Rol koningin bij formatie

De koningin speelt als staatshoofd een belangrijke rol bij de formatie. Zij neemt de dag na de verkiezingen het initiatief voor de kabinetsformatie.

Aan wie kan de koningin het beste opdracht geven om een nieuw kabinet te vormen dat zo veel mogelijk steun zal krijgen van de nieuw gekozen Tweede Kamer? De koningin vraagt hierover advies aan de voorzitters van de Eerste Kamer en Tweede Kamer en de vice-president van de Raad van State. Daarna ontvangt zij één voor één alle fractievoorzitters van de Tweede Kamer, te beginnen met de grootste fractie. Zij bespreken wie het beste met wie kan regeren. 

Aan de hand van de verzamelde adviezen gaat de koningin na welke coalitie de voorkeur heeft van de meerderheid. Op basis daarvan benoemt zij in de regel eerst een informateur. Na de informatiefase volgt een formateur. Zij zijn meestal afkomstig uit de grootste politieke partij.

Politieke spelregels formatie
De Grondwet bevat geen regels voor de kabinetsformatie. De procedure van de kabinetsformatie berust dan ook voornamelijk op het ongeschreven recht en politieke spelregels. De Grondwet behandelt alleen het begin en einde van de kabinetsformatie: het ontslaan van het oude kabinet en benoemen van het nieuwe kabinet. Over de tussenliggende periode en de rol van de koningin bestaat geen geschreven staatsrecht. 

Kritiek op formatie

Er bestaat kritiek op de procedure van kabinetsformatie. De kritiekpunten zijn: 

• De koningin, als niet gekozen en onschendbaar staatshoofd, benoemt de (in)formateur. Deze belangrijke beslissing is een zelfstandige beslissing van de koningin. Het besluit wordt niet mede ondertekend door een minister. Dat betekent dat het besluit niet door het kabinet gedragen wordt. Dat is in deze situatie ook niet mogelijk, want tijdens de kabinetsformatie is het zittende kabinet demissionair en dus niet verantwoordelijk voor wat er tijdens de formatie gebeurt. 
• Veel van wat zich afspeelt tijdens de kabinetsformatie is niet openbaar. Toch heeft juist de beslissing welke partijen de coalitie gaan vormen en met welk programma partijen gaan regeren grote gevolgen voor de samenleving. Als de onderhandelingen vastlopen, is het voor de kiezers moeilijk na te gaan welke partij verantwoordelijk is.