Brief regering : KPMG-rapport "De beheersing van corruptierisico's door de Douane in de Rotterdamse haven"

Nr. 50
STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 1 juli 2021

Met deze brief bied ik u het rapport aan over het onderzoek dat de Douane heeft laten
uitvoeren naar de beheersing van corruptierisico’s door de Douane in de Rotterdamse
Haven1. Hiermee doe ik mijn toezegging om de uitkomsten van het onderzoek met uw Kamer te
delen gestand.2 Tevens schets ik in deze brief het proces waarin de Douane aan de slag gaat met de
aanbevelingen uit het rapport. Daarnaast informeer ik u over de stand van zaken met
betrekking tot de screeningsmaatregelen, zoals ik uw Kamer heb toegezegd in mijn brief
van 12 februari 2021.3

Het onderzoek

Het onderzoek is in opdracht van de Douane door KPMG uitgevoerd. De Douane wilde graag,
mede in het licht van het conceptrapport «Als de prooi de jager pakt» (Bijlage bij
Kamerstuk 31 934, nr. 29) en de wens van uw Kamer, inzicht krijgen in de actuele modus operandi van criminele
organisaties in de Rotterdamse haven met betrekking tot het corrumperen van Douanemedewerkers.
Daarnaast wilde de Douane toetsen of de huidige beheersmaatregelen tegen corruptierisico’s
voldoende effectief en efficiënt zijn in het licht van modus operandi en/of dat versterkende
maatregelen nodig zijn. Dit, in de wetenschap, dat de Douane werkzaam is in een snel
veranderende omgeving, waarin criminelen op allerlei manieren blijven proberen om
verdovende middelen naar Nederland en Europa te vervoeren. De criminaliteit is verhard
en er is sprake van een toenemende verwevenheid tussen de onder- en bovenwereld. Deze
veranderde context en de zorg of de organisatie voldoende in staat is om haar medewerkers
te beschermen tegen ongewenste invloeden van buiten waren redenen voor de Douane om
onderzoek te laten doen.

Voor de totstandkoming van het rapport heeft KPMG gekozen voor een brede aanpak waarbij
gebruik is gemaakt van verschillende inzichten, zoals de wetenschap, kennis van externe
experts en best practices van andere organisaties. Ook is er gebruik gemaakt van kennis
en ervaringen binnen de Douane zelf. Deze is opgehaald door enquêtes binnen de Douane
naar integriteitsbeleving, interviews met medewerkers en focusgroepen, bestaande uit
een brede vertegenwoordiging van medewerkers binnen de Douane. Het onderzoek is begeleid
door een begeleidingscommissie waarin de wetenschap, functionarissen met kennis en
ervaring vanuit verschillende organisaties en de Douane vertegenwoordigd waren. Tot
slot zijn de aanbevelingen getoetst in de genoemde focusgroepen.

Met deze grondige aanpak is van buiten naar binnen gekeken en zijn veel medewerkers
van de Douane betrokken geweest. KPMG geeft in het rapport aan dat vanuit de Douane
de medewerking aan het onderzoek coöperatief is geweest.

De conclusies uit het rapport zijn stevig. De aanpak van corruptie en het borgen van
integriteit is te versnipperd, te beperkt en te veel gericht op incidenten. De Douane
zal haar aanpak moeten versterken en verbreden en van een reactief systeem naar een
proactief systeem moeten gaan. KPMG doet de aanbevelingen om de landelijke integriteits-
en corruptieaanpak naar een hoger volwassenheidsniveau te brengen. Dit in aansluiting
op reeds bestaande en in gang gezette initiatieven. De zes hoofdaanbevelingen zijn:

1. Ontwerp een specifiek op de Douane betrekking hebbende handreiking met daarin gedragsprincipes
en -normen gericht op corruptierisico’s.

2. Vergroot binnen de organisatie het bewustzijn ten aanzien van corruptierisico’s en
signalen.

3. Creëer een proactieve corruptie-aanpak.

4. Richt een sterke en centrale compliance functie op.

5. Versterk het leiderschap in omgang met corruptierisico’s.

6. Maak gebruik van data-analyse technieken om relevante corruptiesignalen op te halen.

Deze hoofdaanbevelingen zullen in samenhang met elkaar leiden tot de inrichting van
een breed gedragen en systemische aanpak. De kern hiervan is dat geen losstaande maatregelen
worden genomen naar aanleiding van bijvoorbeeld een incident, maar te werken met een
aanpak die zorgt voor structurele aandacht voor integriteit en het voortdurend leren
door de hele organisatie. Binnen zo’n aanpak wordt doorlopend gekeken naar de veranderingen
in de omgeving en welke maatregelen wanneer nodig zijn.

De Douane omarmt de richting van de hoofdaanbevelingen. De scope van het onderzoek
was gericht op de Rotterdamse Haven maar de onderzoekers zien de aanbevelingen breder
dan alleen de haven. Voor de Douane is het ook van belang om niet alleen de Rotterdamse
Haven maar de hele Douane toekomstbestendig te maken op het terrein van integriteit
en corruptie. Het uiteindelijke streven is om de medewerkers van de Douane en de organisatie
zoveel mogelijk te beschermen tegen ongewenste invloeden van buitenaf. Dit is noodzakelijk
aangezien de modus operandi van de criminelen voortdurend aan verandering onderhevig
is.

De Douane voelt de urgentie en ambitie om te komen tot een gedegen compliance functie
waarbinnen de andere aanbevelingen geoperationaliseerd worden. Hierbinnen worden ook
de maatregelen en lopende initiatieven ondergebracht die reeds zijn ingezet. Het gaat
bijvoorbeeld om het monitoren van de logging binnen de systemen. Om te komen tot de
veranderaanpak die hiertoe leidt, is het voor de Douane van groot belang om zich te
laten voeden door Douanemedewerkers en de buitenwereld. De Douane doet dit door in
ieder geval gesprekken te voeren met haar medewerkers en een externe klankbordgroep,
bestaande uit vertegenwoordigers van andere organisaties die ervaring hebben met een
integriteits- en corruptieaanpak, in te richten. Hierbij zal ook KPMG een rol blijven
spelen. Tevens is de betrokkenheid van de medezeggenschap en vakbonden van essentieel
belang omdat het doel is om de medewerkers te beschermen.

Met dit proces komt de Douane tot een concrete verbeteraanpak op het terrein van integriteit
en corruptie waarin de aanbevelingen en lopende initiatieven een plek krijgen. Deze
verbeteraanpak zal ik dit najaar met uw Kamer delen. Tevens wil ik met u delen dat
ik KPMG bereid heb gevonden om het onderzoek toe te lichten indien uw Kamer daar behoefte
aan heeft.

Stand van zaken screeningsmaatregelen VOG politiegegevens en continue screening

Het versterken van de screening wordt een essentieel onderdeel van de verbeteragenda.
De voorbereidingen daartoe hebben onverminderd mijn volle aandacht. De invoering van
continue screening en de VOG Politiegegevens vergen helaas meer tijd dan eerder verwacht.
De afhankelijkheden waarover ik uw Kamer in mijn eerdergenoemde brief van 12 februari
jl. over de stand van zaken met betrekking tot de ontwikkelingen rondom de VOG politiegegevens
en de continue screening voor medewerkers van de Douane4 heb geïnformeerd, hebben effect op het tijdspad. De noodzakelijke juridische grondslagen
ontbreken vooralsnog. Zo ligt het Wetsvoorstel VOG politiegegevens5, waar de Minister voor Rechtsbescherming verantwoordelijk voor is, nog ter behandeling
voor in de Eerste Kamer. En ontbreekt voor de inwerkingtreding van continue screening
een grondslag in de cao; door de opschorting van de onderhandelingen in het Sectoroverleg
Rijk is nog niet over dit onderwerp gesproken. Daarbij hecht ik waarde aan een zorgvuldige
afstemming met de medezeggenschap en vakbonden. De Douane is de eerste Rijksoverheidsorganisatie
die de combinatie continue screening en de VOG Politiegegevens wil invoeren. Dat maakt
het voor de medezeggenschap en vakbonden ook van belang te willen kijken vanuit het
perspectief van de proportionaliteit van de maatregelen en de waarborgen t.a.v. de
privacy voor medewerkers. De gesprekken met hen worden gevoerd en zijn constructief,
maar hebben nog niet geleid tot een voldoende concreet resultaat waarover ik uw Kamer
op dit moment kan informeren. Ik informeer uw Kamer in ieder geval in het najaar over
de stand van zaken.

Gegeven het grote belang om Douanemedewerkers te beschermen, blijf ik manieren zoeken
om daar waar mogelijk het tijdspad te versnellen en worden de gesprekken met de medezeggenschap
en vakbonden voortgezet. Parallel daaraan treft de Douane alle voorbereidingen die
mogelijkerwijs kunnen worden getroffen. Dit geldt ook voor de invoering van het kwetsbaarhedengesprek,
waarover ik eveneens nog in gesprek ben met de vakbonden.

De Staatssecretaris van Financiën,
A.C. Van Huffelen