Nieuwe vormen

Verkiezingsdebat in 2002 met Pim Fortuyn

De jaren zestig brachten een nieuwe generatie volksvertegenwoordigers in de Kamer. Met groot elan probeerden zij hun politieke ambities te verwezenlijken. Dit leidde ertoe dat ook de traditionele partijen hun koers moesten wijzigen. Leiders als Wiegel, Den Uyl en Van Agt domineerden de debatten en hanteerden een zeer verschillende, persoonlijke stijl.

De laatste twintig jaar werden gekenmerkt door een meer zakelijke benadering in de Kamer. De leidende politici zochten in economisch moeilijke tijden met wisselend succes naar overeenstemming en brede steun voor beleid. De kiezer voelde zich steeds minder gebonden aan een bepaalde partij, waardoor grote verschuivingen in het parlement mogelijk werden.

Nieuwe politieke bewegingen

Hans van Mierlo wint met zijn partij D66 verkiezingen.

De nacht van Schmelzer in 1966 markeerde het einde van de periode van de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. De harmonie tussen de grote politieke partijen,   zowel in regering als in volkvertegenwoordiging, was nodig geweest om slagvaardig beleid te kunnen voeren. Dit zoeken naar consensus was voorbij. Niet alleen binnen de bestaande verhoudingen ontstonden scherpe tegenstellingen. Nieuwe politieke bewegingen, zoals D’66 en DS’70, brachten meer dynamiek in de Tweede Kamer.

De groeiende rol van nieuwe partijen

Personen worden belangrijker

Kamervoorzitter Dick Dolman (links, PvdA) in wisselt enkele woorden met ARP-Kamerlid Maarten Schakel.

Op grond van nieuwe verkiezingsprogramma’s en duidelijke standpunten werd het debat in de Tweede Kamer feller gevoerd. De bestaande partijen reageerden op de komst van de nieuwe fracties door meer nadruk te leggen op een specifieke, vaak persoonsgebonden stijl, waarbij men niet streefde naar gemeenschappelijk beleid, maar naar het verwezenlijken van de eigen politieke ambities. Voorbeeld bij uitstek van deze ontwikkeling was de jonge voorman van de VVD-fractie, Hans Wiegel. Zonder enige aarzeling bekritiseerde hij de standpunten van de andere Kamerleden. In deze stormachtige tijden beseften de confessionele partijen (KVP, ARP, CHU) dat kiezers niet meer automatisch volgens hun geloof stemden. In 1980 fuseerden deze partijen tot het CDA om een groter publiek te kunnen bereiken. 

Sterke persoonlijkheden domineerden de Kamer zoals de antirevolutionair Maarten Schakel, de communist Marcus Bakker en de socialist Joop Voogd. Verder trokken kleurrijke individualisten als Freule Wttewaall van Stoetwegen (CHU) en Hendrik Koekoek (Boerenpartij) de aandacht. Toch stonden zij in de schaduw van Joop den Uyl (PvdA) en Dries van Agt (CDA). De botsing van hun karakters zou tien jaar de politieke sfeer in Nederland bepalen. De woordenstrijd bleef niet beperkt tot de Haagse kringen. Het politieke debat werd overal gevoerd, bijvoorbeeld rond de plaatsing van kruisraketten op Nederlands grondgebied. Regelmatig gingen grote groepen burgers de straat op om de politieke besluitvorming te beïnvloeden.

De jeugd kiest en wint

Kamer houdt vaker parlementaire enquêtes

Spotprent over de RSV-enquete van tekenaar Muller

Een volgende generatie Kamerleden probeerde een andere inhoud te geven aan de rechten en plichten van de volksvertegenwoordiging. Dit kwam onder andere tot uiting in een serie parlementaire enquêtes. De Kamer probeerde meer greep te krijgen op maatschappelijke ontwikkelingen door misstanden en vastgelopen beleid tot op de bodem uit te zoeken. Daarbij was een actieve rol weggelegd voor de media. Kamerleden maakten hun punt op tv, lekten feiten naar de pers en verrasten vriend en vijand met openhartige interviews.

Enquêtes als nieuwe vorm van politieke druk

Paarse consensus

De nieuwe vergaderzaal is sinds 1992 in gebruik.

Genoemde ontwikkelingen werden weerspiegeld in de veranderende cultuur van de Tweede Kamer. PvdA en VVD, ooit aartsvijanden, vonden elkaar nu in een zoektocht naar consensus. Het CDA nam in 1994 voor het eerst sinds lange tijd plaats in de oppositiebanken. Het wereldberoemde poldermodel beleefde tijdens Paars een hoogtepunt. Het kenmerkte zich door de overredingskracht waarmee oplossingen werden gezocht die voor alle partijen aanvaardbaar waren. 

Afscheid van de groene gordijnen

Zoeken naar nieuw politiek evenwicht

Tekening uit een verkiezingsposter van de SP uit de jaren negentig.

In 2002 verloor Paars de gunst van de kiezer. Door de vele zwevende kiezers – vroeger was er maar een klein aantal twijfelaars – bleken ongekende verschuivingen mogelijk. Met de stormachtige opkomst van Pim Fortuyn, gevolgd door zijn moord, veranderde het politieke landschap drastisch. Zoals vaker in de parlementaire geschiedenis, zoeken Tweede Kamer en samenleving naar een nieuw politiek evenwicht.

Kamerleden: kritische toeschouwers of medebeleidsmakers?