Brief regering : Reactie op de aangenomen moties bij voorstel van wet van de leden Paternotte en Hermans tot wijziging van de Embryowet in verband met de afschaffing van het tijdelijk verbod op het doen ontstaan van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek (Kamerstuk 36416-18, 19 en 21)
36 416 Voorstel van wet van de leden Paternotte en Bevers tot wijziging van de Embryowet in verband met de afschaffing van het tijdelijk verbod op het doen ontstaan van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek
Nr. 23
BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 mei 2026
Op 3 december 2025 heeft de Kamer gedebatteerd over het initiatiefwetsvoorstel van
D66 en VVD om de Embryowet te wijzigen. Dit initiatiefwetsvoorstel is op 16 december
jl. door de Tweede Kamer aangenomen. Het initiatiefwetsvoorstel zorgt dat het wordt
toegestaan om embryo’s tot stand te brengen voor onderzoeksdoeleinden en voor het
verkrijgen van embryonale stamcellen voor transplantatiegeneeskunde. Nu mag alleen
onderzoek worden gedaan met embryo’s die overgebleven zijn na ivf en die gedoneerd
zijn aan de wetenschap.
Naar aanleiding van het debat zijn op 9 december jl. drie moties aangenomen. In deze
brief informeert het kabinet de Kamer over de opvolging van deze moties.
Motie van het lid Krul c.s. over onderzoek naar alternatieven van onderzoek met speciaal
daarvoor gekweekte embryo's langjarig door laten gaan1
Deze motie van het lid Krul c.s. gaat over alternatieven voor onderzoek met embryo’s.
Voorbeelden van dergelijke alternatieven zijn methoden waarbij stamcellen de embryonale
ontwikkeling (deels) nabootsen. De motie roept de regering op ervoor te zorgen dat
dergelijk onderzoek langjarig door kan gaan zodat in de toekomst onderzoek met «klassieke»
embryo’s2 niet meer nodig is. Hoewel het niet aannemelijk is dat alternatieve methoden in de
toekomst al het onderzoek met «klassieke» embryo’s kunnen vervangen,3 zijn deze studies heel relevant en kunnen ze er wel voor zorgen dat minder «klassieke»
embryo’s nodig zijn voor onderzoek.
Kortom, het kabinet erkent het belang om daar waar het kan alternatieve onderzoeksmethodes
te gebruiken. De CCMO kan hierbij een belangrijke rol spelen door te waarborgen dat
ook daadwerkelijk gebruik wordt gemaakt van de ontwikkelde alternatieven. De CCMO
toetst al het onderzoek met embryo’s, en zal ook al het onderzoek met speciaal daarvoor
tot stand gebrachte embryo’s vooraf toetsen. Bij de toetsing zal de CCMO ook beoordelen
of het onderzoek niet op andere manieren kan plaatsvinden dan door onderzoek met de
betreffende embryo’s; als er alternatieven zijn die naar verwachting dezelfde resultaten
opleveren, wordt het onderzoek niet goedgekeurd. Om hierover transparantie te bieden,
zal de CCMO in het jaarverslag ingaan op de redenen waarom er geen alternatieve manier
was om het onderzoek uit te voeren voor onderzoek dan met tot stand gebrachte embryo’s.
Het kabinet zet momenteel in op onderzoek naar alternatieven met het onderzoeksprogramma
PSIDER van ZonMw. De doelstellingen van dit 8-jarige programma zijn om met behulp
van (geïnduceerde) pluripotente stamcellen:
– alternatieve modelsystemen te ontwikkelen voor humane embryo’s;
– kennis te ontwikkelen voor de behandeling van ernstige erfelijke ziekten;
– Nederland een leidende rol te laten spelen in dit internationale wetenschappelijke
veld.
Voor dit programma is geld gereserveerd tot en met 2027. Er is in de begroting van
VWS geen financiële dekking voor het vervolg van dergelijk onderzoeksprogramma, maar
dat betekent natuurlijk niet dat na afloop van het programma geen onderzoek zal plaatsvinden
naar alternatieven voor onderzoek met embryo’s. Doordat de CCMO bij de toetsing van
onderzoek met embryo’s beoordeelt of er ook alternatieve onderzoeksmethodes gebruikt
kunnen worden, blijven we het belang van ontwikkelde alternatieven onderstrepen en
waar mogelijk prefereren. Op deze manier geeft het kabinet uitvoering aan de motie-Krul
c.s.
Motie van de leden Bikker en Diederik van Dijk over voorkomen dat Nederlandse kennis
en technologie over kiembaanmodificatie worden ingezet in het buitenland4
Zoals het kabinet heeft toegelicht aan het begin van deze brief, wordt het door het
initiatiefwetsvoorstel toegestaan embryo’s tot stand te brengen voor onderzoeksdoeleinden.
Hierdoor wordt het ook mogelijk onderzoek te doen naar (het wijzigen van) het DNA
van embryo’s of van cellen die worden gebruikt om embryo’s tot stand te brengen. Het
toepassen van kiembaanmodificatie op embryo’s die voor een zwangerschap worden gebruikt,
blijft verboden op grond van artikel 24g van de Embryowet.
De motie verzoekt de regering om te voorkomen dat kennis over kiembaanmodificatie
kan worden toegepast buiten de eigen landsgrenzen. Zoals de indieners tijdens het
debat hebben toegelicht, willen zij voorkomen dat deze technieken in het buitenland
voor (onwenselijke) reproductieve toepassingen worden gebruikt. Nederland kan niet
handhavend optreden tegen (klinische) toepassingen van wetenschappelijke kennis in
het buitenland. De vervolgvraag is of het kabinet kan voorkomen dat kennis over kiembaanmodificatie
het buitenland überhaupt bereikt. Het antwoord op deze vraag luidt dat het praktisch
en juridisch niet haalbaar is verspreiding van deze kennis tegen te gaan. Toch wil
het kabinet binnen de mogelijkheden die het heeft recht doen aan de zorgen van de
indieners van de motie dat Nederlandse kennis en technologie over kiembaanmodificatie
wordt ingezet in het buitenland voor oneigenlijke doeleinden. Ook hier ziet het kabinet
een rol voor CCMO weggelegd. Hieronder wordt een en ander nader toegelicht.
Academische vrijheid is een van de belangrijke academische kernwaarden die het fundament
vormen van hoger onderwijs en wetenschap in Nederland. Een belangrijk doel van wetenschappelijk
onderzoek is namelijk opgedane kennis te delen, onder andere door publicatie. Wetenschappelijke
vooruitgang is niet mogelijk als kennis niet gedeeld kan worden. Door een verbod of
beperking op publicaties of ander vormen van kennisdeling wordt het doel van onderzoek
dus voor een belangrijk deel ondergraven. Er zijn in deze context bovendien juridisch
geen middelen om toegang tot opgedane kennis te beperken tot Nederlandse onderzoekscentra
of instituten. Academische vrijheid is wettelijk verankerd in de Wet op hoger onderwijs
en wetenschappelijk onderzoek (WHW). De WHW biedt geen grondslag of mogelijkheden
om de verspreiding van wetenschappelijk kennis tegen te gaan of te beperken tot Nederland.
Op basis van de Europese dual-use verordening (EG) nr. 2021/821 is het weliswaar mogelijk
om beperkingen op te leggen aan de export van kennis en technologie, maar deze verordening
richt zich op risico's met betrekking tot het ontwikkelen van nucleaire, chemische
of biologische wapens.
Bij onderzoek naar kiembaanmodificatie is geen sprake van dergelijke risico’s. Daarnaast
zal onderzoek dat gericht is op verbeteren van de techniek op zichzelf – dus het aanpassen
van het genoom van embryo’s of geslachtscellen – ook nuttig kunnen zijn voor onderzoek
naar vroege embryonale ontwikkeling of het ontstaan van erfelijke aandoeningen. Dergelijk
fundamenteel wetenschappelijk onderzoek valt niet onder deze verordening.
Ook de Europese regelgeving biedt dus geen grondslag om te voorkomen dat onderzoeksresultaten
over kiembaanmodificatie worden verspreid. Tenzij de nationale veiligheid op het spel
staat, kan en wil het kabinet niet voorkomen dat andere landen Nederlands wetenschappelijk
onderzoek gebruiken voor doeleinden die wij mogelijk onwenselijk vinden.
Bovenstaande geldt overigens ook voor andere wetenschapsgebieden, niet alleen voor
embryo-onderzoek. Andere landen kunnen Nederlandse kennis die is verkregen met fundamenteel
onderzoek naar bijvoorbeeld genetica of medische technologie gebruiken op manieren
die niet stroken met Nederlandse normen en waarden. Andersom kan Nederland ook wetenschappelijke
kennis uit het buitenland gebruiken voor toepassingen die betreffende landen onwenselijk
vinden. Dit is een inherent kenmerk van de internationale wetenschapsbeoefening en
kennisdeling.
Het kabinet vindt het wel van belang dat transparantie bestaat over het onderzoek
dat met tot stand gebrachte embryo’s plaatsvindt, en dat zicht bestaat op internationale
ontwikkelingen op het gebied van kiembaanmodificatie.
Daarom zal de CCMO in haar jaarverslag ook ingaan op het doel van de onderzoeksvoorstellen
met speciaal tot stand gebrachte embryo’s, uiteraard wel rekening houdend met regels
over openbaarmaking voor de belanghebbenden.
Daarnaast zal het kabinet bij de volgende wetsevaluatie van de Embryowet als aandachtspunt
meegeven dat ook gekeken wordt naar internationale ontwikkelingen op dit terrein,
en wat dit zou kunnen betekenen voor de Nederlandse wet- en regelgeving.
Motie van de leden Bikker en Diederik van Dijk over in evaluaties van de Embryowet
expliciet aandacht besteden aan de maatschappelijke opinie5
Deze motie verzoekt de regering om bij de volgende evaluatie van de Embryowet aandacht
te besteden aan de maatschappelijke opinie op dit thema en aan de wijze waarop recht
wordt gedaan aan de beschermwaardigheid van het embryo. Deze aspecten maakten ook
onderdeel uit van de laatste wetsevaluatie. Het kabinet geeft opvolging aan deze motie
door deze punten expliciet mee te geven als aandachtspunten aan ZonMw voor de volgende
evaluatie.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
S.T.M. Hermans
Indieners
S.T.M. Hermans, minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport