Brief regering : Verslag informele Raad Algemene Zaken van 29 en 30 april 2024

Nr. 2894
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 13 mei 2024

Hierbij bied ik u het verslag aan van de informele Raad Algemene Zaken van 29 en 30 april
2024.

De Minister van Buitenlandse Zaken,
H.G.J. Bruins Slot

VERSLAG INFORMELE RAAD ALGEMENE ZAKEN VAN 29 en 30 april 2024

Op 29 en 30 april jl. vond de informele Raad Algemene Zaken (RAZ) plaats in Brussel,
België. Tijdens deze informele bijeenkomst is gesproken over rechtsstaathervormingen
in het uitbreidingsproces, het EU-rechtsstaatinstrumentarium in de context van uitbreiding,
en de Toekomst van Europa. Ook is stilgestaan bij het feit dat twintig jaar geleden,
in 2004, tien lidstaten zijn toegetreden tot de Europese Unie. Tevens wordt de motie
van Campen c.s. opgevolgd waarin het kabinet wordt verzocht om de situatie in Slowakije
nauwlettend in de gaten te houden.

Rechtsstaathervormingen in het uitbreidingsproces

De informele RAZ startte in aanwezigheid van alle (potentiële) kandidaat-lidstaten
met een informeel werkontbijt over rechtsstaathervormingen in het uitbreidingsproces.
Het doel van dit ontbijt was om te luisteren naar de kansen en uitdagingen die (potentiële)
kandidaat-lidstaten ervaren bij het doorvoeren van rechtsstaathervormingen. Bij aanvang
benadrukten het Belgische EU-voorzitterschap en Eurocommissaris Jourova het cruciale
belang van de rechtsstaat als fundament onder EU-samenwerking en de centrale plek
van de rechtsstaat in het uitbreidingsproces, en riepen zij de (potentiële) kandidaat-lidstaten
op om werk te blijven maken van de noodzakelijke rechtsstaathervormingen. Tijdens
het informele werkontbijt hebben de (potentiële) kandidaat-lidstaten de stand van
zaken van hun rechtsstaathervormingen toegelicht als ook de uitdagingen die ze daarbij
ervaren. Alle (potentiële) kandidaat-lidstaten voerden het woord, en de meeste kandidaat-lidstaten
bedankten de EU en de EU-lidstaten voor hun steun. Een groep lidstaten, gesteund door
Nederland, onderstreepte het belang van de rechtsstaat en de kernwaarden van de Unie.
Een grote groep lidstaten, gesteund door Nederland, heeft Georgië opgeroepen om de
concept-wetgeving inzake «Transparency of Foreign Influence» te verwerpen omdat deze in strijd is met EU-waarden.

EU-rechtsstaatinstrumentarium

Daarna hebben de EU-lidstaten informeel gesproken over het EU-rechtsstaatinstrumentarium
in de context van uitbreiding. In aanloop naar de informele RAZ heeft het Belgische
EU-voorzitterschap een discussiestuk gedeeld van International IDEA, getiteld «Towards an enlarged Union: upholding the rule of law». Na afloop van de informele RAZ is dit discussiestuk gepubliceerd.1 Tijdens de informele bespreking lichtte de voorzitter van International IDEA de inhoud
van het discussiestuk kort toe, waarna de lidstaten in kleinere groepen uiteen gingen
om de aanbevelingen in het discussiestuk te bespreken. De lidstaten in de discussiegroep
waren het er over eens dat het rechtsstaatinstrumentarium de afgelopen jaren ontwikkeld
en versterkt is. De meeste lidstaten legden daarbij de nadruk op het behoud van het
bestaande instrumentarium. Nederland heeft tijdens de discussie benadrukt dat de Unie
snel en effectief moet optreden om eventuele terugval van lidstaten te voorkomen.
Nederland acht het essentieel dat de EU in staat blijft om in een verder uitgebreide
Unie effectief toe te zien op de naleving van de waarden van de EU uit artikel 2 VEU,
en riep, samen met een gelijkgezinde lidstaat, om die reden op om te onderzoeken hoe
het EU-rechtsstaatinstrumentarium verder versterkt kan worden. Het discussiestuk van International IDEA
biedt hiervoor een nuttige bijdrage. Nederland sprak in reactie op het discussiestuk
van International IDEA onder meer steun uit voor het ondersteunen van het maatschappelijk
middenveld in EU-lidstaten en voor de versterking van de rol van vakraden bij de bespreking
van het jaarlijkse rechtsstaatrapport van de Commissie. Ook sprak Nederland, in lijn
met motie Sjoerdsma2, steun uit voor de oproep aan lidstaten en (potentiële) kandidaat-lidstaten, om (in
de toekomst) deel te nemen aan het Europees Openbaar Ministerie en vroeg aandacht
voor het belang van een brede deelname van lidstaten aan EU-hofzaken op het terrein
van de rechtsstaat.

Toekomst van Europa

Aansluitend vond er een informele lunchbespreking plaats over de Toekomst van Europa.
Het Belgische voorzitterschap verspreidde ter voorbereiding een kort discussiestuk.
In het stuk wordt een aantal bouwstenen genoemd voor de routekaart die de ER naar
verwachting op 27–28 juni zal aannemen. De routekaart zal het voorbereidende werk
structureren om de EU klaar te maken voor uitbreiding.

Als drijfveren voor interne hervormingen van de Unie worden in het stuk genoemd: het
behoud en de verbetering van het handelingsvermogen van de EU, aanpassing van de EU
aan de veranderende geopolitieke context en toekomstige uitbreiding. In het discussiestuk
wordt ook een aantal uitgangspunten voor het werk opgesomd, zoals de wens geen concrete
data te noemen in de routekaart en de voorkeur eerst hervormingen te verkennen die
mogelijk zijn binnen de kaders van de huidige verdragen. Het kabinet onderschrijft
deze uitgangspunten en Nederland heeft hiervoor steun uitgesproken.

In het stuk wordt ook aangegeven dat de discussie de komende jaren gestructureerd
kan worden aan de hand van vier thema’s: waarden, beleid, begroting en bestuur. Het
kabinet kan zich vinden in deze aanpak, zoals uiteengezet in de bijlage bij de geannoteerde
agenda van deze informele RAZ.3 Tijdens de informele RAZ onderschreef Nederland het voorstel voor bespreking en benadrukte
dat de waarden en de rechtsstaat van de Unie voor Nederland doorwerken in alle discussies
(centrale elementen) en dat de bespreking van de inhoud van het beleid (o.a. buitenland-
en veiligheidsbeleid, interne markt, migratie) leidend is voor de keuzes ten aanzien
van (modernisering van de) begroting en het bestuur.

Tijdens de lunchdiscussie was er brede steun onder lidstaten voor de in het discussiestuk
geschetste aanpak en uitgangspunten. Het voorzitterschap zal in aanloop naar de ER
van 27–28 juni een voortgangsrapport uitbrengen met een stand van zaken van de discussie
over de Toekomst van Europa.

Op 29 april organiseerde het Belgische EU-voorzitterschap tevens een besloten technisch
seminar op ambtelijk niveau over de toekomst van de EU-begroting, en marge van de
jaarlijkse EU-begrotingsconferentie.4 Tijdens het seminar werd van gedachten gewisseld over de vormgeving en versimpeling
van EU-fondsen. Er werd ook gesproken over hoe een ideaal eigenmiddelensysteem er
in de toekomst uit zou zien.

Opvolging motie Van Campen c.s.

De motie Van Campen c.s. verzoekt het kabinet de situatie in Slowakije kritisch en
nauwgezet in de gaten te houden en steun aan de Europese Commissie uit te spreken
om adequaat te reageren indien de rechtsstaat van Slowakije verder afglijdt.5

Zoals ook vermeld in de beantwoording van de Kamervragen over het bericht Slovakia’s president warns Robert Fico is testing limits of democracy (Kamerstuk 1483) volgt het kabinet de rechtsstaatontwikkelingen in Slowakije nauwgezet.
Datzelfde geldt voor de Commissie. Het is nu primair aan de Commissie om, in haar
rol als hoedster van de Verdragen, te beoordelen of Slowakije de rechtsstatelijke
beginselen die in de Verdragen zijn neergelegd schendt en hier indien nodig tegen
op te treden. In algemene zin blijft Nederland met de Commissie in gesprek over rechtsstatelijke
ontwikkelingen in de Unie en benadrukt daarbij het belang van de volledige en adequate
toepassing van het beschikbare EU-rechtsstaatinstrumentarium. Tijdens de informele
Raad Algemene Zaken heeft Nederland tevens bepleit dat ervaringen uit het verleden
aantonen dat het van belang is om snel en daadkrachtig te handelen om terugval op
het terrein van de rechtsstaat te voorkomen.