Brief regering : Beleidsreactie op rapporten "Evaluatie pilot zelfredzaamheid PI Nieuwersluis" en "Het effect van een alternatief detentieregime op gedrag en gezondheid van gedetineerden”

Nr. 761
BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 4 februari 2020

Met deze brief reageer ik op de eerder aangeboden rapporten «Evaluatie pilot zelfredzaamheid
PI Nieuwersluis» aangeboden door mijn ambtsvoorganger op 13 februari 2017 (bijlage
bij Kamerstuk 24 587, nr. 674) en het rapport «Het effect van een alternatief detentieregime op gedrag en gezondheid
van gedetineerden» door de universiteiten van Leiden en Tilburg, aangeboden op 8 januari
2020.1 Aan de hand van pilots is onderzocht of het toekennen van extra vrijheden bijdraagt
aan een vergroting van het gevoel van veiligheid, vermindering van werkdruk en een
toename van autonomie van de justitiabele, wat bijdraagt aan een veilige terugkeer
naar de samenleving.

Conform mijn visie op effectieve gevangenisstraffen: «Recht doen, kansen bieden» doe
ik recht aan maatschappij en slachtoffer door straffen effectief en zeker uit te voeren.
Daarnaast is het zaak om detentie zo in te zetten dat justitiabelen zelf weer grip
krijgen op het eigen leven en niet opnieuw de fout in gaan. Hiervoor moet de basis
binnen penitentiaire inrichtingen op orde zijn en blijven. Om die reden wil ik het
hardwerkende personeel in het gevangeniswezen een zo veilig mogelijke werkomgeving
bieden. Om de detentietijd optimaal te benutten zet de gedetineerde zich vanaf dag
één in voor de eigen re-integratie. Hiervoor staan gedetineerden zelf aan de lat.
Daar waar nodig wordt de gedetineerde ondersteund.

Om dit beleid optimaal vorm te geven is het van groot belang dat het personeel in
de penitentiaire inrichtingen (PI's) goed kan opereren binnen een veilige werkomgeving.
Uit een recente enquête van FNV Justitie en Veiligheid (waarover uw Kamer separaat
geïnformeerd wordt) en het RSJ advies «Spanning in detentie» blijkt dat werknemers
een toenemende werkdruk ervaren.2 Ik neem deze signalen zeer serieus en presenteer in deze brief twee maatregelen om
de werkdruk zowel onmiddellijk alsook op de lange termijn terug te dringen. Ik ga
eerst in op de bevindingen van de rapporten, waarna ik uiteenzet met welke maatregelen
ik de werkdruk beoog te verminderen.

Bevindingen rapporten

De afgelopen jaren hebben dertien pilots plaatsgevonden waarmee is onderzocht of het
mogelijk is om via maatregelen extra vrijheden toe te kennen die bijdragen aan een
vergroting van het gevoel van veiligheid, vermindering van werkdruk voor inrichtingspersoneel
en een toename van autonomie van de justitiabele, wat bijdraagt aan een veilige terugkeer
naar de samenleving. Voorbeelden van deze maatregelen zijn beveiligde telefonie op
cel, meer bewegingsvrijheid binnen de beveiligde ring, de mogelijkheid de cel zelf
van buiten af te sluiten en zelf koken.

De pilots laten zien dat het inzetten van een aantal van deze maatregelen mogelijk
is en dat dit een positief effect heeft op het gedrag van gedetineerden tijdens detentie.
Bovendien dragen deze maatregelen bij aan werkdrukvermindering voor het personeel
en een toename van het gevoel van veiligheid onder werknemers en gedetineerden in
de PI.

Maatregelen die bijdragen aan veiligheid in de PI, werkdrukvermindering en veilige
terugkeer naar de samenleving

Met de visie op effectieve gevangenisstraffen: «Recht doen, kansen bieden» voor ogen
heb ik gekeken naar de resultaten van de pilots. Uit de rapportage van de pilot in
de PI Nieuwegein blijkt dat van twee onderzochte maatregelen met zekerheid gezegd
kan worden dat deze een positieve bijdrage leveren aan de vermindering van werkdruk
voor het personeel, het gevoel van veiligheid voor gedetineerden en personeel en een
vermindering van het aantal incidenten op de afdeling. Het gaat hierbij om de maatregelen
beveiligde telefoon op cel en het zelf van buiten afsluiten van de eigen cel. Deze
maatregelen zet ik hieronder verder uiteen.

Beveiligde telefoon op cel

Gedetineerden mogen bellen met een centrale telefoon op de eigen leefafdeling. Een
beveiligde betaaltelefoon op cel zorgt voor meer rust onder gedetineerden, omdat het
incidenten zoals vechtpartijen op de afdeling voorkomt bij het gebruik van de gemeenschappelijke
telefoon. Die problemen zijn vooral het gevolg van de beperkte tijd dat de gemeenschappelijke
telefoon beschikbaar is. Een beveiligde telefoon op cel voorkomt deze problemen waardoor
het personeel niet meer hoeft te interveniëren en de werkdruk afneemt.

Telefonie op cel werkt in principe hetzelfde als een bestaande telefoon op de leefafdeling.
In beide gevallen kunnen gedetineerden met een persoonsgebonden code bellen. De beschikking
over een telefoon op cel betekent niet dat gedetineerden dag en nacht kunnen bellen.
Er kan worden geregeld hoelang gedetineerden kunnen bellen, bijvoorbeeld niet langer
dan 10 minuten per week (het wettelijk minimum). De telefoonfunctie kan ook op bepaalde
tijdstippen worden afgesloten. Ook de telefoon op cel is beveiligd; nummers kunnen
worden afgesloten en de gesprekken worden opgenomen en kunnen worden uitgeluisterd.
Uitzondering hierop zijn gesprekken tussen gedetineerden en hun advocaat.

De komende periode wordt voor de invoering aanvangt eerst een beleidskader telefonie
ontwikkeld waarin voorwaarden voor de ingebruikname van telefoon op cel worden omschreven.

Zelf afsluitbare cel

Zodra het personeel de celdeur ontgrendeld heeft kunnen gedetineerden de deur van
buitenaf zelf sluiten zodat anderen niet in hun cel kunnen komen. De gedetineerden
kunnen de eigen celdeur alleen van buiten afsluiten. Aan de binnenzijde van de cel
bevindt zich geen sleutelgat. Penitentiair inrichtingswerkers hebben sleutels om celdeuren
op ieder moment van buiten te kunnen openen en te sluiten en zij bepalen of en wanneer
dat gebeurt. Het voordeel van deze maatregel is dat gedetineerden hun persoonlijke
eigendommen kunnen afschermen tijdens hun verblijf op de afdeling. Dat voorkomt incidenten
op de leefafdeling, zoals diefstal. Het zelf kunnen afsluiten van de celdeur zorgt
voor minder wantrouwen, beter gedrag van gedetineerden en een positievere sfeer op
de afdeling. Bovendien betekent het een aanzienlijke werkverlichting voor het personeel,
omdat penitentiair inrichtingswerkers bijvoorbeeld niet meer met iedere gedetineerde
hoeven mee te lopen om diens cel te openen zodat de gedetineerde naar binnen kan.

Beide maatregelen worden ingevoerd op alle reguliere afdelingen binnen de PI’s. Bijzondere
afdelingen zoals de extra beveiligde inrichting, de terroristenafdeling en de penitentiair
psychiatrische centra worden uitgesloten van deze maatregelen. De zelf afsluitbare
cellen worden direct in gebruik genomen, wat meteen verlichting betekent van de werkdruk
voor het personeel. Telefonie op cel kan voor tien inrichtingen direct of dit jaar
nog in gebruik genomen worden. Voor de overige twaalf PI’s wordt telefonie op cel
geïntegreerd in de toekomstige verbouwingsplannen. Dit wordt dan in zeven jaar gerealiseerd.
Op deze wijze kunnen deze maatregelen binnen de huidige financiële kaders ingevoerd
worden.

De overige maatregelen waarmee geëxperimenteerd is, zoals vrij luchten, bieden vooralsnog
onvoldoende bewijs of meetbaar effect op werkdrukvermindering en een vergroting van
de veiligheid om in te voeren in de dagelijkse praktijk van de PI.

De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker