Brief regering : Reactie op het rapport "Onderzoek naar het overlijden van een 3 maanden oude baby bij het aanmeldcentrum in Ter Apel"

Nr. 3122 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 13 juni 2023

Op maandag 12 juni jl. hebben de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en Inspectie Justitie
en Veiligheid (de «Inspecties») hun rapport over het onderzoek naar het overlijden
van 3 maanden oude baby bij het aanmeldcentrum in Ter Apel gepubliceerd. In deze brief
wordt hier nader op ingegaan.

Ik betreur de gebeurtenis ten zeerste, en spreek opnieuw mijn medeleven en steun uit
aan alle nabestaanden en betrokkenen, alsmede aan de medewerkers van het COA, de hulpdiensten
en andere asielzoekers en ketenpartners die dit incident van nabij hebben meegemaakt.
Het overlijden heeft een diepe indruk op ons allen gehad. Ik heb uw Kamer hier per
brief op 26 augustus jl. over geïnformeerd.

Aanleiding

Op 24 augustus 2022 is een baby van een asielaanzoeker overleden gedurende hun verblijf
in de destijds als wachtkamer ingezette sporthal in Ter Apel. Deze tragische gebeurtenis
heeft enorm veel impact gehad op alle nabestaanden, medewerkers op de locatie en de
maatschappij. Na het bekend worden van het overlijden besloten de Inspecties vanwege
de impact van deze gebeurtenis, in samenwerking een onderzoek uit te voeren. De IGJ
heeft de leiding in het bundelen van twee rapportages; de Inspecties doen op basis
van hun eigen toezichtsverantwoordelijkheden afzonderlijk onderzoek. De IJenV heeft
in haar rapport tevens onderzoek gedaan naar de asielopvangcrisis gedurende het overlijden
van de baby. Uit de rapporten is gebleken dat het Openbaar Ministerie het Nederlands
Forensisch Instituut (NFI) opdracht heeft gegeven om onderzoek te doen naar de doodsoorzaak.

Bevindingen en conclusies

De Inspecties hebben onderzoek gedaan naar de omstandigheden die kort voor en ten
tijde van dit overlijden een rol gespeeld kunnen hebben. De Inspecties concluderen
dat hoewel de verblijfsomstandigheden in de sporthal niet hetzelfde waren als die
op een reguliere opvanglocatie, op basis van de nu bekende informatie geen relatie
is vast te stellen tussen de verblijfsomstandigheden in de sporthal en het overlijden
van de baby. De Inspecties hebben aangegeven dat er geen relatie is tussen de verleende
zorg of toegang tot zorg en het overlijden van de baby. Er is geen aanspraak gemaakt
op zorgverlening ten behoeve van de baby, omdat hier ook geen aanleiding toe was doordat
de baby niet zichtbaar ziek was. De Inspecties hebben voorts aangegeven dat door de
ambulancedienst conform de richtlijnen en van toepassing zijnde normen op de oproep
om hulp is gereageerd. Het OM heeft op 13 juni jl. bekend gemaakt dat het geen aanwijzingen
heeft, op basis van het onderzoek van de NFI, dat het overlijden van de baby het gevolg
is geweest van een strafbaar feit. Het NFI heeft geen doodsoorzaak kunnen vaststellen.

Tot slot zijn er conclusies en aanbevelingen gedaan ten aanzien van de asielopvangcrisis
in Ter Apel gedurende het moment dat de baby is komen te overlijden. De Inspecties
hebben onder meer geconstateerd dat de COA-locatie in Ter Apel niet was voorbereid
op grote aantallen personen die door hen opgevangen moesten worden. De Inspecties
hebben geconcludeerd dat ten tijde van het incident feitelijk en formeel niets geregeld
was voor het opvangen van vreemdelingen die een asielaanvraag willen doen, maar nog
niet bij het aanmeldproces terecht konden of voor wie het aanmeldproces nog niet afgerond
was. De Inspecties geven aan dat het bestuursdepartement van JenV het COA heeft opgedragen
aan de overnachtingen op het grasveld een einde te maken, zonder daar een formele
opdracht of een uitvoerbaar handelingsperspectief aan te koppelen. De Inspectie constateert
dat er onvoldoende opvangplekken waren en het COA vanuit humanitair oogpunt besloot
om geen kwetsbare personen op het grasveld te laten overnachten, en daarom de sporthal
in te zetten. Ook hebben de Inspecties geconcludeerd dat de inrichting van het aanmeldproces
onvoldoende flexibel is om maatwerk te kunnen bieden als de situatie daarom vraagt.
Zij hebben ook opgemerkt dat vreemdelingen en tot een gezin behorende kinderen onder
de 15 jaar zich in Ter Apel moeten melden voor het indienen van hun asielaanvraag,
zonder dat dit in wet- en regelgeving is vastgelegd.

Reactie op de bevindingen en conclusies

Allereerst ben ik de Inspecties erkentelijk voor het onderzoeken van deze tragische
gebeurtenis. Gedurende de zomer van 2022 was sprake van een hoge instroom en een fors
gebrek aan opvangplekken, waardoor vreemdelingen buiten hebben verbleven, ondanks
de onvermoeibare inzet van het COA, de gemeenten en de rest van de migratieketen om
meer plekken te realiseren. Ik betreur ten zeerste dat de asielopvang die vorig jaar
werd geboden, en dan specifiek de situatie bij én rondom het aanmeldcentrum in Ter
Apel, niet voldeed aan de geldende standaarden en normen.

In de zomer van 2022 was sprake van een hectische situatie waarbij asielzoekers geen
zicht hadden op het moment dat de asielaanvraag in behandeling zou worden genomen.
In de sporthal nabij het AC Ter Apel verbleven, in het uiterste geval, onder meer
asielzoekers die in afwachting waren van uitplaatsing na de identificatie en registratie
procedure en niet elders opgevangen konden worden. Door het landelijk gebrek aan opvangplekken
was het vaak niet mogelijk om na de I&R procedure gelijk door te stromen naar een
opvanglocatie. De sporthal is gedurende de zomer gebruikt om te voorkomen dat kwetsbare
asielzoekers buiten moesten overnachten, en bood enige soelaas.

Hoewel op alle fronten is gewerkt aan het wegnemen van de knelpunten die de realisatie
van voldoende kwantitatieve en kwalitatieve opvang in de weg staan, kon niet voorkomen
worden dat de opvang in sommige gevallen niet conform de geldende standaarden was.
Ook bleek dat er mensen in Ter Apel verbleven, waarvoor dit achteraf bezien, niet
noodzakelijk was. Dit betrof mensen die zich zorgen maakten over de start van de procedure
en de lengte daarvan.

De tragische gebeurtenis die plaatsvond op 24 augustus jl. heeft grote impact gehad
op allen die hierbij betrokken waren, de nabestaanden, medewerkers en allen die zich
inzetten voor de migratieketen. Gedurende de zomer is hard gewerkt aan een aantal
maatregelen om een dergelijk opvangtekort in de toekomst te voorkomen, waarbij te
allen tijde extra aandacht is voor de kwetsbare asielzoekers die een beroep doen op
internationale bescherming. Zo is op 10 september 2022 de Marnewaard geopend, als
voorportaal- locatie en overloop voor asielzoekers in afwachting van de IenR-procedure.
Vanaf 1 juli as. zal een zelfde soort locatie worden geopend in Assen. Daarnaast heb
ik vorige week een oproep gedaan voor nog drie van deze locaties. Ook is afgesproken
dat zogenaamde na-reizigers in de buurt van Zevenaar worden opgevangen, waardoor veel
vrouwen en kinderen niet meer langs Ter Apel hoeven.

Locaties worden ingezet om te voorkomen dat kwetsbaren opgevangen worden op locaties
die daar niet voor bestemd zijn en de druk op Ter Apel te voorkomen. Daarnaast heb
ik ingezet op aanvullende maatregelen voor de korte- en lange termijn gericht op aanpak
van de opvangopgave. Hierover wordt u met enige regelmaat op de hoogte gesteld.

Voorts heb ik de politie opdracht opgegeven om op te schalen, zodat een ieder tijdig
is geïdentificeerd, vlot kan doorstromen en de achterstand wordt weggewerkt. Vanaf
de zomer wordt (verdere) opschaling gerealiseerd met extra externe fte, die onder
de coördinatie van de politie zal werken. Het uitplaatsen van ongeïdentificeerde asielzoekers
wordt zo voorkomen dan wel in duur beperkt.

In deze brief wordt niet inhoudelijk in gegaan op de conclusies en aanbevelingen die
door de Inspecties zijn gedaan ten aanzien van het overlijden van de baby en het verloop
van de asielopvangcrisis in Ter Apel. Gelet op de tragische gebeurtenis is het cruciaal
dat de inhoudelijke reactie op de conclusies en bevindingen zorgvuldig en volledig
is. Zodoende zal ik uw Kamer in het najaar een formele beleidsreactie doen toekomen
over de rapporten van de Inspecties.

Tot slot benadruk ik dat ik ervan overtuigd ben dat iedereen zich, net als ik, onverminderd
blijft inzetten om de situatie in de asielopvang te verbeteren en te verduurzamen.
De gezamenlijke opgave vraagt nu en in de aankomende periode dagelijks een enorme
inspanning van alle betrokken partijen.

Slotbeschouwing

Ik wil de Inspecties bedanken voor hun aanhoudende betrokkenheid op dit dossier. Ik
onderschrijf de noodzaak om in gezamenlijkheid al het nodige te doen om de opvang
van asielzoekers te verbeteren. Ik reken op uw steun om in gezamenlijkheid te komen
tot een structurele oplossing voor de opvangproblematiek.

De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, E. van der Burg