Brief regering : Reactie op verzoek commissie over de petitie ‘Schaf het eigen risico af’

Nr. 1247 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR MEDISCHE ZORG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 26 april 2024

Op 28 maart 2024 heeft de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport van
de Tweede Kamer de petitie «Schaf het eigen risico af» van Dokters van de Wereld in
ontvangst genomen. In deze petitie roept Dokters van de Wereld de politiek op om het
eigen risico af te schaffen. De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport
heeft mij gevraagd om op de petitie te reageren. Bij deze voldoe ik aan het verzoek
van de vaste commissie.

Ik merk op dat mijn voorganger op 22 december 2023 ook een brief1 over het afschaffen van het eigen risico naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. In
die brief reageert hij op de aangenomen motie van de leden Dijk (SP) en Ouwehand (PvdD)
waarin de Kamer zich uitspreekt dat zij het eigen risico zo snel mogelijk wil afschaffen.

Het eigen risico is waardevol

Het Nederlandse zorgstelsel kenmerkt zich door een hoge mate van solidariteit: gezonde
mensen betalen mee aan de zorg voor (chronisch) zieken, jongeren betalen mee aan de
zorg voor ouderen, en er wordt rekening gehouden met de draagkracht van mensen. Het
eigen risico legt een relatief klein deel van de zorgkosten nadrukkelijk bij de zorggebruiker.
Op deze manier draagt het eigen risico bij aan het draagvlak voor de hierboven beschreven
hoge mate van inkomens- en risicosolidariteit in ons stelsel. Hierbij wordt opgemerkt
dat de eigen betalingen in Nederland internationaal gezien relatief laag zijn. De
eigen betalingen waren in Nederland in 2021 circa 9% ten opzichte van de totale zorgkosten,
terwijl het aandeel eigen betalingen in andere OESO-landen op gemiddeld 19% lag in
datzelfde jaar.2, 3

Het eigen risico ondersteunt niet alleen de grote mate van solidariteit in het stelsel,
maar draagt ook bij aan de betaalbaarheid van de collectieve zorguitgaven en zorgt
voor bewustwording van de kosten van de zorg. Door het eigen risico denken mensen
namelijk langer na of een beoogde behandeling passend is en wordt onnodig zorggebruik
geremd.

Ik vind het eigen risico daarmee een waardevol instrument in ons stelsel en ben geen
voorstander van afschaffen van het eigen risico.

Afschaffen van het eigen risico zet betaalbaarheid van de zorg onder druk

Het afschaffen van het eigen risico leidt tot een stijging van de collectieve zorguitgaven.
Deze stijging van de zorguitgaven kan de betaalbaarheid, en daarmee ook de toegankelijkheid
en kwaliteit van zorg, op langere termijn onder druk zetten. Het Centraal Planbureau
(CPB) heeft de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar de effecten van eigen betalingen
in de zorg en heeft berekend dat afschaffing jaarlijks leidt tot circa € 2 miljard
hogere zorguitgaven, vanwege een hogere zorgvraag.4

In totaal kost het afschaffen van het verplicht eigen risico circa € 6 miljard per
jaar. Naast de € 2 miljard hogere zorguitgaven vanwege een hogere zorgvraag, valt
er circa € 4 miljard weg aan opbrengsten van het eigen risico. Deze hogere zorgkosten
moeten conform de reguliere financieringssystematiek via de nominale premie betaald
worden. Per saldo zal de nominale premie met ongeveer € 300 per persoon per jaar stijgen
als gevolg van de afschaffing van het eigen risico. Slechts een deel van de verzekerden
zal daarom profiteren van het afschaffen van het eigen risico. Mensen die geen (of
weinig) zorg gebruiken zullen er financieel op achteruitgaan ten opzichte van mensen
die wel zorg gebruiken.

Ten slotte kunnen ook de toegankelijkheid en kwaliteit van de zorg verder onder druk
komen te staan, omdat de verwachtte extra zorgvraag tot wachtlijsten kan leiden bij
onvoldoende beschikbaarheid van personeel of capaciteit. Deze extra druk op de toegankelijkheid
en kwaliteit van de zorg vind ik niet gewenst.

Slimmer eigen risico

Er is een alternatieve maatregel die dit kabinet heeft voorgesteld en die reeds in
voorbereiding was, namelijk de maatregel om het verplicht eigen risico slimmer toe
te gaan passen («Tranchering eigen risico in de medisch-specialistische zorg»). Deze
maatregel is door uw Kamer controversieel verklaard. Door deze maatregel wordt het
eigen risico slimmer vormgegeven, omdat een maximumbedrag van € 150 per prestatie
gaat gelden voor medisch-specialistische zorg. Daarbij hoeven mensen niet in één keer
hun gehele eigen risico te betalen als de kosten voor medisch-specialistische zorg
€ 385 of meer bedragen. Daarbij blijft het jaarlijks maximum van het verplicht eigen
risico (€ 385) gehandhaafd en gaat dus niemand meer eigen risico betalen. Deze hervorming
draagt bij aan de betaalbaarheid van de zorg en is voor circa één miljoen verzekerden
een lastenverlichting, omdat deze verzekerden jaarlijks gemiddeld € 100 minder zouden
gaan betalen aan het verplicht eigen risico. Tegelijkertijd wordt door deze maatregel
het effect van het eigen risico op het kostenbewustzijn verlengd. Doordat het verplicht
eigen risico niet al na de eerste zorgvraag wordt volgemaakt, kan het eigen risico
ook vaker later in het jaar nog worden aangesproken. Doordat deze maatregel controversieel
is verklaard, is er sprake van een besparingsverlies van structureel jaarlijks € 200 miljoen.
Een slimmere toepassing van het verplicht eigen risico past ook goed binnen de financiële
opgave waar we voor staan.

Tot slot

Kortom: het volledig afschaffen van het eigen risico vind ik om meerdere redenen niet
verstandig. Het huidige (demissionaire) kabinet heeft andere maatregelen genomen om
bij te dragen aan de financiële toegankelijkheid van zorg voor mensen met een smalle
beurs. Naast bestaande maatregelen, zoals de zorgtoeslag en het uitzonderen van bepaalde
zorgvormen van het eigen risico, heeft het huidige (demissionaire) kabinet het eigen
risico tot en met 2025 bevroren. Ook is er aandacht voor de stapeling van verschillende
vormen van eigen bijdragen: over de uitkomsten van de monitor stapeling eigen bijdragen
informeer ik uw Kamer binnenkort.

De Minister voor Medische Zorg, P.A. Dijkstra