Brief regering : Reactie op verzoek commissie inzake alternatieve bestuursovereenkomst Friese taal en cultuur (BFTK) door RfdFB

Nr. 87 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 31 januari 2019

In haar brief van 20 december 2018 verzoekt de vaste commissie van Binnenlandse Zaken
mij de verschillen tussen de alternatieve Bestuursovereenkomst (aBFTK) van de Ried
fan de Fryske Beweging en de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer 2019–2023 (BFTK)
uiteen te zetten. Op 21 december 2018 deed ik u de BFTK 2019–2023 toekomen1. Ik ga met deze brief in op dit verzoek.

De Wet gebruik Friese taal2 bepaalt dat het Rijk en de provincie Fryslân een gezamenlijke verantwoordelijkheid
en zorgplicht hebben voor de Friese taal en cultuur. Het Rijk en de provincie maken
periodiek bestuursafspraken ter uitwerking van deze verantwoordelijkheid.

De BFTK 2019–2023 is in goede samenwerking met de provincie Fryslân tot stand gekomen.
De voorbereidingen voor de nieuwe BFTK zijn eind 2017 begonnen. Het adviesorgaan voor
de Friese taal, DINGtiid, is nauw betrokken geweest bij dit proces. In dit voorstadium
heeft de provincie ook gesproken met vrijwel alle bij de Friese taal betrokken organisaties
als de Ried fan de Fryske Beweging, de Fryske Akademy en het taalbevorderingsinstituut
Afûk. De uitkomsten van deze gesprekken zijn waar mogelijk en wenselijk meegenomen
in de totstandkoming van de bestuursafspraak tussen provincie en Rijk. De Fryske Beweging
heeft mij de aBFTK echter niet apart doen toekomen.

De afspraken in de BFTK zijn opgesteld binnen de geldende wettelijke kaders. Ik heb
hierbij samen met de provincie pragmatisch gekeken naar duurzame borging en bevordering
van de Friese taal. De Friese taal moet als onderdeel van de regionale identiteit
niet enkel een recht, maar ook een vanzelfsprekendheid zijn.

In deze brief schets ik de belangrijkste verschillen tussen de BFTK 2019–2023 en de
aBFTK van de Ried fan de Fryske Beweging. De belangrijkste verschillen betreffen onderwijs
en de rechterlijke en bestuurlijke autoriteiten. Ik ga echter eerst in op verschillen
met het algemene hoofdstuk.

1. Algemeen

1.1 Partijen in de bestuursafspraak

In de aBFTK ziet de Fryske Beweging een actieve rol weggelegd voor scholen en docenten,
organisaties, de zorg, de rechtbank en bijvoorbeeld Omrop Fryslân. Met de BFTK wordt
uitvoering gegeven aan de gedeelde verantwoordelijkheid voor de Friese taal en cultuur.
Partij in de bestuursafspraak zijn het Rijk en de provincie Fryslân. In de uitvoering
van de BFTK worden belanghebbenden vanzelfsprekend actief betrokken; zij zijn echter
geen directe partij bij de BFTK.

1.2 Looptijd BFTK en lange termijn doelstellingen

Zowel de aBFTK als de BFTK kijken ambitieus naar de toekomst van de Friese taal en
cultuur. De Fryske Beweging ziet echter een discrepantie tussen de looptijd van de
BFTK (vijf jaar) en de in de BFTK genoemde lange termijn doelstellingen voor het Fries
in 2030. De huidige BFTK zet een stip op de horizon naar 2030 en moet dan ook gezien
worden als het startpunt van de geformuleerde ambities. In toekomstige BFTK’s kan
hieraan verder invulling gegeven worden. Het jaar 2030 is een ijkpunt voor de doelstellingen
voor het Fries. Het streven is dat het aantal moedertaalsprekers dat het Fries goed
kan lezen en schrijven en het aantal tweede en derde taalsprekers dat het Fries goed
kan verstaan en spreken met 10% is toegenomen.

1.3 Bestuurlijke eenheid provincie Fryslân

De Fryske Beweging geeft aan zich zorgen te maken over de bestuurlijke eenheid van
de provincie Fryslân, waarmee de positie van de Friese taal en cultuur nauw verbonden
is. Ik ben niet voornemens provincies op te schalen naar landsdelen. Er is geen sprake
van het opgaan van de provincie Fryslân in een noordelijk landsdeel. Gezien de ontbrekende
noodzaak zijn hierover dan ook geen afspraken in de BFTK opgenomen.

De provincie Fryslân is als meest betrokken bestuurslaag primair verantwoordelijk
voor de Friese taal en cultuur. De provincie heeft hier een voorbeeldfunctie. Sinds
2017 geeft de provincie, in nauw overleg met het Rijk, invulling aan de rol van «Taalskipper».
Die rol is benoemd in de BFTK 2019–2023 en het startdocument «De Taalskipper Frysk».
Hierover informeerde ik uw Kamer in mijn brief van 21 december 2018. Als Taalskipper
zorgt de provincie voor overleg, ambitie en samenwerking in het Friese taaldossier
in de provincie Fryslân. Rijk en provincie behouden hierbij hun gezamenlijke zorgplicht
voor het Fries.

1.4 Zichtbaarheid van het Fries

Tevens bepleit de Fryske Beweging zichtbaarheid en meer en beter gebruik van het Fries.
De provincie vervult de rol van «taalbrenger» en gebruikt het Fries als volwaardige
bestuurstaal en bevordert de status van het Fries. Medewerkers van mijn ministerie
en de provincie organiseren jaarlijks een werkbezoek naar de provincie Fryslân, waarmee
ik met de provincie inzet op het vergroten van de minimale kennis van de Friese taal
en cultuur van bij het dossier Fries direct betrokken rijksambtenaren. Ook leert de
ervaring dat bij het dossier betrokken rijksambtenaren zich het Fries, in ieder geval
passief, eigen maken.

2. Onderwijs

Onderwijs speelt een belangrijke rol in de ambities voor 2030. Ik onderschrijf, net
als de Fryske Beweging, het belang van goed onderwijs van de Friese taal. De belangrijkste
thema’s in de aBFTK in het domein onderwijs betreffen de rol van de provincie en scholen,
een doorlopende leerlijn, het curriculum en de rol van de onderwijsinspectie. Hieronder
licht ik de afspraken in de BFTK 2019–2023 over deze in hoofdstuk 2 van de BFTK uitvoeriger
beschreven onderwerpen verder toe.

2.1 Bevoegdheden scholen vrijstellingen vak Fries

De Fryske Beweging uit zijn zorgen over de bevoegdheden van scholen over het al dan
niet aanbieden van het van Fries. De Wet op het primair onderwijs (WPO)3 en de Wet op het voortgezet onderwijs (WVO)4 bepalen dat in de provincie Fryslân ook onderwijs wordt gegeven in de Friese taal.
Scholen hebben een wettelijke verplichting het vak Fries aan te bieden. Scholen in
het Friese taalgebied zijn niet bevoegd hierin zelf een keuze te maken. Gedeputeerde
staten kunnen gedeeltelijke of volledige ontheffing van deze verplichting verlenen
en stellen daarvoor in een beleidsregel de criteria vast. Gedurende de looptijd van
de BFTK wordt op basis van de provinciale Beleidsregel voor het verkrijgen van ontheffing
voor het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs5 verder uitvoering gegeven aan het onderwijsbeleid in de provincie Fryslân.

Het project Taalplan Frysk geeft uitvoering aan de Beleidsregel. De eerste fase van
het Taalplan Frysk, het in kaart brengen van de feitelijke situatie, is in 2018 afgerond6. Per school is in een Taalplan Frysk o.a. vastgelegd welke kerndoelen de school voor
het vak Fries behaalt en wat de ambitie van de school is. Gedeputeerde staten hebben,
op basis van de taalplannen, alle scholen een profiel toegekend. Een school met een
A-profiel behaalt alle kerndoelen. Scholen die niet alle kerndoelen behalen wordt
een lager profiel, en daarmee een voorlopige (gedeeltelijke) ontheffing, toegekend.

Op basis van de analyse van de uitkomsten van het Taalplan Frysk wordt scholen steun
op maat geboden om de kwaliteit en het vastgestelde niveau van het vak Fries te verbeteren.
Na een periode van vier jaar nadat het profiel van de school is vastgesteld worden
scholen opnieuw bezocht. Het doel is dat na drie cycli (uiterlijk 2030) alle scholen
in het Friese taalgebied7 alle kerndoelen voor het vak Fries behalen en geen (gedeeltelijke) ontheffing meer
krijgen.

2.2 Doorlopende leerlijn

De Fryske Beweging beoogt in de aBFTK een doorlopende leerlijn van peuter tot promovendus.
De afspraken, gemaakt in de BFTK 2019–2023, streven naar een doorlopende leerlijn
Fries, van de voorschoolse periode tot en met het hoger onderwijs. Naast het verplichte
aanbod van het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs blijft de provincie
in gesprek met bijvoorbeeld kinderopvang en mbo-scholen over het Fries. Het is het
streven van de provincie dat mbo-scholen het Fries bewust opnemen in het curriculum.
In de BFTK is afgesproken dat het Rijk en de provincie nagaan op wat voor wijze er
ook voor het mbo structurele MIF8-gelden beschikbaar gesteld kunnen worden. Op academisch niveau bestaat aan de Rijksuniversiteit
Groningen binnen de opleiding Minorities & Multilingualism een leerstoel Friese taal-
en letterkunde. Zowel mijn ministerie als de provincie begroten voor de looptijd van
de BFTK jaarlijks € 110.000 voor de instandhouding van deze leerstoel Friese taal-
en letterkunde.

Op grond van de wijziging van de onderwijswetgeving in 2014 hebben de provinciale
staten van Fryslân de bevoegdheid om de kerndoelen voor het vak Fries in het primair
onderwijs, het voortgezet onderwijs en het speciaal onderwijs vast te stellen. In
het proces om tot nieuwe kerndoelen voor het Fries te komen heeft de provincie een
parallel traject opgezet aan de landelijke curriculumherziening curriculum.nu. In
de BFTK is vastgelegd dat het Ministerie van OCW eenmalig de kosten compenseert die
zijn gemaakt om leerkrachten in het ontwikkelteam en de ontwikkelscholen hiervoor
vrij te stellen. Het Ministerie van OCW en de provincie treden daarnaast met elkaar
in gesprek om te onderzoeken hoe in het vervolg bij de herziening van de kerndoelen
Fries zoveel mogelijk aangesloten kan worden bij het landelijke traject.

2.3. Toezichthoudende rol provincie en onderwijsinspectie

Ook ziet de Fryske Beweging graag een rol voor de provincie om toezicht te houden
op het vak Fries. Daarnaast pleit de Fryske Beweging voor toezicht op het vak Fries
op vergelijkbare wijze als dit geldt voor het vak Nederlands. De toezichthoudende
rol is, in het verlengde van andere schoolvakken, belegd bij de onderwijsinspectie.
De rol van de onderwijsinspectie bij het vak Fries is duidelijk omschreven in de BFTK
2019–2023. In het kader van de reguliere vierjaarlijkse onderzoeken naar bestuur en
scholen in het funderend onderwijs besteedt de inspectie als daartoe aanleiding bestaat
aandacht aan de wijze waarop het bestuur de kwaliteit van het leerstofaanbod en daarbinnen
het aanbod in de Friese taal op de scholen bevordert en monitort. Sinds 2018 hanteert
de onderwijsinspectie een nieuw toezichtkader dat gelijk geldt voor alle vakken, inclusief
het Fries. Bij gebleken wettelijke tekortkomingen geeft de inspectie een herstelopdracht.
Daarnaast zal de inspectie in de komende drie taalplancycli tot 2030 tweemaal een
thematisch onderzoek doen waarmee de ontwikkeling van het aanbod in de Friese taal
kan worden gevolgd. Hiervoor zal een steekproef worden genomen uit scholen met verschillende
taalprofielen.

3. Rechterlijke autoriteiten, bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten

3.1. Implementatie gebruik Fries in de rechtspraak

De Fryske Beweging ziet graag dat het recht om gebruik te maken van het Fries in de
rechtspraak beter wordt geïmplementeerd. Zij doet hiervoor in de aBFTK voorzetten,
waaronder het schriftelijk vastleggen van de voorkeurstaal. De Wet gebruik Friese
taal9 bepaalt dat een persoon die in de provincie Fryslân woont en terechtstaat of het
woord voert bij de rechtbank Noord-Nederland of het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden
gebruik mag maken van de Friese taal. Met betrekking tot bestuurlijke autoriteiten
stelt de wet dat eenieder de Friese taal kan gebruiken in het verkeer met bestuursorganen,
voor zover deze in de provincie Fryslân zijn gevestigd.

Het Rijk en de provincie streven, aansluitend op hetgeen is vastgelegd in de Wet gebruik
Friese taal, aangaande rechterlijke autoriteiten ook naar het vanzelfsprekend gebruik
van de Friese taal vanwege de meerwaarde die het gebruik van deze taal in een Friese
meertalige context kan hebben. Gelet op de staatsrechtelijke positie van de rechtspraak,
en de ondertekenende partijen, kunnen in de BFTK echter geen directe afspraken opgenomen
worden voor de rechtspraak. De provincie zal ook zelf in direct overleg treden met
de Rechtbank Noord-Nederland en het Hof Arnhem-Leeuwarden. Tussen de provincie en
de rechtspraak nog te maken afspraken worden afzonderlijk vastgelegd. Hierover zijn
ook actiepunten opgenomen in het eerdergenoemde Taalskippersdocument.

3.2 Rol provincie uitvoering wettelijke taken bestuurlijk verkeer

De Fryske Beweging pleit in de aBFTK verder voor een actieve rol van de provincie
bij de uitvoering van de uit de Wet gebruik Friese taal voortvloeiende verplichtingen
met betrekking tot het bestuurlijk verkeer. Ook hierover zijn verdere actiepunten
opgenomen in het Taalskippersdocument. Zo zal de provincie o.a. gemeenten en bestuursorganen
in het Friese taalgebied ondersteunen bij het komen tot dan wel het uitvoeren van
taalbeleidsplannen en taalverordeningen inzake de Friese taal. Om gemeenten en andere
bestuursorganen te inspireren actief met de implementatie van de WGFT aan de slag
te gaan, heeft de provincie onder meer de financiële regeling «Mei-inoar foar it Frysk»
opgezet.

In haar rol als Taalskipper nodigt de provincie de bij de Wet gebruik Friese taal
betrokken bestuursorganen, minimaal twee keer per jaar uit voor een bestuurlijk overleg
om de voortgang van de implementatie van de taalwetgeving te bespreken. Hiernaast
vindt ook een ambtelijk overleg Gemeenten & Frysk plaats.

De Wet gebruik Friese taal heeft bij de provincie geleid tot toename van de inzet
van capaciteit bij de provincie. Dit komt enerzijds door een intensivering van de
taken en anderzijds door een grotere vraag naar taalbeleid. In de BFTK 2019–2023 is
dan ook besloten tot een tijdelijke gezamenlijke financiering van deze taakintensivering.
Hiervoor begroot ik voor de looptijd van de BFTK jaarlijks € 150.000, dat aan de provincie
ter beschikking wordt gesteld.

4. Evaluatie

4.1 Betrokkenheid Fryske Beweging evaluatie BFTK

Tot slot heeft de Fryske Beweging aangegeven graag betrokken te worden bij de evaluatie
van de BFTK. In het Taalskippersdocument is vastgelegd dat gedurende de looptijd van
de BFTK de Taalskipper eenmaal een bijeenkomst organiseert voor betrokken decentrale
partijen met als doel de implementatie van de bestuursafspraak te vergroten.

4.2 Tussenevaluatie BFTK aan de TK

De Tweede Kamer wordt halverwege de looptijd van de BFTK met een tussenrapportage
geïnformeerd over de uitvoering van de bestuursafspraak. Voorafgaand aan deze tussenevaluatie
zullen, zoals ook vastgelegd in de BFTK, leden van de Tweede Kamer uitgenodigd worden
voor een werkbezoek aan de provincie Fryslân.

Tot slot

Taal en identiteit zijn bijna onlosmakelijk met elkaar verbonden. Binnen de provincie
Fryslân moet op vanzelfsprekende manier ruimte zijn voor het Fries. Ik blijf, samen
met de provincie, uitvoering geven aan de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de
Friese taal en cultuur.

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, K.H. Ollongren