief dat het kabinet tegelijkertijd erkent dat
volledige onafhankelijkheid van mondiale hardware- en toeleveringsketens op korte
termijn niet realistisch is. Kan de Staatssecretaris toelichten wat zij precies verstaat
onder het behalen van SEAL-4? Welke onderdelen van de beoogde soevereine cloud voldoen
momenteel nog niet aan het beoogde SEAL-4-niveau? Kan daarbij specifiek worden ingegaan
op hardware, chips, firmware, virtualisatiesoftware, beveiligingssoftware en andere
cruciale onderdelen van de digitale toeleveringsketen, zo vragen de leden van deze
fractie.
De leden van de JA21-fractie vragen verder of de Staatssecretaris kan toelichten hoe
realistisch het is om volledige digitale soevereiniteit na te streven wanneer cruciale
onderdelen van de mondiale IT-keten buiten Europa worden geproduceerd? Is het kabinet
het eens dat volledige technologische onafhankelijkheid niet realistisch is en dat
het beleid daarom primair gericht moet zijn op het verminderen van kritieke afhankelijkheden
en het vergroten van de mogelijkheid om van leverancier te wisselen, zo vragen de
leden van deze fractie.
De leden van de JA21-fractie constateren dat het verminderen van vendor lock-in een belangrijk onderdeel vormt van het voorgestelde beleid. De leden onderschrijven
dit uitgangspunt, omdat een overheid die eenvoudig tussen leveranciers kan wisselen
een sterkere onderhandelingspositie heeft en minder kwetsbaar is voorprijsstijgingen,
veranderende voorwaarden of geopolitieke ontwikkelingen. Deze leden vragen echter
of het kabinet voldoende aandacht besteedt aan vendor lock-in op de onderliggende
technische lagen. Wanneer de overheid bijvoorbeeld afhankelijk blijft van specifieke
virtualisatie-, database-, beveiligings- of hardware leveranciers, kan een overstap
naar een andere cloudleverancier alsnog beperkt worden. Kan de Staatssecretaris toelichten
welke concrete maatregelen worden genomen om vendor lock-in op de virtualisatielaag
en andere onderdelen van de technische stack te verminderen. Kan de Staatssecretaris
daarbij specifiek ingaan op de afhankelijkheid van Amerikaanse technologiebedrijven
wanneer daar momenteel geen volwaardige Europese alternatieven voor bestaan, zo vragen
de leden van deze fractie.
De leden van de JA21-fractie constateren ook dat bestaand cloudgebruik dat niet aan
het herziene Rijksbrede Cloudbeleid voldoet een overgangstermijn van vier jaar krijgt.
De leden begrijpen dat een onmiddellijke overgang van bestaande systemen grote technische,
financiële en operationele risico’s kan veroorzaken. Kan de Staatssecretaris aan deze
leden uitleggen waarom precies voor een termijn van vier jaar is gekozen? Welke analyse
ligt aan deze termijn ten grondslag en hoeveel bestaande cloudtoepassingen zullen
naar verwachting binnen deze vier jaar daadwerkelijk kunnen worden gemigreerd? Brengt
vier jaar in de praktijk niet het risico met zich mee dat organisaties migraties vooruit
blijven schuiven totdat het einde van de overgangsperiode in zicht komt. Welke tussentijdse
doelstellingen en rapportagemomenten worden daarom gehanteerd, zo vragen de leden
van deze fractie.
De leden van de JA21-fractie constateren dat digitale soevereiniteit niet alleen een
kwestie van software en contracten is, maar ook van fysieke infrastructuur. Een Nederlandse
of Europese cloudvoorziening heeft immers voldoende datacentercapaciteit, energie,
netwerkcapaciteit en hardware nodig. De leden van deze fractie vragen of het kabinet
beschikt over een kwantitatief overzicht van de huidige datacentercapaciteit die beschikbaar
is voor overheidsdata en hoeveel aanvullende capaciteit noodzakelijk is voor de beoogde
soevereine cloud. Deze leden vragen hoe de ontwikkeling van deze capaciteit zich verhoudt
tot de bestaande netcongestie en schaarste aan elektriciteit. Kan de Staatssecretaris
aangeven of deze fysieke beperkingen gevolgen kunnen hebben voor de planning van de
soevereine cloud, zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de JA21-fractie onderschrijven het belang van een overheid die niet onnodig
afhankelijk is van een beperkt aantal buitenlandse technologiebedrijven. De leden
vinden het verstandig dat Nederland investeert in Europese digitale innovatie, open
standaarden, open source en alternatieve cloudvoorzieningen.
De leden van de JA21-fractie benadrukken tegelijkertijd dat digitale autonomie niet
hetzelfde is als digitale autarkie. Nederland opereert binnen een mondiale digitale
economie en zal voorlopig voor verschillende cruciale technologieën afhankelijk blijven
van bedrijven buiten Europa. Het beleid moet daarom gericht zijn op het vergroten
van handelingsvrijheid en het verminderen van strategische risico’s, en niet op het
vervangen van iedere buitenlandse leverancier door een Nederlandse of Europese leverancier
ongeacht de kosten of kwaliteit.
Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie
De leden van de BBB-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de stukken
over de soevereine overheidscloud, de herziening van het Rijksbrede Cloudbeleid 2026
en het nationale beleid voor de Nederlandse cloudmarkt. Deze leden hebben eerder benadrukt
dat Nederland de regie moet houden over essentiële digitale voorzieningen en hebben
het kabinet verzocht duidelijke definities en voorwaarden voor digitale en cloudsoevereiniteit
vast te leggen. Zij zien in de voorliggende stukken belangrijke stappen in die richting.
Tegelijkertijd constateren deze leden dat Nederland voor essentiële digitale voorzieningen
nog sterk afhankelijk is van buitenlandse technologie en leveranciers, terwijl financiering,
migratie en uitvoering van de soevereine overheidscloud nog niet volledig zijn geregeld.
Voor de leden van de BBB-fractie moet digitale soevereiniteit uiteindelijk niet alleen
op papier bestaan, maar betekenen dat Nederland bij kritieke digitale infrastructuur
daadwerkelijk zelfstandig kan blijven handelen. Zij hebben daarom de volgende vragen.
De leden van de BBB-fractie lezen dat het kabinet kiest voor een zo soeverein mogelijk
ingerichte overheidscloud. Kan het kabinet concreet aangeven wanneer een cloudvoorziening
volgens het nieuwe begrippenkader daadwerkelijk als soeverein kan worden aangemerkt?
Welke afhankelijkheden van niet-Europese hardware, software, beheerders of onderaannemers
zijn binnen deze definitie nog wel toegestaan? Kan een cloudvoorziening volgens het
kabinet volledig soeverein zijn wanneer een leverancier of een essentiële onderaannemer
onder Amerikaanse wetgeving, waaronder de CLOUD Act15 en sectie 702 van de Foreign Intelligence Surveillance Act (FISA)16, valt? Zo ja, hoe wordt dan gegarandeerd dat buitenlandse autoriteiten geen toegang
kunnen afdwingen tot Nederlandse overheidsgegevens of de dienstverlening kunnen beïnvloeden,
zo vragen de leden van deze fractie.
De leden van de BBB-fractie constateren dat de overheid momenteel nog sterk afhankelijk
is van een beperkt aantal grote niet-Europese cloudleveranciers. Kan het kabinet inzichtelijk
maken welk percentage van de huidige cloudvoorzieningen van het Rijk direct of indirect
afhankelijk is van Amerikaanse hyperscalers? Welke concrete doelstelling hanteert het kabinet voor het verminderen van deze afhankelijkheid
in 2027, 2028 en 2029? Wanneer kan de Kamer volgens het kabinet constateren dat Nederland
aantoonbaar meer digitaal soeverein is geworden, zo vragen de leden van deze fractie.
Tot slot constateren de leden van de BBB-fractie dat er veel verschillende beleidstrajecten
lopen rondom cloud, digitale autonomie en soevereiniteit. Juist daarom vinden deze
leden het van belang dat uiteindelijk duidelijk is wie verantwoordelijk is voor het
resultaat. Welke bewindspersoon is eindverantwoordelijk voor het daadwerkelijk verminderen
van de strategische cloudafhankelijkheid van de Nederlandse overheid? Kan het kabinet
jaarlijks aan de Kamer rapporteren over ten minste het aandeel Nederlands en Europees
cloudgebruik, het aandeel niet-Europese afhankelijkheden, het aantal kritieke applicaties
dat naar een soevereine omgeving is gemigreerd, de kosten van deze transitie en de
resterende vendor lock-ins? Kan het kabinet ten slotte aangeven wanneer zij de soevereine overheidscloud als
geslaagd beschouwt en welke concrete, meetbare criteria de Kamer kan gebruiken om
vast te stellen of Nederland daadwerkelijk meer zeggenschap heeft gekregen over zijn
essentiële digitale infrastructuur, zo vragen de leden van deze fractie.
II Antwoord/reactie van de bewindspersoon
Ondertekenaars
-
Eerste ondertekenaar
R.J. Dekker, voorzitter van de vaste commissie voor Digitale Zaken -
Mede ondertekenaar
F.P. Terberg, adjunct-griffier