Brief regering : Uitkomsten van de evaluatie van het spoor Algemeen Bedrijfsleven van de Brexit Adjustment Reserve (BAR)

Nr. 55
BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 17 juni 2026

Na het uitreden van het Verenigde Koninkrijk (VK) uit de Europese Unie (hierna Brexit)
is er een Europese verordening vastgesteld ter financiële compensatie van de lidstaten
van de gevolgen van de Brexit. Met deze brief informeer ik uw Kamer over de uitkomsten
van de evaluatie van het spoor Algemeen Bedrijfsleven van de Brexit Adjustment Reserve
(BAR). Met deze evaluatie, uitgevoerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO), wordt invulling gegeven aan de toezegging om uw Kamer te informeren over de
doeltreffendheid, doelmatigheid en het doelgroepbereik van dit spoor. Tevens informeer
ik uw Kamer over de uitkomsten van het definitieve auditonderzoek van de Europese
Commissie naar de Nederlandse BAR-aanvraag. Dit betreft een reguliere auditprocedure
van de Europese Commissie gericht op de rechtmatige en correcte besteding van middelen,
die voor alle lidstaten wordt uitgevoerd.

1. Achtergrond en implementatie

De BAR-verordening is op 8 oktober 2021 vastgesteld, na het formele uittreden van
het VK uit de Europese Unie op 31 januari 2020. Nederland heeft de BAR geïmplementeerd
via drie sporen: 1) Algemeen Bedrijfsleven, 2) visserij, en 3) reeds gemaakte publieke
kosten. Hiermee werden de brede economische gevolgen van de Brexit voor bedrijven
opgevangen, de zwaar getroffen visserijsector gericht ondersteund en reeds gemaakte
publieke kosten van de overheid gecompenseerd. Het spoor Algemeen Bedrijfsleven, onder
verantwoordelijkheid van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, bestond
uit twee compensatieregelingen en het EU-Handelsprogramma. De regelingen liepen van
16 mei 2022 tot 31 december 2023.

Nederland heeft voortvarend uitvoering gegeven aan de implementatie van de BAR. Kort
na publicatie van de verordening is binnen Nederland een managementautoriteit ingericht
om het beheer, de uitvoering, de controle en verantwoording van de BAR-middelen richting
de Europese Commissie te coördineren. De nadere uitwerking van de verschillende sporen
vergde onder meer staatssteungoedkeuring en afstemming over uitvoerings- en controlevereisten.
Dat heeft tijd gekost, maar was noodzakelijk om te voldoen aan de Europese voorwaarden
en om risico’s op latere correcties of terugvorderingen te voorkomen.

Uw Kamer is eerder geïnformeerd over de Nederlandse inzet en implementatie van de
BAR, onder meer in de Kamerbrieven van 30 april 2021 (over de raadspositie en inzet)1, 11 februari 2022 (over de BAR-verordening en nationale uitwerking)2, 19 december 2022 (over de voortgang en implementatie)3, 14 maart 2023 (over herverdeling van BAR-middelen)4 en 25 januari 2024 (over onderuitputting en stand van zaken van de afronding).5

2. Conclusies uit het onderzoek

Bij de beoordeling van de uitkomsten is het van belang de context in ogenschouw te
nemen. De toedeling van BAR-middelen aan de EU lidstaten vond plaats op basis van
vooraf vastgestelde indicatoren, zoals handelsintensiteit met het VK en geografische
nabijheid. Deze toedeling was niet gebaseerd op daadwerkelijk gerealiseerde schade.
Hierdoor kon de uiteindelijke behoefte aan compensatie afwijken van de vooraf veronderstelde
omvang. Verder werd de verordening vastgesteld nadat bedrijven zich reeds in belangrijke
mate hadden aangepast aan de nieuwe handelsrealiteit met het VK.

Het kabinet heeft er bij de inrichting van de regelingen bewust voor gekozen deze
zorgvuldig en controleerbaar vorm te geven, mede om het risico op afkeuring van uitgaven
bij de einddeclaratie te beperken. Deze zorgvuldigheid heeft bijgedragen aan een rechtmatige
uitvoering, maar heeft mogelijk ook invloed gehad op de ervaren administratieve lasten.

Uit de evaluatie blijkt dat het doelgroepbereik beperkt is geweest, omdat er veel
tijd zat tussen de Brexit en de openstelling van de regeling, de indieningstermijn
als kort werd ervaren, de gevraagde bewijslast hoog was en niet alle kosten werden
vergoed, waardoor de regelingen niet altijd goed aansloten op de behoeften van bedrijven.
Het gebruik van zowel de compensatieregelingen als het EU-Handelsprogramma bleef achter
bij de oorspronkelijke verwachtingen, wat heeft bijgedragen aan onderuitputting binnen
dit spoor. Tegelijkertijd laat de evaluatie zien dat de regelingen in opzet toegankelijk
waren voor verschillende typen bedrijven en dat de voorwaarden helder waren geformuleerd.
De bekendheid van de regelingen onder de doelgroep lijkt op orde te zijn geweest.

De beperkte deelname kent meerdere verklaringen. Allereerst zat er relatief veel tijd
tussen het uittreden van het VK en de openstelling van de BAR-regelingen. Veel bedrijven
hadden zich in de tussenliggende periode reeds aangepast aan de nieuwe handelsrealiteit.
Daarnaast werd de bewijslast door sommige ondernemers als substantieel ervaren en
kwamen niet alle gemaakte kosten in aanmerking voor compensatie. Deze elementen vloeien
in belangrijke mate voort uit de Europese verordening, die vereiste dat uitsluitend
aantoonbare en direct aan Brexit gerelateerde kosten subsidiabel waren. Om het gebruik
van de regeling te vergroten en meer bedrijven in staat te stellen hiervan gebruik
te maken, is bij wijziging van de regeling de openstelling voor nog te maken kosten
verlengd tot 13 januari 2023 en zijn administratieve vereisten op onderdelen vereenvoudigd.
Daarmee is getracht het gebruik te bevorderen, binnen de grenzen van de verordening
en met inachtneming van de controlevereisten.

Doeltreffendheid

De evaluatie concludeert dat de compensatieregelingen niet, of hoogstens beperkt doeltreffend
zijn geweest vooral door het lage doelgroepbereik en omdat zij slechts in beperkte
mate de financiële druk van Brexit op bedrijven verlichtten, niet alle kosten dekten
en nauwelijks bijdroegen aan kennisontwikkeling of het voorkomen van bedrijfsproblemen.

Voor de bedrijven die gebruik hebben gemaakt van de regeling, heeft deze in individuele
gevallen bijgedragen aan het opvangen van Brexit-gerelateerde kosten en aan verlichting
van financiële druk. Daarbij geldt dat de BAR-verordening zich richtte op compensatie
van specifieke kosten en niet op bredere economische ondersteuning.

Het EU-Handelsprogramma is als beperkt doeltreffend beoordeeld, doordat het lage aantal
deelnemers het totale effect beperkte, ondanks dat deelnemers zelf wel meer exportkennis,
contacten en in sommige gevallen groei in export hebben ervaren. Voor de deelnemende
bedrijven zijn echter positieve effecten zichtbaar. Deelnemers rapporteren meer inzicht
in kansrijke markten, versterkte exportkennis, nieuwe contacten en uitbreiding van
hun internationale netwerk. Voor een deel van de deelnemers heeft dit geleid tot exporttoename
en verminderde afhankelijkheid van de Britse markt. Deelnemers zijn overwegend positief
over hun deelname.

Doelmatigheid

De evaluatie kwalificeert de doelmatigheid als niet, of hoogstens beperkt. Dit hangt
in belangrijke mate samen met het lagere bereik en de daardoor relatief hoge uitvoeringskosten
in verhouding tot de gerealiseerde uitgaven. Binnen dit spoor is circa 57% van de
middelen opgegaan aan uitvoering.

Tegelijkertijd wordt in de evaluatie opgemerkt dat, gegeven het lagere aantal aanvragen
dan aanvankelijk voorzien, bij de uitvoering door RVO gestreefd is om dit zo efficiënt
mogelijk te doen. Ingehuurde capaciteit is flexibel ingezet op andere werkzaamheden,
waardoor middelen niet onnodig zijn verspild. De inzet van deze middelen heeft – omdat
het Europese middelen betrof – geen directe druk gelegd op de nationale begroting.

Aanbevelingen en opvolging

De evaluatie bevat verschillende aanbevelingen, waaronder:

– Onderzoek bij de start van nieuw beleid expliciet of sprake is van een reëel en actueel
probleem dat overheidsinterventie rechtvaardigt, ook wanneer EU-middelen beschikbaar
zijn.

– Beoordeel kritisch de uitvoerbaarheid van Europese voorwaarden.

– Werk waar mogelijk met flexibele uitvoeringscapaciteit.

– Betrek uitvoerders en doelgroepen vroegtijdig bij de vormgeving van regelingen.

– Overweeg toepassing van een doenvermogentoets bij vergelijkbaar toekomstig beleid.
Met een dergelijke toets wordt inzichtelijk gemaakt hoe voorgenomen beleid uitvoerbaar
kan worden ingericht, waarbij de belangrijkste uitkomsten en afwegingen expliciet
worden vastgelegd.

Het kabinet onderschrijft het belang van deze aanbevelingen en zal deze betrekken
bij toekomstige beleidsontwikkeling en bij de Nederlandse inzet in Europese onderhandelingen
over vergelijkbare instrumenten.

3. Afronding audit en vaststelling Nederlandse BAR-aanvraag

Als vervolg op de brief van 16 december 2024 over de formele aanvraag van middelen
uit de BAR, informeer ik uw Kamer dat Nederland op 13 januari 2026 het definitieve
auditverslag van de Europese Commissie heeft ontvangen en op 15 januari 2026 de daaropvolgende
acceptatiebrief. De Europese Commissie heeft de Nederlandse BAR positief beoordeeld
en vastgesteld, met slechts een beperkte technische correctie.

Het auditverslag bevat een positieve beoordeling van de Nederlandse implementatie
van de BAR. Er zijn geen aanwijzingen voor structurele tekortkomingen in het Nederlandse
beheers- en controlesysteem en geen openstaande aanbevelingen. Dit benadrukt dat de
BAR in Nederland zorgvuldig en rechtmatig is uitgevoerd.

Het auditonderzoek bevat één bevinding met financiële impact. Deze heeft betrekking
op maatregel 18.6 (douanepersoneel) en komt voort uit het gebruik van een afwijkende
standaardtijd in het Nederlandse rekenmodel voor personeelskosten, waardoor de berekening
deels afweek van de eerder door de Europese Commissie goedgekeurde uitgangspunten.
De Commissie heeft hiervoor een correctie toegepast van € 4.757.417.

Nederland heeft in totaal € 546.701.656 aan uitgaven gedeclareerd. Na toepassing van
de correctie resteert € 541.944.239 aan subsidiabele uitgaven. Dit bedrag ligt nog
steeds boven de voor Nederland geldende nationale enveloppe van € 485.547.090. De
toegepaste correctie heeft daarom geen gevolgen voor de rijksbegroting. In de acceptatiebrief
bevestigt de Commissie dat de Nederlandse aanvraag is geaccepteerd ter hoogte van
de voor Nederland geldende envelop.

De formele juridische vaststelling volgt via een uitvoeringshandeling van de Commissie.
Daarin wordt definitief bepaald of de voorlopige toewijzing volledig wordt uitbetaald
en of sprake is van herverdeling van niet-benutte middelen tussen lidstaten op grond
van artikel 12, zesde lid, van de BAR-verordening. Met de acceptatiebrief is de inhoudelijke
beoordeling van de Nederlandse BAR-aanvraag afgerond. Zodra de uitvoeringshandeling
is vastgesteld, zal ik uw Kamer hierover informeren.

4. Tot slot

Met deze brief komt het kabinet de toezegging na om uw Kamer te informeren over de
evaluatie van het spoor Algemeen Bedrijfsleven van de BAR. Tevens is uw Kamer geïnformeerd
over de afronding van het auditonderzoek en de acceptatie van de Nederlandse aanvraag.

De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
H.G. Herbert