Brief regering : Plaatsen van transgender gedetineerden en tablets op cel

Nr. 1094
BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 26 maart 2026

Zoals toegezegd in het commissiedebat gevangeniswezen van 11 maart jl. stuur ik u
een Kamerbrief voor het tweeminutendebat van PM maart. U heeft mij verzocht u te informeren
over de wettelijke basis voor het plaatsen van transgender gedetineerden en over de
vraag of de werkwijze van de Dienst Justitiële instellingen (DJI) ten aanzien van
het toepassen van maatwerk bij het plaatsen van trans vrouwen in vrouwengevangenissen
conform de Penitentiaire beginselenwet (hierna Pbw) is. Ook ga ik in deze brief in
op het gebruik van tablets in penitentiaire inrichtingen (PI’s).

Plaatsen van transgender gedetineerden

Artikel 11 lid 1 van de Pbw stelt: «Mannelijke en vrouwelijke gedetineerden worden
gescheiden ondergebracht.» De Pbw bepaalt niet op basis van welke informatie het geslacht
van een gedetineerde wordt vastgesteld.

De DJI gaat bij de plaatsing van een gedetineerde in beginsel uit van het formele
geslacht – het geslacht zoals vermeld in het paspoort/identiteitsbewijs. Indien bekend
is dat iemand transgender persoon is en/of in transitie is, wordt, zoals ik u ook
heb laten weten in mijn brief d.d. 8 maart 2026, maatwerk toegepast. Er wordt gekeken
naar de meest geschikte plek voor die persoon. Hierbij is altijd sprake van een zorgvuldige
afweging waarbij de veiligheid van alle betrokkenen van doorslaggevend belang is.
In deze afweging worden meerdere factoren meegenomen, zoals fysieke kenmerken, de
veiligheid van de desbetreffende gedetineerde, de veiligheid van medewerkers, de veiligheid
van medegedetineerden en zorgbehoeften. DJI kijkt ook na plaatsing goed naar houding
en gedrag van gedetineerden om te bezien of een plaatsing passend is geweest, en past
deze plaatsing zo nodig aan.

Met deze werkwijze wordt aangesloten bij de richtlijnen van het European Committee
for the Prevention of Torture (CPT). Het CPT hanteert als uitgangspunt dat transgender
personen in detentie in beginsel geplaatst moeten worden op grond van het geslacht
waarmee zij zich identificeren. Dit betekent overigens niet dat transgender personen
hier steeds recht op hebben. Maatwerk is mogelijk.

Er is sprake van een stelsel waarbinnen belangen op een zorgvuldige manier worden
gewogen en signalen serieus worden genomen. Alle gedetineerden genieten dezelfde rechtsbescherming.
Gedetineerden kunnen een melding doen bij de Commissie van Toezicht bij ervaren sociale
onveiligheid. De Commissie van Toezicht kan hiervoor bemiddelend optreden. De directeur
zal zich dan over de melding buigen.

Tot slot is mij ook de vraag gesteld waarom niet wordt geregistreerd wanneer iemand
transgender is. Het klopt dat dit niet wordt geregistreerd. Daartoe bestaat geen verplichting
en geen noodzaak en personen hoeven dit niet te melden.

Gebruik van tablets

Sinds najaar 2023 is sprake van een langdurig capaciteitsprobleem bij DJI. Naar aanleiding
van de personeelstekorten is er door DJI intensief ingezet op werving en behoud van
personeel. Daarbij is ook gekeken naar mogelijke manieren om bij personeelstekorten
minder personeel in te zetten. Zo is DJI gestart met de pilot tablets op cel. Op dit
moment loopt er in vier inrichtingen een pilot, waar de problematiek met personeelskrapte
groot is. Dit zijn de PI Alphen aan den Rijn, PI Nieuwegein, Justitieel Complex Schiphol,
en PI Krimpen aan den IJssel. In de pilot ontvangen gedetineerden een beveiligde en
afschermde tablet op cel, ter compensatie van een deel van het dagprogramma. Het aanbieden
van een dagprogramma bestaande uit verschillende activiteiten is verplicht. De gebruiksduur
van de tablets komt overeen met de duur van het gemiste dagprogramma. Door de inzet
van tablets kan met minder personeel een afdeling open blijven. De inzet van de tablets
is een noodmaatregel die DJI in staat moet stellen om snel en flexibel op tijdelijke
personele tekorten te kunnen reageren. Het is daarmee geen maatregel om structureel
kosten of personeel te besparen, maar wel een proportionele compensatie ter vervanging
van tijdelijke uitval van delen van het dagprogramma.

DJI heeft op dit moment 364 tablets ter beschikking. De inzet van de tablets varieert
per inrichting. Afhankelijk van de lokale situatie en het actuele personeelstekort
en ziekteverzuim kan worden gekeken op welke plek de tablets het meest noodzakelijk
zijn.

Specifiek in PI Alphen aan den Rijn is er een groot personeelstekort. Om te voorkomen
dat plekken uitvallen, wordt ingezet op tablets en het comprimeren van dagprogramma’s.
Het dagprogramma wordt verdeeld over zes dagen in plaats van zeven dagen. Op de dag
dat er geen dagprogramma wordt gedraaid, wordt een tablet aangeboden ter compensatie.
Dit betekent dat iedere dag een aantal afdelingen arrestanten en Huis van Bewaring
alleen luchten, en verder achter de deur zit met de tablet. Daardoor is er dagelijks
minder personele inzet nodig en kunnen zodoende meer afdelingen operationeel blijven.
Van de 364 tablets worden er 230 ingezet in de PI Alphen aan den Rijn. Deze inzet
zorgt ervoor dat er 100 plekken in de sterkte kunnen blijven. Deze PI is de grootste
inrichting van Nederland, en biedt daarom ook veel mogelijkheden om tablets op grote
schaal in te zetten en daarmee capaciteitsuitval te voorkomen. In de andere genoemde
inrichtingen worden tablets ingezet waar nodig. Verzuim en werving van personeel en
de beschikbaarheid van inhuur van personeel fluctueert, en met de inzet van tablets
kan hierop worden geanticipeerd. In 2025 heeft de inzet van tablets in de genoemde
inrichtingen waar de pilot loopt ervoor gezorgd dat personeelskrapte ondervangen kon
worden, waardoor er plekken operationeel konden blijven.

De content op de tablets bestaat onder andere uit e-learnings, e-boeken, documentaires
en entertainment. De inzet van tablets als compensatie voor het niet kunnen volgen
van een dagprogramma door tekort aan personele inzet, moet toereikend zijn in het
aanbod om daarvoor door te gaan. Daarom is gekozen voor een combinatie van educatie
en entertainment.

Zoals toegezegd in de zevende voortgangsrapportage capaciteit DJI, informeer ik uw
Kamer over de vervolgstappen van de pilot voor de zomer.

De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
K.T. van Bruggen