Home
Kamerstukken

Memorie van toelichting : Memorie van toelichting

36 915 B Wijziging van de begrotingsstaat van het gemeentefonds voor het jaar 2026 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota)

Nr. 2
MEMORIE VAN TOELICHTING

INHOUDSOPGAVE

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL

BEGROTINGSTOELICHTING

Leeswijzer

Beleid

2.1

Overzicht belangrijke uitgaven- en ontvangstenmutaties

Beleidsartikelen

3.1

Artikel 1 gemeentefonds

Bijlagen

4.1

Overzicht integratie-uitkeringen

4.2

Overzicht decentralisatie-uitkeringen

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL

Wetsartikel 1

De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van
artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016elk afzonderlijk bij wet vastgesteld en derhalve ook gewijzigd. Het onderhavige wetsvoorstel
strekt ertoe om voor het jaar 2026 wijzigingen aan te brengen in de begrotingsstaat
voor het gemeentefonds. Het in de begrotingsstaat opgenomen begrotingsartikel wordt
in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zgn. begrotingstoelichting).

Wetsartikel 3

Ingevolge artikel 5, eerste lid, van de Financiële-verhoudingswethebben gemeenten gezamenlijk recht op het bedrag dat in de begroting als verplichting
voor het totaal van de algemene uitkering is opgenomen.

Ingevolge artikel 5, tweede lid, van de Financiële-verhoudingswethebben de gemeenten gezamenlijk recht op de bedragen die in de begroting als verplichting
voor het totaal van de integratie-uitkeringen en het totaal van de decentralisatie-uitkeringen
zijn opgenomen.

De in dit wetsartikel opgenomen bedragen zijn niet rechtstreeks uit de begrotingsstaat
af te leiden. De bedragen worden nader onderbouwd in deze memorie van toelichting.

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
P.E. Heerma

De Staatssecretaris van Financiën,
E. Eerenberg

B. BEGROTINGSTOELICHTING

1 Leeswijzer

De eerste suppletoire begroting geeft een beeld van de uitvoering van de begroting
2026. De stand van de eerste suppletoire begroting wordt opgebouwd vanaf de stand
van de vastgestelde begroting 2026.

Door wijzigingen in beleid van verschillende departementen kan worden overgegaan tot
het beleggen of juist weghalen van taken bij gemeenten.

Indien dit gepaard gaat met een toevoeging aan of een uitname uit het gemeentefonds,
wordt dit begrotingstechnisch verwerkt. In de tabel met belangrijkste mutaties worden
de mutaties groter dan € 30,0 mln. weergegeven.

Vanaf de eerste suppletoire begroting 2026 wordt in de tabel budgettaire gevolgen
van beleid een extra kolom toegevoegd voor het presenteren van de extrapolatie voor
het jaar 2031. De stand van de vastgestelde begroting 2026 is inclusief het amendement
van de leden Clemminck en Van den Brink (Kamerstukken II 2025/26, 36 800 B, nr. 19) op de begrotingsstaat van het gemeentefonds van het jaar 2026. Het bedrag is afkomstig
van de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) waar conform
het amendement van de leden Clemminck en Van den Brink (Kamerstukken II 2025/26, 36 800 VII, nr. 91) het verplichtingen- en uitgavenbedrag met € 5,45 mln. is verlaagd.

In het amendement op de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII)
staat expliciet «Daarvoor is het nodig dat het subsidiebedrag wordt toegevoegd aan
de Gemeentefondsbegroting via een decentralisatie-uitkering. Dit amendement dient
hiervoor als dekking.» In het amendement op het gemeentefonds zijn echter abusievelijk
deze ontvangsten niet meegenomen. De ontvangsten en uitgaven van het gemeentefonds
moeten conform de Financiële-verhoudingswet (Fvw) artikel 4 gelijk zijn. Gezien het
amendement op de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) en
de Fvw artikel 4 zijn dan ook de ontvangsten in de stand Vastgestelde ontwerpbegroting
gemeentefonds opgehoogd met € 5,45 mln.

2 Beleid

2.1 Overzicht belangrijke uitgaven- en ontvangstenmutaties

Tabel 1 Belangrijkste suppletoire uitgaven- en ontvangstenmutaties 2026 (eerste suppletoire
begroting) (bedragen x € 1.000)

Uitgaven

2026

Uitgaven

2027

Uitgaven

2028

Uitgaven

2029

Uitgaven

2030

Uitgaven

2031

Vastgestelde begroting 2026

47.531.353

46.140.147

44.562.109

44.453.917

44.339.255

Mutaties coalitieakkoord

1) CA 44 Huishoudelijke hulp uit de Wmo met vangnet

– 1.010.000

Belangrijkste suppletoire mutaties

2) Accres tranche 2026

170.229

165.079

159.340

159.181

158.991

159.311

3) Afrekening ruimte onder plafond BCF 2025

– 212.746

4) Wijziging betalingsverloop algemene uitkering 2025

134.160

5) Loonbijstelling Participatie

83.447

80.605

76.251

73.348

70.510

67.606

6) Indexatie WMO demografie 2026

75.000

7) Loon-en prijsontwikkeling 2026 Beschermd Wonen

66.498

8) Alleenverdienersproblematiek

27.499

9) Compensatieregeling niet beoogde kosten jeugdzorg

– 60.000

10) Capaciteit decentrale overheden klimaat- en energiebeleid (CDOKE)

670.515

11) Uitstel invoering inkomensafhankelijke eigen bijdrage Wmo

265.700

12) Extrapolatie

44.278.107

13) Overige mutaties

145.937

54.029

38.214

31.025

34.915

39.092

Stand 1e suppletoire begroting 2026

47.961.377

47.517.573

44.977.412

43.848.969

43.735.169

43.675.614

Toelichting

1) CA 44 Huishoudelijke hulp uit de Wmo met vangnet

Mensen die dat kunnen gaan zelf betalen voor hun huishoudelijke hulp. Huishoudelijke
hulp als maatwerkvoorziening binnen de Wmo 2015 wordt daarom geschrapt met ingang
van 1 januari 2029. Voor de mensen die niet zelf hulp kunnen regelen, blijft de gemeente
daarin voorzien, waarbij geldt dat de beoogde besparing taakstellend is.

2) Accres tranche 2026

Op basis van de geactualiseerde bbp-ontwikkeling voor 2026 wordt de accrestranche
2026 overgeheveld naar het gemeentefonds. Het betreft een bedrag van € 170,2 mln.
in 2026 aflopend naar structureel € 159,3 mln. vanaf 2031.

3) Afrekening ruimte onder plafond BCF 2025

Het BTW-compensatiefonds (BCF) kent jaarlijks een plafond. Wanneer er aan het eind
van het jaar minder gedeclareerd is dan het vastgestelde plafond, dan wordt het restant
naar rato toegevoegd (dan wel onttrokken in het geval van een overschrijding) aan
het provinciefonds en gemeentefonds. Dit betreft de definitieve afrekening van de
ruimte onder het plafond. Bij Miljoenennota 2026 heeft er reeds een voorlopige afrekening
plaatsgevonden. Ten opzichte hiervan wordt het bedrag met – € 212,7 mln. gecorrigeerd.

4) Wijziging betalingsverloop algemene uitkering 2025

Bij Slotwet 2025 is vastgesteld hoe de in 2025 gerealiseerde uitbetalingen voor de
algemene uitkering aan de gemeenten zich verhouden tot het bedrag dat bij de tweede
suppletoire begroting 2025 voor de uitbetalingen is geraamd. Daarbij is gebleken dat
er bij de algemene uitkering lagere uitbetalingen zijn gedaan dan bij tweede suppletoire
begroting 2025 werd verwacht. Het gaat hierbij om een verschil van € 134,2 mln. Dit
bedrag wordt, conform de bestaande systematiek, toegevoegd aan het uitgavenbudget
voor 2026.

5) Loonbijstelling 2026 Participatie

Deze reeks betreft de loonbijstelling voor het jaar 2026 voor de integratie-uitkering
Participatie.

6) Indexatie WMO demografie 2026

In verband met een nog uit te werken alternatieve financieringsvorm van de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo), die beter rekening houdt met de kostenontwikkeling in de Wmo
en demografische ontwikkelingen/ vergrijzing, wordt in 2026 een tranche van € 75 mln.
aan het gemeentefonds toegevoegd.

7) Loon-en prijsontwikkeling 2026 Beschermd Wonen

Deze reeks betreft de loon- en prijsbijstelling voor het jaar 2026 voor de integratie-uitkering
Beschermd wonen.

8) Alleenverdienersproblematiek

Gemeenten kunnen huishoudens die in 2023 of 2024 getroffen zĳn door de alleenverdienersproblematiek
individuele bĳzondere bĳstand bieden. De decentralisatie-uitkering Alleenverdienersproblematiek
maakt dit mogelijk. Het gaat om een bedrag van € 27,5 mln.

9) Compensatieregeling niet beoogde kosten jeugdzorg

Op 16 juni 2025 is de specifieke uitkering (SPUK) «Niet beoogde kosten jeugdzorg vanwege
verblijf» verlengd voor de zorgkosten over de jaren 2024 en 2025. Voor de bekostiging
van deze SPUK wordt in 2026 een bedrag van € 60 mln. overgeheveld van het gemeentefonds
naar het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

10) Capaciteit decentrale overheden klimaat- en energiebeleid (CDOKE)

Voor 2027 is € 670,5 mln. beschikbaar gesteld aan gemeenten om uitvoering te kunnen
geven aan hun taken op het gebied van klimaat- en energiebeleid.

11) Uitstel invoering inkomensafhankelijke eigen bijdrage Wmo

De invoering van de inkomens- en vermogensafhankelĳke eigen bĳdrage Wmo 2015 kan niet
eerder dan per 1 januari 2028 plaatsvinden. Dit leidt tot een besparingsverlies in
het gemeentefonds van € 265,7 mln. in 2027.

12) Extrapolatie

In miljoenennotajaar 2026 is het jaar 2031 toegevoegd aan de begroting. De middelen
voor 2031 zijn via de extrapolatie in de 1e suppletoire begroting toegevoegd.

3 Beleidsartikelen

3.1 Artikel 1 gemeentefonds

In onderstaande tabel worden voor de verplichtingen, de uitgaven en de ontvangsten
de budgettaire gevolgen van beleid van het gemeentefonds weergegeven. Hiermee worden
de integrale uitgaven die samenhangen met de samengestelde beleidsdoelstelling (het
nastreven van een adequate omvang van het gemeentefonds en het nastreven van een adequate
verdeling van de middelen over de gemeenten) inzichtelijk gemaakt.

Budgettaire gevolgen van beleid

Tabel 2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 1 gemeentefonds (bedragen x € 1.000)

Budgettaire

Ontwerpbegroting (1)

Mutaties via NvW, moties, amendement-en en ISB (2)

Vastge-stelde begroting (3=1+2)

Mutaties 1e suppletoire begroting (4)

Stand 1e suppletoire begroting (5=3+4)

Mutatie 2027

Mutatie 2028

Mutatie 2029

Mutatie 2030

Mutatie 2031

Verplichtingen

47.525.903

5.450

47.531.353

295.417

47.826.770

1.377.426

415.303

– 604.948

– 604.086

43.675.614

Uitgaven

47.525.903

5.450

47.531.353

430.024

47.961.377

1.377.426

415.303

– 604.948

– 604.086

43.675.614

Financiering gemeenten

Bijdrage

aan medeoverheden

Algemene uitkering en de aanvullende uitkeringen

41.752.919

109.321

41.862.240

509.838

224.464

– 785.035

– 785.225

38.990.426

Decentralisatie-uitkeringen

1.872.524

168.091

2.040.615

719.829

47.626

39.755

43.613

1.024.305

Integratie-uitkering Voogdij 18+

Integratie-uitkering Beschermd wonen

1.848.649

66.498

1.915.147

66.498

1.915.147

Integratie-

uitkering Participatie

2.049.850

84.058

2.133.908

81.261

76.715

73.834

71.028

1.743.775

Integratie-uitkeringen Overig

Kosten Financiële verhoudingswet

Opdrachten

Onderzoeken verdeelsystematiek

1.111

1.684

2.795

1.111

Bijdragen aan ZBO's/RWT's

Onderzoeken verdeelsystematiek

850

270

1.120

850

Bijdragen

aan agentschappen

Onderzoeken verdeelsystematiek

100

Ontvangsten

47.525.903

5.450

47.531.353

430.024

47.961.377

1.377.426

415.303

– 604.948

– 604.086

43.675.614

Toelichting

Algemeen

Het aandeel juridisch verplicht bedraagt bij het gemeentefonds 100%.

Bijdragen aan medeoverheden

Algemene uitkering en de aanvullende uitkeringen

Dit betreft de uitkering aan alle gemeenten, die ten goede komt aan de algemene middelen
van de gemeenten. De uitkering is gebaseerd op artikel 5, eerste lid, van de Financiële-verhoudingswet. Een toelichting op de belangrijkste mutaties is opgenomen in paragraaf 2.1..

Integratie-uitkeringen

Dit betreft de uitkering die wordt toegepast als rechtstreekse overheveling van middelen
naar de algemene uitkering bezwaarlijk is vanwege de omvang van de herverdeeleffecten.
De integratie-uitkering voorziet dan

in een geleidelijke overgang naar de algemene uitkering. De uitkering is gebaseerd
op artikel 5, tweede lid, van de Financiële-verhoudingswet. Een toelichting op de belangrijkste mutaties is opgenomen in paragraaf 2.1. Een overzicht van de integratie-uitkeringen is opgenomen in paragraaf 4.1.

Decentralisatie-uitkeringen

Naast de algemene uitkering en de integratie-uitkering kent het gemeentefonds ook
decentralisatie-uitkeringen. De verdeling van de decentralisatie-uitkering volgt evenmin
als de integratie-uitkering de regels van de verdeling van de algemene uitkering van
het gemeentefonds. Anders dan bij de integratie-uitkering, waar de termijn van overheveling
naar de algemene uitkering van tevoren vaststaat, ontbreekt bij de decentralisatie-uitkering
een dergelijke termijn. De decentralisatie-uitkeringen zijn gebaseerd op het artikel
5, tweede lid, van de Financiële-verhoudingswet. Een toelichting op de belangrijkste mutaties is opgenomen in paragraaf 2.1. Een overzicht van de decentralisatie-uitkeringen is opgenomen in paragraaf 4.2.

Opdrachten en Bijdragen aan ZBO's/RWT's

Onderzoeken verdeelsystematiek

Dit betreft het budget dat elk jaar is gereserveerd voor de uitvoering van onderzoeken
op het vlak van de omvang en verdeling van het gemeentefonds en het onderhoud van
het betaalsysteem.

4 Bijlagen

4.1 Overzicht integratie-uitkeringen

Tabel 3 Integratie-uitkeringen (bedragen x € 1.000)

Omschrijving

Uitgaven 2026

Uitgaven 2027

Uitgaven 2028

Uitgaven 2029

Uitgaven 2030

Uitgaven 2031

Voogdij 18+

Beschermd wonen

1.915.147

Participatie

2.133.908

2.065.165

1.953.624

1.883.071

1.814.450

1.743.775

Wijziging betalingsverloop integratie uitkeringen 2025

Totaal

4.049.057

3.980.312

3.868.771

3.798.218

3.729.597

3.658.922

4.2 Overzicht decentralisatie-uitkeringen

Tabel 4 Decentralisatie-uitkeringen (bedragen x € 1.000)

Omschrijving

Uitgaven 2026

Uitgaven 2027

Uitgaven 2028

Uitgaven 2029

Uitgaven 2030

Uitgaven 2031

Aanpak high impact crimes

3.143

3.287

Aanpak laaggeletterdheid

5.000

Aanpak overlast asielzoekers

12.938

Aanpak rivaliserende jeugdgroepen

294

Aanpak van criminele machtsstructuren

385

Aanvullende ondersteuning lokale energiehulp

19.653

Actieagenda mkb-dienstverlening

248

Alleenverdienersproblematiek

27.499

Alleenverdienersproblematiek 2023 & 2024

(aanvulling voor 2024)

6.012

Almere

10.134

Amendement Clemminck – van den Brink

5.450

Beeldende kunst en vormgeving

13.500

Bodembescherming

8.636

BRP centralisering

inschrijving vergunninghouders

7.591

7.856

Bureau regioburgemeesters

880

Capaciteit decentrale overheden klimaat- en energiebeleid (CDOKE)

666.340

670.515

Centraal planningssysteem BRP-straten

555

Compensatie medewerkers sociaal ontwikkelbedrijven

110

Continuering aanpak ondermijning Zaanstad

1.500

Continuering coördinerende rol binnen NPLV-Netwerk

Correctie Waterschapswegen (Knelpunten verdeelproblematiek)

4.235

4.332

4.432

4.534

4.638

4.745

Digitale tweeling

108

Erfgoed en Overheid

1.755

Erfgoedregistratie

150

Experiment nieuw stembiljet

200

Extra capaciteit BOA's

13.000

Faciliteitenbesluit opvangcentra

11.689

Gebiedsgerichte

leeraanpak funderingsproblematiek

5.000

Gelijkwaardige schadeafhandeling Drieborg

1.082

Gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen

2.500

IBO Problematische schulden

21.323

Impulsbudget arbeidsmarktregio's

32.337

39.094

45.201

Impulsbudget sociale infrastructuur

33.035

30.204

Jeugdhulp aan kinderen in een AZC

5.100

Kansen voor alle kinderen

85.000

Koplopersprogramma Gebiedsgericht Beter Benutten

1.000

Landelijk bureau Zorg- en Veiligheidshuizen

1.136

LHBTI beleid regenboogsteden

1.232

Maatschappelijke opvang

385.057

MIRT-onderzoek Brainportregio

252

Nabije triage Zorg- en Veiligheidshuizen

249

125

Nationaal Actieplan dakloosheid

55.000

Nationaal Programma Vitale Regio's (NPVR)

3.605

3.257

Natuurbrandpreventie en -mitigatie

292

357

349

175

NOVEX samenwerking

366

Openbare bibliotheken

59.282

Overheidsbrede Dienstverlening

17.127

Pilot dakloze EU-burgers

11.304

Pilot implementatie Leidraad evenementen en drugs

Pilotproject VvE's Schiedam

280

Preventie aanpak van jeugdcriminaliteit

1.181

681

Regeling heroïnebehandeling

13.347

Regionale doelgroepspecifieke aanpak

4.784

850

Re-integratiedienstverlening gericht op jongeren

12.525

16.716

20.908

25.099

31.766

35.957

RES regio's

8.781

Schiphol Social Work

793

Uitstapprogramma prostituees

6.000

Uitvoering Sociale Agenda Groningen en Noord-Drenthe

61.700

Uitvoeringskosten Lbv en Lbv-plus

205

Uitvoeringskosten Lbv en Lbv-plus (kleine sectoren)

348

Veerkrachtige Wijken

300

Veilig wonen

2.415

Veilige steden

825

Veiligheidshuizen

7.699

Verkeersveiligheid

Versterken arbeidsmarktregio's

23.440

Versterking dienstverlening gemeenten: personen met verward gedrag

10.000

Versterking omgevingsveiligheidsdiensten

4.851

3.825

Voorbereiding bouw kerncentrales

3.420

Voorschoolse voorziening peuters

30.000

Vrouwenopvang

222.748

222.894

VTH-taken

46.700

Wet betaalbare huur

17.406

10.110

8.352

6.916

6.500

Wet kwaliteitsborging bouw

10.000

Wijziging betalingsverloop decentralisatie-uitkeringen 2025

284

Work in NL (Dienstverlening arbeidsmarktregio)

6.897

6.709

Zonnepanelenproblematiek DGEC

5.800

Totaal

2.046.065

1.771.098

1.081.586

1.018.876

1.022.838

1.024.305

Download

Ondertekenaars

Eerste ondertekenaar
P.E. Heerma, minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Mede ondertekenaar
E. Eerenberg, staatssecretaris van Financiën